Cá vàng Lan thọ (Ranchu)

Nguồn gốc

Lan thọ là một dòng cá vàng (Carassius auratus) của Nhật. Người lai tạo Nhật làm ra nó từ dòng cá đầu lân không vây lưng của Trung Quốc. Một nguồn ghi rằng họ lai các con đầu lân Trung Quốc với nhau để tạo dòng. Một nguồn khác cho biết việc này diễn ra vào thời Minh Trị, khoảng từ 1870 đến 1885. Bản thân cá dạng đầu lân thì đã có mặt ở Trung Quốc và Nhật từ trước thế kỷ 17. Dòng cá này còn có một tên cũ là Maruko.

Người chơi Nhật gọi Lan thọ là "vua cá vàng". Ở Nhật, người ta quý nó ngang với cá koi. Dân chơi Việt Nam cũng đã nuôi Lan thọ hơn 20 năm nay.

Dáng chuẩn của Lan thọ thay đổi theo thời gian. Một người chơi ở Anh kể rằng Lan thọ thời đầu được chọn theo hình mẫu đô vật sumo, tức là đầu to và thân nặng. Cá thi đấu bây giờ có thân dài hơn và bơi khỏe hơn.

Dạng tam hoa của Lan thọ tên là Edonishiki. Ông Yoshigoro Akiyama tạo ra dạng này ở Nhật trong khoảng từ 1951 đến 1957.

Nhận biết và các dòng

Lan thọ không có vây lưng. Thân cá hình quả trứng, bụng sâu, lưng cong tròn. Đuôi kép ngắn và xòe ở góc khoảng 45 độ. Trên đầu cá mọc một lớp mào thịt, dân chơi hay gọi là "wen". Mào có thể mất từ một năm trở lên mới lên đủ.

Ở Nhật, giám khảo chấm cá từ trên xuống, thả trong chậu nông. Nhìn từ trên, thân cá phải gần hình chữ nhật và đầu phải to. Bảng chấm kiểu nhìn từ trên của Goldfish Council tính trên thang 100 điểm như sau:

Tiêu chí	Điểm
Cân đối và dáng bơi	25
Đầu	20
Đuôi	20
Lưng	15
Cuống đuôi	10
Mắt	5
Vảy	5

Theo chuẩn này, cá bị loại ngay nếu có một trong các lỗi sau:

• Còn gai vây lưng, vây lưng hoặc vây mỡ.
• Mắt lồi kiểu cá mắt kính hoặc mắt hướng lên trời.
• Vảy kiểu trân châu.

Đuôi đẹp có thùy tách ra khoảng 30 đến 50 phần trăm và tạo góc khoảng 45 độ với cuống đuôi. Cá phải bơi khỏe, không nghiêng mình và không vẹo sống lưng.

Một người chơi ở Anh kể giám khảo bên đó tìm cá có đầu dài và rộng, thân dài, đuôi xòe như cánh chim én. Dải vảy ở gốc đuôi (họ gọi là "vòng tay") phải rộng và sáng bóng. Giám khảo còn cầm từng con lên tay rồi thả ra để xem cá bơi đi thế nào.

Màu của Lan thọ khá đa dạng. Các nguồn liệt kê đỏ, cam, trắng, xám, nâu, đỏ trắng, đốm và các kiểu pha màu. Vảy có loại ánh kim, bán ánh kim, xà cừ (tam hoa) và vảy mờ. Đuôi có thể có 3 hoặc 4 thùy, hoặc là kiểu đuôi hoa anh đào. Cá vàng nhạt với đầu đỏ là loại hiếm. Người chơi ở Anh nói nhiều con trắng dần khi lớn tuổi. Vào lúc anh viết bài, cá đầu vàng đang được ưa chuộng.

Các dòng chính của Lan thọ gồm:

• Lan thọ nhìn từ trên: dạng truyền thống của Nhật. Theo Goldfish Council, dạng này chỉ có màu ánh kim đỏ, cam hoặc vàng, đỏ trắng, hoặc trắng.
• Lan thọ nhìn ngang: dạng lai tạo để ngắm trong bể kính, thân ngắn và sâu hơn. Goldfish Council xếp dạng này thành một giống riêng, cho phép nhiều màu hơn và mào to hơn.
• Edonishiki: Lan thọ tam hoa. Các dòng Edo của Nhật có mào ít. Lan thọ tam hoa từ những nơi khác ở châu Á thì có thể mang mào rất to.
• Dòng Thái nhìn ngang: có các kiểu đầu "Buffalo", "Dragon" và "Boxer".
• Dòng Trung Quốc: thường có mào tròn.

Ở Nhật có các dòng máu thi đấu nổi tiếng như Kashino và Takao. Ở châu Âu, người lai tạo Geert Coppens (Bỉ) dựa vào các mối quen bên Nhật để gây dựng dòng máu Ranchu Brotherhood.

Nuôi thế nào

Các nguồn đưa ra thông số nước khá gần nhau, riêng nhiệt độ và cỡ cá thì hơi lệch:

Thông số	Theo các nguồn
Nhiệt độ	18–23°C (một nguồn), 18,3–22,2°C (nguồn khác)
pH	6,5–7,5 (hai nguồn giống nhau)
GH	4–20
Cỡ trưởng thành	15–20 cm, 13–20 cm hoặc 12–15 cm, tùy nguồn

Cỡ bể thì các nguồn chênh nhau khá xa. Một nguồn khuyên mỗi con khoảng 110 lít. Nguồn này giải thích rằng Lan thọ thải nhiều chất bẩn, nên bể nhỏ nhanh dơ dù lọc mạnh. Nguồn khác chỉ yêu cầu bể tối thiểu 50 đến 75 lít, tính khoảng 40 lít cho mỗi con cá vàng.

