Cá midas

Cá midas, Amphilophus citrinellus, là một loài cichlid cỡ lớn đến từ Nicaragua và Costa Rica, sống ở hồ, ao và những đoạn sông nước chảy chậm. Loài này thường bị nhầm với cá red devil, A. labiatus, nhưng có bướu gáy lớn hơn và thân hình chắc nịch hơn. Là một trong những loài cichlid hung hăng nhất, cá cần được xử lý cẩn thận khi nuôi cùng bất kỳ loài nào, kể cả đồng loại. Việc lai tạo có chủ đích với các loài khác đã tạo ra cá vẹt và cá la hán.

Bể có kích thước đáy 150 cm x 45 cm hoặc tương đương là kích thước tối thiểu nên cân nhắc cho một cá thể đơn lẻ, nhưng bạn sẽ cần bể lớn hơn cho một cặp hoặc bể chung có các loài cichlid khác.

• Nhiệt độ: 21–26°C (70–79°F)
• pH: 6,0–8,0
• Độ cứng: 5–25 dGH

Có rất ít loài cá nào coi thường một bể được trang trí đẹp như loài này. Đừng nghĩ đến bể trồng cây, vì một lượng lớn nền sẽ bị xới tung mỗi ngày. Đá, lũa và chậu hoa lớn đều phù hợp miễn là chúng đủ nặng để cá không dịch chuyển được, dù chắc chắn cá vẫn sẽ cố làm vậy. Bạn có thể thử neo cây nhựa bằng đá, nhưng đừng mong chúng giữ nguyên vị trí được lâu. Nếu trong bể có cá khác, hãy bố trí đồ trang trí để tạo càng nhiều vật cản tầm nhìn càng tốt. Dù khó loại bỏ hoàn toàn, cách này ít nhất cũng giúp giảm bớt hành vi hung hăng.

Tương tự, mọi thiết bị không được bảo vệ như máy sưởi, đầu hút/đầu ra của lọc, v.v. đều sẽ bị tấn công nếu không được che chắn. Hãy lắp lồng bảo vệ máy sưởi chắc nhất bạn có thể tìm được, hoặc giấu máy sưởi và các thiết bị khác sau những cấu trúc đá không thể xê dịch, và dùng giác hút thật khỏe cho các đường ống. Bộ lọc nên thật lớn và hiệu quả để xử lý lượng chất thải sinh học khổng lồ do loài cá háu ăn, bừa bộn này tạo ra. Thay nước lớn hằng tuần cũng là điều bắt buộc, và nước cần giàu oxy hòa tan. Hãy cân nhắc dùng vài đá sủi khí lớn để đạt được điều này. Cần có nắp đậy nặng để ngăn cá nhảy ra khỏi bể trong những lúc phấn khích, mà những lúc như vậy sẽ rất nhiều!

Là một trong những loài ăn ít kén chọn nhất mà bạn có thể gặp trong thú chơi cá, hầu hết các cá thể sẽ thử ăn bất cứ thứ gì trông có vẻ ăn được. Hãy cho ăn thức ăn viên dạng que dành cho cichlid chất lượng tốt làm thức ăn chính, và bổ sung thường xuyên bằng thức ăn sống và đông lạnh như giun đất, tôm (giữ nguyên vỏ vì vỏ chứa carotene có giá trị giúp duy trì màu cam/vàng của cá), trai, v.v. Rau củ, gồm đậu Hà Lan và rau bina, cũng nên chiếm một phần đáng kể trong khẩu phần. Thức ăn giàu đạm như tim bò và các loại thịt đỏ khác không phù hợp, vì có thể gây hại cho hệ tiêu hóa của cá. Tương tự, dù ngoài tự nhiên cá có ăn cá nhỏ hơn, việc cho ăn cá sống trong bể hầu như không có lợi ích gì.

