Cá tai tượng albino (Albino oscar)

Nguồn gốc

Đây là dạng màu bạch tạng của cá Oscar (Astronotus ocellatus), loài cichlid sống ở lưu vực sông Amazon, Nam Mỹ. Cá albino có từ những đàn sinh sản trong bể nuôi. Một nguồn ghi rằng những con đầu tiên xuất hiện vào khoảng thập niên 1970–1980, sau đó thành cá bán phổ biến trên thị trường. Không nguồn nào ghi tên người lai tạo hay quốc gia cụ thể, nên gốc gác chính xác đến nay vẫn chưa rõ.

Ngoài albino, dân lai tạo còn làm ra nhiều dạng Oscar khác: leucistic, xanthistic và các dòng đỏ đậm hơn. Riêng dòng albino red tiger được bán như một dòng làm từ cá red tiger oscar trong bể nuôi. Dòng này không có quần thể hoang dã.

Nhận biết và các dòng

Một con albino thật có thân gần như trắng, hoa văn màu hồng tới đỏ cam, mắt màu đỏ hồng. Mắt đỏ, trong và sáng là dấu hiệu quan trọng nhất. Nếu mắt sẫm hoặc đục thì nhiều khả năng đó là cá lutino hoặc cá mang gen pha trộn.

Tính trạng bạch tạng ở Oscar là gen lặn đơn giản. Cá phải mang hai bản sao gen thì mới lộ màu albino.

Các dòng thường gặp:

• Albino tiger: nền trắng hoặc kem, sọc hay mảng đỏ cam không đều. Đây là dòng phổ biến nhất.
• Albino red: màu đỏ cam phủ gần hết thân, rất ít phần trắng. Độ phủ đỏ do nhiều gen quyết định nên cá đẹp loại nhất khó làm ra hơn.
• Albino red tiger: thân kem nhạt tới màu hồng đào, vân loang đỏ cam tới đỏ đồng, mắt đỏ hoặc hồng.
• Albino ruby: hai bên hông và lưng đỏ đậm hơn, bụng và mặt trắng. Chữ "ruby" một phần là nhãn bán hàng.
• Albino lemon: thân vàng ấm, sọc mờ hoặc không có sọc. Mắt đỏ ruby thì nhiều khả năng là albino thật. Mắt sẫm thì có thể là lutino.
• Lutino: thân vàng óng, mắt đỏ sẫm tới nâu. Màu này do một gen lặn khác với gen albino.

Mấy năm gần đây người ta cũng đã làm ra các dòng Oscar vây dài.

Nuôi thế nào

Các nguồn ghi thông số khá khác nhau, bạn có thể xem bảng dưới:

Về thể tích bể, các nguồn cũng không thống nhất. Một nguồn cho rằng nuôi một con cần tối thiểu khoảng 208 lít kèm lọc tăng cường, có 284 lít thì tốt hơn. Theo nguồn này, nuôi quá hai con là bể nhanh chóng chật. Một hướng dẫn tiếng Việt thì ghi ít nhất 280 lít cho một con, lý tưởng là 400–500 lít, còn nuôi một cặp thì từ 800 lít trở lên.

Nên dùng lọc thùng có công suất gấp 1,5–2 lần thể tích bể. Mỗi tuần thay 25–30% nước và giữ amoniac, nitrit ở mức 0. Bể cần có nắp vì Oscar có thể nhảy ra ngoài.

Cá albino nhạy sáng nên đèn chỉ cần vừa phải, chiếu gián tiếp, thêm ít cây nổi để tạo bóng râm. Nền cát mềm hợp với thói quen đào bới của cá. Lũa và đồ trang trí thì nên cố định chắc.

Thức ăn chính là cám viên cho cichlid. Muốn giữ màu đỏ cam, bạn cho ăn thêm các món giàu carotenoid như krill, tôm và tảo spirulina. Không nên cho ăn cá vàng làm mồi.