Lan thọ bơi kém, nên bạn tránh để lọc hoặc sủi khí tạo dòng chảy mạnh. Nhiệt độ thay đổi đột ngột cũng có thể làm cá bị sốc. Một nguồn không khuyên thả Lan thọ ra hồ ngoài trời. Lý do thứ nhất là nhiệt độ ngoài hồ lên xuống thất thường. Lý do thứ hai là cá bơi chậm nên dễ thành mồi cho thú săn mồi.

Bạn cho cá ăn cám viên hoặc cám mảnh, thức ăn đông lạnh hoặc tươi, và rau như dưa leo, xà lách, bí ngòi. Một nguồn khuyên cho ăn hai bữa mỗi ngày, buổi sáng và buổi chiều, sau 5 giờ chiều thì thôi. Nguồn này cũng khuyên thay nước ít nhất hai lần mỗi tuần và khử trùng thức ăn sống trước khi cho ăn.

Người lai tạo ở Anh thì nuôi Lan thọ trong thùng nông, sâu khoảng 25 cm, dưới ánh sáng ban ngày tự nhiên để cá lên màu. Họ cho ăn hai bữa mỗi ngày. Với cá đang lớn hoặc cá đi thi, họ cho ăn tới sáu bữa.

Bạn ghép Lan thọ với các loại cá vàng kiểu bơi chậm khác như trân châu, đầu lân, mắt bong bóng và mắt lồi. Cá bơi nhanh sẽ tranh hết phần ăn của Lan thọ.

Sinh sản

Lan thọ đẻ giống như mọi loại cá vàng khác. Cá đực rượt cá cái và ép cá cái vào thành bể. Một lứa có thể cho từ 900 đến 1.000 trứng. Người lai tạo ở Anh cho biết cá bắt đầu đẻ khi nước khoảng 20°C. Họ ghép con đực và con cái đẹp nhất trước, rồi những lứa sau mới cho con cái đó phối với các con đực khác.

Một lứa Lan thọ không cho ra cá con đồng loạt đạt chuẩn thi đấu, nên người lai tạo phải lọc rất mạnh tay. Khoảng hai tuần tuổi, khi cá con dài chừng 13 mm, họ loại những con cong thân hoặc có đuôi xòe dưới 160 độ. Sau đợt lọc này chỉ còn khoảng 40 phần trăm, rồi còn những đợt lọc tiếp theo.

Ở Nhật, Lan thọ không có một bộ chuẩn viết thành văn cố định. Những nét người ta chuộng cũng thay đổi theo thời gian.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Vì không có vây lưng, Lan thọ bơi chậm và hay bị lật nghiêng sang một bên. Dòng này dễ mắc bệnh phù bụng và bệnh bóng hơi. Mào mọc quá to có thể che kín mắt và mang cá.

Một báo cáo thú y kể về một con Lan thọ 1,5 tuổi bị mào phát triển quá mức. Mào che mất tầm nhìn và nắp mang, làm cá mất thăng bằng và khó giữ độ nổi. Ca này phải nhờ bác sĩ thú y can thiệp mới xử lý được.

Nấm vây và nấm vảy cũng là bệnh hay gặp. Nước sạch và thay nước đều đặn là cách phòng tốt nhất.

Người nuôi lâu năm thường vớt Lan thọ bằng tay ướt thay vì dùng vợt. Lý do là vợt làm tróc nhiều lớp nhớt bảo vệ trên mình cá hơn.

Chọn mua

Bạn nên nhìn cá từ trên xuống và kiểm tra những điểm sau:

• Sống lưng thẳng.
• Không còn dấu vết nào của vây lưng.
• Lưng đều, không lồi lõm.
• Đuôi kép rộng, xòe đẹp, góc khoảng 45 độ.
• Hai mắt đều nhau.
• Vảy xếp đều.
• Cá bơi khỏe, không nghiêng mình.

Với cá tam hoa, bạn cần hỏi rõ dòng máu. Các dòng Edo của Nhật có mào ít hơn Lan thọ tam hoa từ những nơi khác ở châu Á. Lan thọ tam hoa kiểu nhìn từ trên thì đến nay vẫn chưa thành dòng ổn định.

Theo một trại cá ở Việt Nam, giá Lan thọ tùy vào màu, dáng và việc cá có lỗi hay không. Cá màu hiếm, dáng đẹp, không lỗi là loại đắt nhất.

Tranh cãi

Một số nguồn đặt câu hỏi về cái giá mà con cá phải trả cho dáng đẹp:

• Một báo cáo thú y cho rằng mào to do lai tạo thường hạn chế khả năng vận động của cá và phải nhờ thú y chữa trị.
• Wikipedia gắn dáng của dòng này với chuyện cá bơi kém, hay lật nghiêng và có mào to che cả mang lẫn mắt.
• Muốn lai ra cá đạt chuẩn thi đấu thì phải giết phần lớn cá con. Một người lai tạo chỉ giữ khoảng 40 phần trăm sau đợt lọc đầu và còn tính lọc tiếp về sau.