Cá hỏa tiễn

• Kích thước tối đa: 350 mm SL (35 cm)
• Kích thước bể: 240 × 60 cm
• Nhiệt độ: 20–28°C
• pH: 6,0–8,0
• Độ cứng: 2–15 dGH
• Độ khó: 6/8 (khó), vì cá cần bể dài ít nhất 2 m
• Cá cần dòng chảy mạnh, lọc phải luân chuyển toàn bộ nước trong bể 8–12 lần mỗi giờ

Bể phải có nắp đậy kín vì loài này vốn có tiếng hay nhảy.

Cá mập bạc (Balantiocheilos melanopterus) là một loài cá chép cỡ lớn ở Borneo, Sumatra và có thể cả bán đảo Malaysia. Ngoài tiệm cá còn bán nó dưới tên 'Bala shark'. Đây là một trong những loài cá cảnh dễ gặp nhất, nhưng cá trưởng thành dài tới 300–350 mm SL. Phần lớn người chơi không đủ điều kiện để nuôi nó lâu dài. Ngoài tự nhiên, nhiều quần thể đã suy giảm hoặc biến mất, và IUCN xếp loài này vào nhóm Nguy cấp từ năm 1996. Cá bán trên thị trường gần như chắc chắn đều là cá sinh sản thương mại. Loài này không có ở Đông Dương.

Chiều dài chuẩn: 350 mm SL. Đáy bể: 240 × 60 cm. Thể tích: khoảng 864 lít.

Muốn nuôi một đàn cá trưởng thành thì bể có đáy 240 × 60 cm là mức tối thiểu.

• Nhiệt độ: 20–28°C
• pH: 6,0–8,0, nhưng thường người ta khuyên giữ gần trung tính
• Độ cứng: 2–15 dGH

Trang trí bể không quan trọng bằng chất lượng nước và khoảng trống để cá bơi. Người ta từng thấy những con trông rất khỏe được nuôi trong bể trống trơn.

Nếu bạn có điều kiện chuẩn bị và bày trí một bể đủ lớn để nuôi lâu dài, loài này sẽ rất đẹp trong bể mô phỏng dòng sông chảy xiết. Nền có thể gồm đá và sỏi nhiều cỡ, thêm vài tảng đá lớn đã bị nước bào mòn và có thể là một hai cành lũa.

Giống nhiều loài sống ở nước chảy, cá chịu rất kém khi chất thải hữu cơ tích tụ trong bể. Muốn cá phát triển tốt thì nước lúc nào cũng phải thật sạch. Cá cũng sống khỏe nhất khi nước giàu oxy hòa tan và trong bể có dòng chảy khá mạnh.

Bạn sẽ cần một hoặc hai lọc ngoài thật lớn để có đủ oxy, đủ dòng chảy và đủ diện tích cho vi sinh bám. Nhớ lắp nắp bể nặng và kín. Cá đôi khi dễ hoảng, và cú nhảy của nó rất mạnh.

Giống nhiều loài cá chép, B. melanopterus ăn tạp. Phân tích dạ dày cá hoang dã cho thấy chúng ăn côn trùng, giáp xác, tảo và các loại thực vật khác. Trong bể, cá cũng dễ nuôi như vậy và ăn gần như mọi thứ bạn cho.

Muốn cá lên màu đẹp và khỏe nhất, bạn nên cho ăn đều các loại thức ăn sống và đông lạnh cỡ nhỏ như trùng huyết, bo bo (Daphnia) và Artemia. Kèm theo đó là thức ăn khô dạng mảnh hoặc dạng viên loại tốt, cùng thật nhiều rau. Đậu Hà Lan bóc vỏ, bí ngòi chần, rau chân vịt và trái cây cắt nhỏ đều là món thêm vào thực đơn rất ổn. Cá lớn còn ăn cả giun đất, tôm, trai cắt nhỏ và những thứ tương tự.

Với kích thước có thể đạt tới, loài này rõ ràng không hợp với bể cộng đồng thông thường. Cá thường khá hiền, nhưng vẫn ăn các loài cá rất nhỏ. Chúng bơi liên tục và tranh ăn hăng, nên có thể làm khổ những bạn cùng bể bơi chậm hoặc nhút nhát.