Là một trong những loài cichlid hung hăng nhất, bạn cần hiểu rõ mình đang làm gì khi nuôi cá midas chung với bất kỳ loài nào khác, kể cả đồng loại. Trong những bể rất lớn, sự hung hăng này đỡ nghiêm trọng hơn, nhưng "rất lớn" ở đây là trên 1000 lít, một mức đơn giản là vượt quá khả năng của hầu hết người chơi. Trong bể cỡ này, cá có thể nuôi cùng các loài cichlid Trung Mỹ to khỏe khác, cá Loricariid lớn và các loài cá da trơn lớn khác. Những loài cá bơi nhanh có kích thước khá lớn như cá mập bạc, cá ngão và các loài tương tự cũng là một lựa chọn.

Cá đực trưởng thành thường có thân hình vạm vỡ hơn cá cái, vây lưng và vây hậu môn dài hơn, và bướu gáy nổi bật hơn. Ngoài tự nhiên, các bướu này chỉ phát triển trong mùa sinh sản, nhưng trong bể nuôi nhiều cá thể có bướu rất lớn và tồn tại thường xuyên. Ngoài ra, nhú sinh dục khác nhau khá rõ giữa hai giới, ở cá đực mảnh và dài hơn so với cá cái.

Nếu bạn có được một cặp hợp nhau, việc sinh sản khá đơn giản. Cần một bể dài khoảng 6 ft (1,8 m), trang trí bằng đá lớn và chậu hoa để làm nơi đẻ tiềm năng. Không cần nói cũng biết là không thể nuôi chung với cá khác, vì dù cặp cá có thể chịu đựng chúng một thời gian, gần như chắc chắn chúng sẽ bị con đực giết khi bắt đầu đẻ.

Đáng tiếc là việc ghép đôi cá trưởng thành là một quá trình khó khăn và đầy rủi ro, cá đực thường giết cá cái nếu chỉ đơn giản thả hai con vào cùng một bể. Một số người chơi đã thành công bằng cách đặt một vách ngăn trong suốt ở giữa bể để cá đực làm quen với bạn đời tiềm năng, rồi tháo vách ngăn sau vài tuần. Tuy nhiên, ngay cả cách này cũng không có gì đảm bảo, và một số người thích luôn giữ hai giới tách biệt bằng vách ngăn, thậm chí khoan lỗ trên vách để tinh trùng có thể chuyển sang mà cá không cần phải ở chung không gian.

Cách tốt nhất cho đến nay để có một cặp là mua tối thiểu sáu con cá non và nuôi lớn cùng nhau, để các cặp hình thành tự nhiên. Khi phát hiện cặp đầu tiên (thường khá rõ ràng, vì những con còn lại nhiều khả năng sẽ nép vào một góc bể), cần tách ngay các con còn lại ra để bảo vệ chúng.

Khi đã có một cặp, chúng sẽ sinh sản mà không cần bạn kích thích nhiều. Khi sẵn sàng đẻ, bướu gáy của cả hai giới sẽ to hơn. Màn tỏ tình có thể kéo dài và đôi khi bạo lực, với nhiều cú quẫy đuôi và há miệng của cả hai giới. Cá cái cũng thường cọ phần hông vào bướu của cá đực. Hãy luôn có sẵn vách ngăn bể vì cá đực có thể quay sang tấn công bạn đời bất cứ lúc nào. Cả hai con cũng sẽ đào bới rất nhiều. Ngay trước khi đẻ, ống đẻ trứng của cá cái sẽ lộ rõ. Trứng thường được đẻ trong hang hoặc trên bề mặt đá thẳng đứng, dù nếu không có những nơi này thì hầu như bề mặt cứng nào cũng được. Cá chăm sóc con rất tốt và rất đáng xem, cả hai giới đều chăm sóc trứng và bảo vệ lãnh thổ trước mọi kẻ đến gần. Điều này có thể bao gồm cả ngón tay của người nuôi thiếu cảnh giác, vì vậy hãy cẩn thận khi vệ sinh bể trong giai đoạn này.

