Cá vàng mắt bong bóng (Bubble eye goldfish)

Nguồn gốc

Cá vàng mắt bong bóng xuất xứ từ Trung Quốc. Nhiều khả năng người Trung Quốc tạo ra dòng này từ cá vàng đầu cóc (Toadhead goldfish). Cá đầu cóc cũng không có vây lưng và mắt cũng ngước lên trên. Giống như mọi dòng cá vàng khác, tổ tiên xa của nó là cá diếc Phổ (Prussian carp, còn gọi là gibel carp).

Thời điểm ra đời không được ghi chép rõ. Có nguồn cho rằng cá có dạng như ngày nay từ đầu thế kỷ 20, nhưng cũng có dấu hiệu dòng này đã xuất hiện từ thế kỷ 18. Tiếng Nhật gọi cá là suihogan (スイホウガン).

Nhận biết và các dòng

Đây là một dòng cá vàng cảnh cỡ nhỏ. Mắt cá hướng lên trên, và dưới mỗi mắt có một túi lớn chứa đầy dịch. Cá không có vây lưng, đuôi kép, lưng cong đều.

Các nguồn ghi thời điểm túi mắt hình thành khác nhau. Một nguồn nói túi bắt đầu nhú lên khi cá được khoảng 4 tuần tuổi và có thể mất tới một năm mới phát triển đủ. Wikipedia thì ghi túi bắt đầu phát triển khoảng ba tháng sau khi nở.

Một con đẹp có lưng sạch và trơn, hai túi mắt cùng màu và cùng cỡ. Ở các cuộc thi, hai túi đều nhau về kích thước và hình dạng là tiêu chí quan trọng nhất. Thân cá phải cao ít nhất bằng 65% chiều dài. Đuôi phải chẻ đôi, cân hai bên và chóp đuôi không bị quăn.

Về màu, cá có các màu đỏ, calico, cam, đỏ trắng và màu đen hiếm gặp. Ở Việt Nam, các shop bán những màu sau:

• Đỏ trắng
• Đỏ trơn
• Đỏ đen
• Xanh nâu
• Đốm đen

Cá có ba kiểu vảy: vảy kim loại (metallic), vảy mờ (matt) và vảy xà cừ (nacreous, tức kiểu calico). Cho hai con vảy xà cừ phối với nhau thì khoảng một nửa số cá con có vảy xà cừ, một phần tư vảy mờ và một phần tư vảy kim loại.

Ngoài dạng hai túi quen thuộc còn có một dòng mới hơn với bốn túi mắt. Ở Đông Á cũng có những con túi nhỏ hơn và đầu giống cóc, có con lại có vây lưng.

Tên "cá mắt ngọc" đôi khi cũng dùng cho cá vàng mắt bong bóng, nhưng người ta gọi khá lỏng, cả những dòng cá vàng khác cũng mang tên này.

Nuôi thế nào

Các nguồn khuyên cỡ bể khác nhau. Một nguồn tính 70 lít cho con đầu tiên, mỗi con cá vàng thêm vào thì cộng 45 lít. Một bài tiếng Việt khuyên bể tối thiểu 20–30 gallon Mỹ, tức khoảng 75–115 lít.

Cỡ cá trưởng thành cũng mỗi nguồn ghi một kiểu: 7,5–10 cm, 15–17 cm, hoặc 10–20,3 cm.

Thông số	Nguồn thứ nhất	Nguồn thứ hai
Nhiệt độ	18–22°C	16–24°C
pH	6,5–7,5	6,5–7,4
GH	4–20	không ghi

Nuôi trong nhà thì không cần sưởi. Bạn tránh để bể dính nắng trực tiếp. Ammonia và nitrite phải bằng 0, còn nitrate giữ dưới 30 ppm.

Cá bơi yếu. Túi mắt có thể bị hút vào đầu hút lọc hoặc ống xi phông. Vì vậy lọc nên chạy nhẹ, lưu lượng khoảng 4 lần thể tích bể mỗi giờ, và không tạo dòng mạnh. Nền phải trơn. Trong bể không để vật sắc, hốc hay đồ trang trí lỉnh kỉnh. Đồ trang trí có cạnh sắc và cây nhựa đều có thể làm rách túi.