Vì vậy, cá chỉ hợp với bể thật lớn, nuôi chung với những loài khỏe, cùng cỡ và ưa cùng điều kiện nước. Có khá nhiều lựa chọn phù hợp, trong đó đáng cân nhắc là Hypsibarbus wetmorei, Barilius, Cyclocheilichthys, Osteochilus, Barbonymus, Mystacoleucus và các loài Garra cỡ lớn.

Bản tính cá thích sống thành bầy. Tuy vậy, đây là kiểu bầy lỏng (shoaling) chứ không bơi đồng loạt thành đàn (schooling), và trong bầy hình thành thứ bậc rõ ràng. Vì thế bạn luôn phải nuôi từ năm con trở lên. Nếu chỉ mua hai hoặc ba con, con yếu thế có thể bị bắt nạt không ngừng. Còn nuôi một con lẻ thì nó có thể trở nên hung dữ với những loài trông giống mình.

Cá cái đã thành thục có thân dày hơn cá đực thấy rõ. Với cá nhỏ thì không thể phân biệt đực cái chính xác.

Theo những gì được biết đến nay, chưa ai cho loài này sinh sản trong bể nuôi. Dù vậy, các trại vẫn sản xuất nó với số lượng lớn cho thị trường bằng cách dùng hormone.

Nơi thu mẫu chuẩn là 'Bandjarmasin, Borneo, Indonesia'. Năm 2007, Ng và Kottelat công bố một nghiên cứu (xem phần 'Ghi chú') xác nhận rằng loài này không có ở Đông Dương, trái với phần lớn tài liệu trước đó. Phạm vi của nó chỉ gồm Borneo, Sumatra và có thể cả bán đảo Malaysia.

Dù vậy, hiện chưa ai biết rõ cá còn phân bố tới đâu. Trong vài thập kỷ qua, nhiều quần thể đã giảm số lượng, có nơi biến mất hẳn.

Chẳng hạn, người ta cho rằng loài này đã tuyệt chủng cục bộ ở lưu vực sông Batang Hari, Sumatra. Ở Vườn quốc gia Danau Sentarum, Borneo, số lượng cá giảm đều từ năm 1975. Nguyên nhân cụ thể chưa được nghiên cứu kỹ. Có giả thuyết cho rằng thủ phạm là ô nhiễm do cháy rừng trên diện rộng, còn hoạt động bắt cá cho ngành cá cảnh khó có khả năng góp phần.

Từ năm 1996, Sách đỏ IUCN đã xếp loài này vào nhóm 'Nguy cấp'. Gần như chắc chắn trên thị trường cá cảnh không có cá hoang dã. Toàn bộ cá được bán đều xuất phát từ các trại sinh sản thương mại.

Đây là loài sống ở tầng nước giữa. Cá chủ yếu sống ở sông, nhưng cũng có mặt ở các hồ tự nhiên như hệ thống Danau Sentarum.

Ngoài tiệm, loài này còn có thể mang tên thương mại 'Bala shark' hoặc 'tricolor shark minnow'. Có lẽ nó thuộc nhóm cá cảnh dễ gặp nhất. Đáng tiếc là đa số cá được bán là cá con, và thường người bán gần như không cho biết gì về kích thước cá sẽ đạt tới hay nhu cầu của nó. Chuyện này khá trớ trêu khi quần thể hoang dã của loài có vẻ đang rất mong manh.

Nói thẳng, phần lớn người chơi không đủ điều kiện để nuôi loài này lâu dài. Dù vẫn được ưa chuộng, đây là một trong những loài hay bị mang trả lại nhất khi cá đã lớn quá bể nhỏ. Nhiều cửa hàng cũng ngại nhận lại vì cá bán lại được rất ít tiền.

Rất ít người nuôi được cá đến cỡ trưởng thành hoàn toàn và giữ nó lâu dài trong bể nhà. Loài này chắc chắn sống lâu, nên chuyện nó có hợp với bể gia đình hay không, nói nhẹ nhất cũng là rất đáng ngờ.