Trứng nở sau 2-3 ngày và cá bột được chuyển đến một hố đã đào sẵn trong nền. Chúng bơi tự do sau 5-7 ngày nữa, và lúc này nên lắp vách ngăn để bảo vệ cá cái khỏi con đực đang cực kỳ hung hăng. Tương tự, đừng vội tách cá bột ra, vì điều này có thể khiến cá đực trở thành một kẻ thực sự điên loạn. Nếu cá cái sống sót mà không cần bảo vệ thêm và cá bột bị lấy đi, cá đực có thể thử đẻ lần hai, và nếu cá cái chưa sẵn sàng, nó có thể bị con đực bối rối giết chết.

Ban đầu có thể cho cá bột ăn ấu trùng artemia, sau đó bổ sung thức ăn khô. Chúng lớn rất nhanh trong điều kiện phù hợp, ban đầu có màu xám trơn, bắt đầu đổi màu khi đạt kích thước khoảng 2-2,5" (5-6 cm).

Nicaragua và Costa Rica.

Thường sống ở các vùng nước lớn, tồn tại quanh năm như hồ và ao, dù cũng từng được ghi nhận ở những đoạn sông chảy chậm. Cá đặc biệt ưa các vách đá và bờ đá, nơi chúng kiếm ăn giữa các khe nứt.

Trước đây được xếp vào chi Cichlasoma, cá midas thường bị nhầm với cá red devil, A. labiatus. Hai loài có thể phân biệt qua khác biệt về hình thái. Như tên khoa học gợi ý, A. labiatus thường có đôi môi lớn đặc trưng, tuy nhiên điều này thay đổi và không nên dùng làm dấu hiệu quyết định để phân biệt loài. Những khác biệt đáng tin cậy hơn gồm bướu gáy lớn hơn và vẻ ngoài chắc nịch hơn ở A. citrinellus.

Cá midas có nhiều dạng màu tự nhiên, phần lớn phụ thuộc vào nơi phân bố gốc. Cũng có một vài dạng do con người tạo ra, gồm các dạng trắng, xám, vàng, cam, đỏ, vằn và đốm trắng đen. Không có gì ngạc nhiên khi những biến thể nhiều màu sắc hơn lại trở nên phổ biến trong thú chơi cá cảnh. Đáng tiếc là việc lai tạo có chủ đích giữa loài này và các loài khác đã diễn ra rộng rãi, tạo ra những dạng cá đột biến đáng ghê tởm như cá vẹt và cá la hán.

Dù có bản tính hung hăng, đây vẫn là một trong những loài cá cảnh được người chơi cichlid ưa chuộng nhất nhờ tính cách đáng yêu. Cá nuôi nhanh chóng học cách nhận ra chủ và thể hiện mức độ thông minh vượt xa hầu hết các loài cá thường được nuôi. Thật vậy, nhiều người nuôi đã huấn luyện được cá thực hiện nhiều trò khác nhau để đổi lấy phần thưởng là thức ăn.

Một số quần thể hoang dã của A. citrinellus đã được chứng minh có những đặc điểm sinh học tiến hóa thú vị. Thông thường, một loài mới hình thành khi một quần thể của loài hiện có bị tách khỏi phần còn lại của đàn bởi một rào cản vật lý nào đó (thường là địa lý). Hiện tượng này gọi là hình thành loài khác vùng. Hiếm hơn nhiều (hoặc ít nhất là khó chứng minh bằng khoa học hơn) là quá trình gọi là hình thành loài cùng vùng. Ở đây, một loài mới xuất hiện khi một số cá thể trong quần thể bắt đầu chỉ sinh sản với nhau, bỏ qua các cá thể khác cùng loài. Một quần thể A. citrinellus sống ở hồ Apoyo, một hồ miệng núi lửa ở Nicaragua, được cho là đã trải qua quá trình này, với một loài "mới", A. zaliosus, xuất hiện để chiếm một hốc sinh thái khác trong hồ. Trong khi các quần thể citrinellus tồn tại ở những vùng nước khác xung quanh, zaliosus là loài đặc hữu của hồ Apoyo. Với sự tương đồng về DNA giữa hai loài, có bằng chứng thuyết phục cho thấy hình thành loài cùng vùng đã xảy ra ở đây, có thể trong khoảng thời gian 10.000 năm (chỉ là một thoáng chốc theo thang tiến hóa).