Túi mắt làm cá khó tìm thức ăn. Bạn nên thả mồi từ từ vào một chỗ, dùng cám nổi, hoặc cho ăn bằng tay. Khẩu phần nên đa dạng: thức ăn dạng gel kèm mồi sống hoặc mồi đông lạnh, mỗi ngày khoảng 1–2% trọng lượng cơ thể. Cần thêm rau để cá không bị rối loạn tiêu hóa. Người nuôi cũng hay cho cá ăn xà lách và dưa leo.

Cá chỉ nên ở chung với cá bơi chậm như cá mắt bong bóng khác, black moor, demekin hoặc celestial. Có như vậy cá mới tranh được thức ăn. Bạn đừng nuôi chung với cá vàng đuôi đơn hay các dòng cá vàng cảnh bơi nhanh, vì chúng giành hết mồi. Người bán ở Việt Nam thì khuyên nuôi riêng hẳn, vì túi mắt rất dễ bị thương.

Sinh sản

Cá đẻ giống các dòng cá vàng khác. Bạn có thể vuốt trứng bằng tay hoặc để cá đẻ tự nhiên. Đến mùa sinh sản, cá đực nổi các nốt sần trắng trên nắp mang và vây ngực.

Túi mắt làm cá đực khó tìm cá cái. Vì thế nên ghép vài con đực với một con cái và cho đẻ trong thùng trống, không bày biện gì.

Dòng này không giữ dòng ổn định. Cá con hay mọc vây lưng, gai hoặc lưng gồ ghề, và có khi phải loại một nửa số cá con hoặc nhiều hơn. Khi vây lưng bắt đầu lộ ra là lúc bắt đầu lọc cá. Bạn nhìn cả từ bên hông lẫn từ trên xuống.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Túi mắt có thể vỡ khi cá bị đè ép hoặc va vào vật sắc. Túi sẽ mọc lại, nhưng vết thương có thể bị nhiễm trùng. Túi mọc lại có khi nhỏ hơn hoặc méo. Khi túi bị thương, bạn có thể tắm cho cá bằng nước muối nhẹ.

Túi mắt làm cá nhìn kém. Thứ giết cá trưởng thành nhiều nhất là bệnh bong bóng bơi, và thủ phạm thường là chế độ ăn không hợp lý. Ngoài chuyện đó ra, cá không dễ bệnh hơn các dòng cá vàng cảnh khác. Nuôi trong nhà và chăm tốt thì cá sống được khoảng 10 năm.

Chọn mua

Dòng này không hợp với người mới chơi. Lúc chọn cá, bạn xem mấy điểm sau:

• Lưng sạch, không có vây lưng hay u gồ.
• Hai túi mắt đều nhau về kích thước, hình dạng và màu sắc.
• Đuôi chẻ đôi và cân hai bên.

Cá còn nhỏ thì túi mắt chưa phát triển hết. Cá mới mua về nên cách ly trước khi thả chung, và có thể tắm nước muối nhẹ trong thời gian cách ly. Ở Việt Nam, cá có bán ở các tiệm cá cảnh, ví dụ ở Thủ Đức hay Vĩnh Phúc.

Tranh cãi

Trang tài nguyên về phúc lợi di truyền của UFAW xem túi mắt là một dị tật mà con cá mắt bong bóng nào cũng mang. UFAW cho rằng vì lý do phúc lợi thì không nên tiếp tục lai tạo dòng này.

SPCA New Zealand thì nói túi mắt không có tác dụng gì mà còn làm cá nhìn kém, bơi kém, nên cá không sinh hoạt bình thường được. Tổ chức này cũng chỉ ra rằng kiểu bể trống trơn để bảo vệ túi mắt lại kéo theo những vấn đề riêng của nó.

Ở một hướng khác, các nhà nghiên cứu Nhật Bản đã nghiên cứu dịch trong túi mắt xem nó có thể kích thích tế bào tăng trưởng hay không.