Cá rô phi Texas

Cá Texas (Herichthys cyanoguttatus) có nguồn gốc từ lưu vực sông Rio Grande ở miền nam Hoa Kỳ và Mexico. Đây là loài cichlid duy nhất sống tự nhiên ở Hoa Kỳ. Cá rất hung hăng, giữ lãnh thổ gắt và đào bới suốt ngày. Chỉ nuôi một con thôi cũng cần bể dài ít nhất 120 cm. Loài H. carpintis trông khá giống và đôi khi bị bán dưới tên loài này. H. carpintis có đốm trên thân to hơn và nằm rải rác, còn H. cyanoguttatus có các hàng đốm nhỏ chạy dọc thân rất rõ.

Nuôi một con thì bể tối thiểu nên có kích thước 120 x 45 x 45 cm, tức khoảng 255 lít. Nếu nuôi một cặp hoặc nuôi chung với loài khác, bạn cần bể lớn hơn hẳn.

Nhiệt độ: Cá chịu nóng rất tốt. Ngoài tự nhiên, người ta đã ghi nhận chúng sống trong khoảng 20-33°C. Khi nuôi bể, thường nên giữ ở mức gần phía thấp của khoảng này.

pH: 6,0 - 7,5

Độ cứng: 5 - 12°H

Set một bể thủy sinh bày biện kỹ lưỡng cho loài này gần như vô ích. Cá đào bới rất nhiều và sẽ nhanh chóng xới lại nền theo ý nó. Vì vậy không nên trồng cây cắm rễ xuống nền, cũng không nên dùng lọc đáy. Bạn nên rải một lớp cát hoặc sỏi mịn khá dày, ít nhất 5-8 cm. Có thể thêm vài viên đá nhẵn, vài khúc lũa, hoặc cả hai, để cá có chỗ trú và có thể chọn làm chỗ đẻ. Chậu đất nung cỡ lớn cũng dùng được. Nước phải giàu oxy và sạch, vì loài này không chịu được chất thải hữu cơ tích tụ đậm đặc. Một lọc thùng ngoài cỡ khá, cộng với lịch chăm bể nghiêm túc là thay 25-50% nước mỗi tuần, sẽ giữ được nước như vậy. Đèn sáng hay tối tùy bạn thích.

Ngoài tự nhiên, cá ăn chủ yếu là động vật không xương sống dưới nước. Dù vậy, khi phân tích dạ dày cá hoang dã, người ta thấy trong đó cũng có khá nhiều thực vật và mùn bã. Hiện chưa rõ cá tự ăn những thứ này hay chúng nằm sẵn trong ruột con mồi. Dù thế nào thì đây cũng là một trong những loài dễ ăn nhất bạn có thể gặp trong giới chơi cá. Cho gì vào bể cá cũng háo hức ăn gần hết. Bạn có thể dùng thức ăn khô loại tốt làm khẩu phần chính, nhưng nên thường xuyên cho thêm thức ăn sống và đông lạnh. Khẩu phần cũng nên có thêm rau. Bạn có thể dùng đậu Hà Lan đông lạnh, rau bina chần, hoặc thức ăn khô có Spirulina.

Giống phần lớn cichlid cỡ lớn, cá Texas rất hung hăng và giữ lãnh thổ gắt, nhất là khi nuôi trong bể nhỏ (dài dưới khoảng 180 cm). Tính này thường lộ rõ nhất ở cá đực.

Cá đực trưởng thành thường to hơn cá cái ít nhất khoảng 5 cm. Vây lưng và vây hậu môn của cá đực mọc dài ra thành chóp nhọn. Một số con còn nổi gù trên gáy khi trưởng thành.

