Cá hampala Salween

• Kích thước tối đa: 201 mm SL
• Kích thước bể: 240 × 60 cm
• Nhiệt độ: 20–26°C
• pH: 6,0–8,0
• Độ cứng: 2–20 dGH
• Độ khó: 6/8 (khó), vì cá cần bể dài ít nhất 2 m
• Cá cần dòng chảy mạnh. Lọc phải đảo hết nước trong bể 8–12 lần mỗi giờ.

• Bể cần nắp đậy khít vì loài này có tiếng hay nhảy. Bạn nên dùng nắp nặng và đậy thật khít, vì các loài cá chép cỡ lớn đôi khi khá dễ hoảng và thường nhảy rất mạnh.

Hampala salweenensis là loài cá chép sống ở sông, chỉ có ở lưu vực sông Salween thuộc tây bắc Thái Lan và Myanmar. Mỗi bên thân cá có hai đốm sẫm hình tròn. Một đốm nằm dưới gốc vây lưng, đốm còn lại nằm trên cuống đuôi. Cả hai thùy vây đuôi đều có viền đen. Giới chơi cá cảnh còn biết rất ít về loài này, và người ta vẫn chưa rõ nó phân bố rộng đến đâu trong lưu vực.

Chiều dài chuẩn 201 mm SL. Đáy bể 240 × 60 cm, thể tích khoảng 864 lít.

Bể nhỏ nhất nên tính đến là loại có đáy 240 × 60 cm hoặc tương đương.

• Nhiệt độ: 20–26°C
• pH: 6,0–8,0
• Độ cứng: 2–20 dGH

Trang trí không quan trọng bằng chất lượng nước và khoảng trống để cá bơi. Tuy vậy, nếu bạn có điều kiện chuẩn bị và trang trí một bể đủ lớn cho loài này thì nên dựng bể theo kiểu lòng sông có nước chảy. Nền là đá và sỏi nhiều cỡ, thêm vài tảng đá lớn bị nước mài nhẵn và có thể vài cành lũa.

Giống nhiều loài cá sống ở nước chảy, loài này không chịu được chất thải hữu cơ tích tụ. Muốn cá khỏe thì nước lúc nào cũng phải thật sạch. Cá cũng sống tốt nhất khi nước nhiều oxy hòa tan và bể có dòng chảy khá mạnh. Vì vậy bạn nên dùng lọc ngoài, máy tạo dòng và các thiết bị tương tự để có được điều kiện này.

Bể cần nắp nặng, đậy khít, vì các loài cá chép cỡ lớn đôi khi khá dễ hoảng và thường nhảy rất mạnh.

Đây là cá săn mồi. Ngoài tự nhiên, chúng nhiều khả năng ăn cá nhỏ hơn, côn trùng và nhiều loại giáp xác nước ngọt. Có thể chúng cũng ăn một ít thực vật qua thức ăn còn trong bụng con mồi.

Trong bể, cá chịu ăn thức ăn khô nhưng không nên cho ăn toàn đồ khô. Muốn cá khỏe nhất thì bữa ăn hằng ngày phải có thức ăn sống và đông lạnh.

Cá nhỏ có thể cho ăn ấu trùng chironomid (trùng huyết), giun đất nhỏ, tôm cắt nhỏ và các loại tương tự. Cá lớn ăn được tôm nguyên con, giun đất to hơn, trai, cá trắng nhỏ (whitebait) và nhiều thứ khác. Đừng cho ăn quá tay, vì hễ có cơ hội là cá sẽ ăn đến căng bụng.

Không nên cho cá ăn nhiều thịt thú hay gia cầm như tim bò hoặc thịt gà. Cá không chuyển hóa được hết một số chất béo trong các loại thịt này. Lượng chất béo đó có thể gây tích mỡ thừa, thậm chí làm thoái hóa nội tạng. Cá mồi như cá đẻ con hay cá vàng nhỏ cũng chẳng có lợi gì. Chúng còn kéo theo nguy cơ mang ký sinh trùng hoặc mầm bệnh vào bể.

Các loài Hampala ăn rất phàm, nhất là khi nuôi nhiều con. Một số người chơi để ý thấy con đầu đàn ('alpha') dẫn cả nhóm hành động theo kiểu một bầy săn. Dân câu cá còn kể rằng khi cả đàn đang ăn, mặt nước sôi lên theo đúng nghĩa đen. Cá lao vào thức ăn hăng đến mức đôi khi người ta khuyên thả chung với những loài kén ăn hoặc cá mới thả đang bỏ ăn.

Cá bắt mồi bằng cách hút chứ không cắn xé hung hăng, và hiền với mọi con mà nó không nuốt vừa. Tuy vậy, cá bơi nhanh và ăn tham, nên bạn cùng bể bơi chậm hoặc nhút nhát có lẽ sẽ bị giành mất thức ăn. Lựa chọn tốt nhất có lẽ là các loài cá chép, cá characid, cá da trơn cùng cỡ và các loài cá heo (botiid) cỡ lớn.