Con cá nào vừa miệng là Oscar ăn. Bể nuôi riêng một loài là tốt nhất. Trong bể lớn, có thể thử nuôi chung với Severum, rồng, Jack Dempsey và cá tỳ bà. Đừng nuôi chung với cá nhỏ hay cá vây dài như neon, betta, guppy.

Sinh sản

Hai con albino giao phối thì chỉ ra con albino, nên dòng này giữ được màu qua các thế hệ. Hai con nhìn bình thường nhưng cùng mang gen albino thì trung bình khoảng 25% cá con là albino. Nhìn bề ngoài thì không thể biết con nào mang gen. Nếu ghép albino với lutino, cá con sẽ mang màu hoang dã, vì hai màu này do hai gen khác nhau.

Oscar trưởng thành vào khoảng một năm tuổi và có thể sinh sản trong 9–10 năm. Cặp cá dọn sạch một mặt phẳng để đẻ. Cá mái nhỏ đẻ khoảng 300–500 trứng, cá mái lớn đẻ tới 2.500–3.000 trứng. Cả bố lẫn mẹ cùng canh ổ. Cá bột sống nhờ noãn hoàng trong 3–4 ngày, sau đó ăn ấu trùng artemia.

Một hướng dẫn cho rằng cho Oscar đẻ trong bể là khó. Lý do là khó phân biệt trống mái, cặp cá có thể đánh nhau, và cá bố mẹ có thể ăn trứng hoặc cá con. Ghép cặp ép buộc cũng hay thất bại.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Cá albino không có melanin, kể cả ở mắt, nên rất nhạy với ánh sáng mạnh. Khi bị chói, cá có thể trốn, bỏ ăn hoặc nhạt màu. Thường chỉ cần giảm đèn là trong 24–48 giờ cá đỡ hơn.

Đốm trắng và vây rách trên da nhạt nhìn rõ hơn ở cá màu thường. Bệnh thủng đầu (hole-in-the-head) thường gắn với nước bẩn, thiếu vitamin và cho ăn cá mồi. Một hướng dẫn tiếng Việt liệt kê các bệnh hay gặp là đốm trắng, nấm, loét do vi khuẩn và giun sán. Để phòng các bệnh này, bạn cần giữ nước ổn định, cho ăn thức ăn sạch và cách ly cá mới.

Một nguồn khẳng định cá albino không yếu hơn Oscar màu thường.

Chọn mua

Một con khỏe thường có mắt đỏ trong, thân đầy đặn nhưng không phình, da trơn láng, vây xòe, thấy người thì phản ứng. Con nào trốn một góc hoặc lơ lửng uể oải thì bỏ qua.

Nhìn cả bể của shop nữa. Nước đục, có cá chết hay thả quá dày đều làm tăng nguy cơ cá mang bệnh ngầm. Mua về thì cách ly ít nhất 2 tuần.

Điều người bán hay nói quá là chữ "albino". Nhiều con Oscar trắng bán dưới tên albino thật ra là lutino hoặc lemon. Những con này về sau có thể nổi đốm cam loang hoặc vây ngả xám. Bạn nên hỏi về cá bố mẹ và nhìn kỹ màu mắt. Chữ "ruby" cũng một phần là nhãn bán hàng.

Tên tiếng Việt cũng dễ gây nhầm. Có trang bán "tai tượng albino" nhưng ghi tên khoa học là Cichla ocellaris (một loài peacock bass), cỡ 8–12 cm. Đó không phải cá Oscar. Chữ "tai tượng" còn dùng để gọi cả những loài cá khác.

Tranh cãi

Wikipedia ghi nhận Oscar đôi khi bị nhuộm màu nhân tạo. Cũng theo nguồn này, Oscar hoang dã thoát ra ngoài qua đường buôn bán cá cảnh đã hình thành quần thể sống hoang ở Trung Quốc, miền bắc Úc và Florida. Một số người viết trong giới chơi cá thì chê các shop gọi mọi con Oscar trắng là "albino", trong khi nhiều con thật ra là lutino.