Cá Texas dễ sinh sản, miễn là bạn có được một cặp hợp nhau. Bạn cần bể dài khoảng 150-180 cm, bày đá lớn và chậu hoa để cá có chỗ chọn làm ổ đẻ. Khỏi phải nói, bể này không thể có cá khác. Cặp cá có thể để yên cho bạn cùng bể được một thời gian, nhưng khi bắt đầu đẻ thì gần như chắc chắn chúng sẽ giết những con kia. Tiếc là ghép cặp cá trưởng thành khá khó. Nếu thả chung một đực một cái bất kỳ vào bể, cá đực thường giết cá cái. Một số người chơi đã thành công bằng cách đặt một tấm ngăn trong suốt giữa bể cho cá đực quen dần với cá cái, vài tuần sau mới gỡ tấm ngăn ra. Dù vậy cách này cũng không chắc ăn. Có người chọn để tấm ngăn giữa đực và cái mọi lúc. Có người còn khoan lỗ trên tấm ngăn để tinh trùng lọt qua, nhờ vậy hai con không bao giờ phải ở chung một khoang. Cách tốt nhất, hơn hẳn các cách khác, là mua một nhóm từ sáu cá con trở lên, nuôi lớn cùng nhau và để chúng tự bắt cặp. Với loài này, chuyện bắt cặp thường không mất lâu, vì cá cái có thể thành thục khi mới dài 5-8 cm. Khi thấy cặp đầu tiên thành đôi, bạn cần vớt những con còn lại ra ngay cho chúng an toàn. Dấu hiệu thường khá rõ, vì nhiều khả năng những con kia sẽ nép rúm vào một góc bể. Có cặp rồi thì chúng sẽ tự đẻ mà bạn không phải kích thích gì nhiều. Khi vào độ đẻ, cả cá đực lẫn cá cái đổi màu rất đẹp mắt. Màn tán tỉnh có thể kéo dài khá lâu và đôi khi bạo lực, với nhiều pha quất đuôi, khóa môi và há miệng từ cả hai phía. Lúc nào cũng nên để sẵn tấm ngăn bên cạnh, phòng khi cá đực quay ra đánh chính bạn đời của nó. Cả hai con cũng sẽ đào bới rất nhiều. Ngay trước khi đẻ, ống đẻ của cá cái lộ rõ. Nếu trong bể có đá phẳng thì gần như lúc nào cá cũng chọn nó làm chỗ đẻ. Nếu không có, chúng sẽ dùng bất kỳ bề mặt nào phù hợp, kể cả đáy bể. Cá dọn chỗ đẻ thật sạch rồi mới đẻ trứng. Trứng có thể lên tới vài trăm và được đẻ thành nhiều đợt. Cá cái đẻ một hàng trứng rồi bơi ra để cá đực vào thụ tinh. Giống nhiều cichlid khác, cặp non đẻ lần đầu thường ăn mất trứng, nhưng sau hai ba lần thường sẽ làm đúng. Trứng nở sau 2-3 ngày. Cá bột được chuyển ngay sang một cái hố đào sẵn trong nền và nằm đó cho đến khi tiêu hết túi noãn hoàng. Thường phải thêm 4-5 ngày nữa cá bột mới bơi tự do. Từ lúc đó chúng ăn được ấu trùng Artemia, và bạn nên cho ăn 2-3 bữa mỗi ngày. Bạn cũng sẽ thấy chúng gần như liên tục gặm tảo và mùn bã trong bể. Khi cá lớn dần, có thể cho thêm thức ăn vảy bóp nhỏ và cám viên cho cichlid. Cả cá bố lẫn cá mẹ chăm con rất giỏi, và ngắm chúng dẫn đàn con đi tuần quanh bể là một niềm vui. Con nào lạc khỏi đàn sẽ bị một trong hai con lớn nhanh chóng ngậm vào miệng và mang về.

Đây là loài cichlid duy nhất sống tự nhiên ở Hoa Kỳ. Cá sống trong lưu vực sông Rio Grande, cả phần thuộc miền nam Hoa Kỳ lẫn phần thuộc Mexico. Người ta cũng đã đưa loài này tới một số vùng ngoài khu phân bố tự nhiên, trong đó có Florida, và ở những nơi đó hiện đã có các quần thể phát triển mạnh.

Cá thường ưa vùng nước chảy lờ đờ như ao và những đoạn sông chảy chậm. Người ta hay bắt gặp chúng quanh đá chìm, cành cây dưới nước hoặc những đám thực vật dày.

Giống nhiều cichlid khác, các loài trong chi Herichthys có lịch sử phân loại khá rối. Chi này được lập năm 1854 với loài chuẩn là H. cyanoguttatus. Năm 1905, Regan chuyển các loài trong chi sang Cichlasoma. Đến năm 1983, sau khi Kullander phân loại lại Cichlasoma, Herichthys lại được công nhận là chi hợp lệ. Năm 1996, Kullander đề xuất chỉ xếp vào Herichthys những loài "có chung kiểu hoa văn gồm các vạch đứng ngắn hoặc đốm đen từ giữa thân trở về sau, cùng một kiểu màu sinh sản riêng biệt, trong đó nửa trên của toàn bộ phần đầu và vùng thân trước chuyển sang xám nhạt, tương phản với các vùng đen hoặc xám đậm kề bên, hoặc toàn thân chuyển nhạt". Hiện chi này có mười loài, và trong tương lai vẫn có thể còn thay đổi.

Loài này có nhiều biến thể địa lý, thường khác nhau chút ít về hoa văn và màu sắc. Xác định đúng biến thể có thể khó, vì những khác biệt tương tự cũng đã được ghi nhận ngay trong một số quần thể của loài.

Cá Texas cũng dễ bị nhầm với H. carpintis, một loài rất giống đến từ Mexico. Loài này đôi khi bị bán với nhãn sai là H. cyanoguttatus, hoặc dưới tên thường gọi "green Texas cichlid". Thường có thể phân biệt hai loài qua kiểu đốm trên thân. Ở H. cyanoguttatus, các đốm nhỏ thường xếp thành những hàng dọc thân khá rõ. Ở H. carpintis, đốm to hơn và nằm lộn xộn, rải rác. H. carpintis trưởng thành cũng nhỏ hơn, chỉ dài khoảng 23-25 cm. Dù vậy vẫn có thể nhầm, vì một số quần thể hoang dã của H. carpintis trông rất giống H. cyanoguttatus.