Loài này vốn thích sống theo đàn, nhưng là đàn lỏng (shoaling) chứ không bơi đồng loạt (schooling), và trong đàn có thứ bậc rõ ràng. Vì vậy bạn nên luôn nuôi từ năm con trở lên. Nếu chỉ có hai hoặc ba con, con yếu thế có thể bị ăn hiếp quá mức. Cá nuôi một mình thì thường khá bồn chồn, dễ hoảng.

Cá cái trưởng thành nhiều khả năng có thân dày hơn cá đực.

Chưa có ghi nhận.

Loài này chỉ có ở lưu vực sông Salween, nhưng phạm vi phân bố cụ thể trong lưu vực vẫn chưa rõ.

Địa điểm chuẩn (type locality) là 'sông Mae Surin, một nhánh của sông Mae Pai, tại Ban Huei Phan, Mae Hong Son, tây bắc Thái Lan'.

Bản thân sông Mae Pai cũng là một phụ lưu của Salween. Sông này đổ vào dòng chính ở bang Kayah của Myanmar, một bang giáp biên giới. Loài cá này còn được ghi nhận ở sông Nam Pang, một phụ lưu khác của Salween nằm xa hơn nhiều về phía bắc, thuộc bang Shan, Myanmar.

Đây chủ yếu là cá sông. Chúng ưa nước trong, giàu oxy và chảy liên tục, nền là cát, sỏi, đá hoặc bùn. Dù vậy, loài này khá dễ thích nghi. Người ta có thể gặp chúng ở cả vùng cao lẫn vùng thấp, ở cả nước đứng lẫn nước chảy.

Giới chơi cá cảnh còn biết rất ít về loài này.

Có thể phân biệt loài này với các loài cùng chi nhờ một tổ hợp đặc điểm. Đường bên có 26–27 vảy. Mỗi bên thân có hai đốm sẫm hình tròn. Đốm thứ nhất nằm dưới gốc vây lưng, phía trên đường bên. Đốm thứ hai nằm ở cuống đuôi và cắt qua đường bên. Cả thùy trên lẫn thùy dưới vây đuôi đều có viền đen.

Hiện chi này có bảy loài. Trong đó chỉ có H. macrolepidota và, ở mức ít hơn, H. dispar là hay gặp trên thị trường cá cảnh. H. macrolepidota vừa phân bố rộng nhất vừa lớn nhất trong nhóm. Thoạt nhìn, các loài trong chi trông khá giống nhau. Ngoại lệ là H. lopezi. Loài này chỉ có trên một hòn đảo ở Philippines và là loài duy nhất có vệt dạng dải chạy dọc hai bên thân.

H. macrolepidota cũng dễ nhận nhờ kiểu màu riêng. Cá có một dải sẫm thẳng đứng bắt đầu từ phía trước vây lưng và kéo xuống quá đường bên. Cả hai thùy vây đuôi của nó đều có sọc đen ở rìa. H. dispar chỉ có một đốm sẫm trên thân, còn sọc rìa trên thùy đuôi thì kém rõ hơn.

Cá con của hai loài này có thể trông rất giống nhau. Ở H. dispar non, đốm trên thân kéo dài theo chiều thẳng đứng. Cả hai loài đều có một dải sẫm khá rộng vắt ngang cuống đuôi, một dải thứ hai mảnh hơn ngang gốc vây đuôi và một đốm nhỏ phía trên vây hậu môn. Ở H. dispar, tất cả các dấu này đều nhạt hơn. H. macrolepidota thì có thêm các mảng sẫm phía trên và dưới mắt, cùng một mảng chạy từ gáy xuống vây bụng.

H. sabana cũng chỉ có một đốm trên thân. Tuy nhiên, so với các loài cùng chi, nó có nhiều vảy quanh cuống đuôi hơn (30–32) và tương đối ít vảy đường bên (12–15). H. ampalong, H. bimaculata và H. salweenensis khó tách hơn một chút vì cả ba đều có hai đốm trên thân. H. ampalong có nhiều vảy đường bên hơn H. salweenensis (28–31 so với 26–27). Ở H. bimaculata, các vệt trên thân có hình yên ngựa và đốm phía trước nằm dưới nửa sau vây lưng. Ở hai loài kia, đốm này nằm dưới gốc vây lưng.

Cũng nên biết rằng ở mọi loài Hampala, các vệt trên thân thường mờ dần khi cá đạt cỡ rất lớn. Trong tương lai có thể sẽ có thêm loài mới được mô tả. Chẳng hạn, một nghiên cứu phát sinh loài công bố năm 2006 kết luận rằng dạng H. bimaculata ở miền trung và miền nam bang Sarawak (Malaysia), trên đảo Borneo, nên được xem là một loài riêng.

• Doi, A. and Y. Taki (1994). A new cyprinid fish, Hampala salweenensis, from the Mae Pai River system, Salween Basin, Thailand. Japanese Journal of Ichthyology 40(4), 405-412
• Ryan, J. R. and Y. B. Esa (2006). Phylogenetic Analysis of Hampala Fishes (Subfamily Cyprininae) in Malaysia Inferred from Partial Mitochondrial Cytochrome b DNA Sequences. Zoological Science 23(10), 893-901
• Taki, Y. and A. Kawamoto (1977). Differentiation of the Cyprinids, Hampala macrolepidota and H. dispar. Japanese Journal of Icthyology 24(1), 61-65
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-663