Trong hơn 150 năm, chi Balantiocheilos được xem là chỉ có một loài duy nhất là B. melanopterus. Đến năm 2007, Ng và Kottelat mô tả loài B. ambusticauda từ hạ lưu và trung lưu các lưu vực Chao Phraya và Mekong ở Thái Lan. Hai ông tìm ra loài mới bằng cách so sánh các mẫu Balantiocheilos đã thu trước đó từ Thái Lan, Sumatra và Borneo với nhau, chứ không phải phát hiện nó ngoài tự nhiên.

Chẳng hạn, mẫu holotype của B. ambusticauda được thu ở đầm nước ngọt Bueng Boraphet, tỉnh Nakhon Sawan, miền trung Thái Lan, vào năm 1967. Loài này khác B. melanopterus ở mấy điểm sau. Mõm của nó ngắn hơn, bằng 27,5–33,9% HL (HL là chiều dài đầu), trong khi ở B. melanopterus là 33,2–39,1% HL. Ở cá lớn hơn khoảng 80 mm SL, mõm của nó tròn chứ không vát xiên. Rãnh hướng ra sau ở khóe miệng cong chứ không thẳng. Viền đen trên vây bụng và vây hậu môn hẹp hơn, chỉ chiếm một phần ba ngoài của hai vây hoặc ít hơn. Ở B. melanopterus, viền đen chiếm từ một nửa ngoài trở lên, có khi vây bụng đen hẳn.

Trong số ít ảnh màu hiện có, loài này có vẻ mang màu vàng ánh trên đầu và mặt lưng. Đây là một điểm nữa để tách nó khỏi B. melanopterus vốn bạc đều toàn thân. B. ambusticauda cũng nhỏ hơn, dài tối đa khoảng 200 mm SL. Nhiều tác giả đã ghi nhận điều này từ trước, trong đó có Rainboth (1996). Có điều, lúc đó họ đang so sánh những quần thể mà khi ấy còn được coi là B. melanopterus ở Indonesia với quần thể ở Thái Lan và Campuchia.

Trước đây B. ambusticauda phân bố từ Bangkok đến hạ lưu sông Nan trong lưu vực Chao Phraya. Nó còn có trong hệ thống Mekong và Tonlé Sap, ngược lên tới hạ lưu sông Nam Ngum ở Lào thuộc lưu vực Mekong. Tuy nhiên, Rainboth chỉ còn tìm thấy nó ở vài con sông nhỏ phía đông Tonlé Sap. Vào thập niên 1950, loài này từng rất nhiều ở các con sông phía hạ lưu hồ.

Chưa tìm thấy ghi nhận nào ở Campuchia sau năm 1996. Ở Thái Lan, cá thể cuối cùng được ghi nhận vào năm 1986, và gần như chắc chắn loài đã tuyệt chủng cục bộ ở đây.

Ng và Kottelat (2007) phỏng đoán loài này có thể đã tuyệt chủng ngoài tự nhiên. Tuy vậy, một số ghi nhận gần đây hơn từ Việt Nam vẫn cần được kiểm chứng. Có những báo cáo cho rằng đánh bắt quá mức cho ngành cá cảnh đã làm loài này biến mất, nhưng chưa có bằng chứng nào xác nhận. Giả thuyết hợp lý hơn là các loài Balantiocheilos không chống chịu nổi những biến đổi môi trường quy mô lớn, chẳng hạn như đắp đập trên sông.

• Rainboth, W. J. (1996). Fishes of the Cambodian Mekong. FAO Species Identification Field Guide for Fishery Purposes. FAO, Rome, 1-265
• Ng, H.H. and M. Kottelat (2007). Balantiocheilos ambusticauda, a new and possibly extinct species of cyprinid fish from Indochina (Cypriniformes: Cyprinidae). Zootaxa 1463, 13-20
• Kottelat, M. and E. Widjanarti (2005). The fishes of Danau Sentarum National Park and the Kapuas Lakes area, Kalimantan Barat, Indonesia. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 139-173
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-663
• Roberts, T. R. (1989). The freshwater fishes of western Borneo (Kalimantan Barat, Indonesia). Memoirs of the California Academy of Sciences 14, 1-210
• Bleeker, P. (1850). Bijdrage tot de kennis der ichthyologische fauna van Borneo, met beschrijving van 16 nieuwe soorten van zoetwatervisschen. Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië v. 1, 1-16