Cá Vàng Mắt Lồi Đen (Black Moor)

Nguồn gốc

Black Moor là một dòng cá vàng (Carassius auratus) có nguồn gốc ở Trung Quốc. Còn chính xác nó xuất hiện từ lúc nào thì các nguồn ghi không giống nhau.

• Một nguồn cho rằng cá Moor có từ Trung Quốc vào khoảng thế kỷ 15. Nó được buôn bán ở Nhật Bản vào thế kỷ 16 và sang tới Mỹ vào thế kỷ 19. Cũng nguồn này lại ghi rằng đặc điểm mắt lồi kiểu kính viễn vọng được lai tạo lần đầu ở Trung Quốc vào đầu thế kỷ 18. Người Trung Quốc gọi nó là "mắt rồng", còn sang Nhật thì cá có tên Demekin.
• Một nguồn khác dựa vào ghi chép của Trung Quốc về cá vàng hai đuôi từ thế kỷ 16 và cho rằng Moor nhiều khả năng ra đời khoảng thời gian đó. Theo nguồn này, Moor đi ra từ dòng cá mắt lồi, và dòng mắt lồi lại đi ra từ cá Wakin đuôi đôi.
• Một tờ báo Việt Nam viết rằng người Trung Quốc tạo ra cá vàng mắt rồng vào thế kỷ 17. Tên tiếng Trung của cá là 出目金.

Năm 1941, một người chơi cá ở Moskva tên P. Andrianov đã lai ra được cá mắt lồi đen có mắt màu đỏ cam.

Cái tên "Moor" lấy từ người Hồi giáo da đen ở vùng Al-Andalus. "Blackamoor" là cách gọi cổ của tên này.

Nhận biết và các dòng

Black Moor có thân sâu và tròn, vây đôi dài thướt tha. Đôi mắt lồi hẳn ra hai bên như ống kính viễn vọng. Một tờ báo Việt Nam tả thân cá ngắn và dày, đôi khi có một cái bướu tròn ở vai. Tờ báo này cũng gọi Black Moor là loại cá vàng mắt rồng phổ biến nhất.

Người chơi chấm một con Black Moor đẹp theo mấy điểm sau:

• Màu: đen xanh thẫm, mịn như nhung, phủ tới tận vây và bụng. Con đẹp nhất không có ánh kim loại. Tuy vậy, vẻ nhung này có thể mất dần khi cá già.
• Mắt: hướng ra ngoài và hơi chếch về phía trước, hai bên đều nhau về cỡ lẫn hình dáng, và to so với đầu. Mắt có thể có dạng hình nón, dạng có vòng, hoặc tròn như quả bóng.
• Thân: chiều cao thân nên đạt ít nhất khoảng 65% chiều dài thân.
• Đuôi: đều, tách đôi, mép không quăn. Tiêu chuẩn Anh đòi đuôi dạng voan (veil tail) dài ít nhất 75% chiều dài thân và không chẻ. Hiệp hội Cá vàng Mỹ (American Goldfish Association) thì chấp nhận cả đuôi voan lẫn đuôi chẻ.

Cá con trông giống cá vàng đuôi quạt màu đồng, mắt còn phẳng. Màu đen và đôi mắt lồi chỉ hiện ra khi cá lớn. Màu đen này do cá có nhiều sắc tố melanin hơn bình thường. Cá bột lúc đầu có màu xám, thường đến khoảng 5–6 tuần tuổi thì mới thấy đen.

Ngoài màu đen, cá mắt lồi còn có màu trắng, đỏ, cam và vàng, nhưng màu đen được chuộng nhất. Một vài dòng có họ hàng gần:

• Panda (panda moor): cá hai màu đen trắng. Màu của nó có thể đổi sang cam trắng hoặc phai hẳn thành trắng toàn thân.
• Cá mắt lồi đuôi bướm (butterfly-tail telescope): người ta xếp nó vào nhóm giống có họ hàng với Black Moor.

Nuôi thế nào

Black Moor khá khỏe và chịu được nhiều mức nhiệt. Các nguồn đưa ra thông số nước hơi lệch nhau:

Thông số	Các mức nguồn đưa ra
Nhiệt độ	16–24°C, 18–22°C, 20–24°C
pH	6,5–7,4 hoặc 6,5–7,5
GH	7–11, 4–20, 5–15
Cỡ cá trưởng thành	khoảng 12,5 cm, 10–25 cm, 15–20 cm, 20,3–25,5 cm

Một số người chơi khuyên đừng để nước quá ấm. Họ cho rằng nước ấm có thể làm cá đổi màu nhanh hơn.

Về cỡ bể, một nguồn tính khoảng 70 lít cho con đầu tiên, rồi cứ thêm một con cá vàng thì cộng khoảng 45 lít. Một hướng dẫn tiếng Việt thì ghi bể 75–95 lít. Lọc nên êm, lưu lượng khoảng 4 lần thể tích bể mỗi giờ.

Mắt cá rất dễ bị đâm thủng, và mắt đã hỏng thì không phồng lại được. Vì vậy bể nên thoáng, đừng bày nhiều đồ và tránh mọi thứ sắc cạnh.

Với cá lớn, mỗi ngày cho ăn khoảng 1–2% trọng lượng cơ thể, chia thành vài bữa nhỏ. Thức ăn dạng gel, rau, và đồ sống hoặc đông lạnh như bo bo (daphnia), trùn chỉ đỏ đều hợp. Thức ăn chìm tốt hơn thức ăn nổi, vì cá khó tìm mồi trên mặt nước.

Đừng nuôi chung với cá vàng mắt thường. Mấy con đó lúc nào cũng tranh được mồi trước. Bạn cùng bể hợp nhất là cá mắt bong bóng và cá mắt thiên văn, vì chúng cũng nhìn kém như Black Moor.

Sinh sản

Black Moor đẻ giống như các loại cá vàng khác. Bạn nên ghép vài con đực cho một con cái, vì mắt lồi khiến con đực khó tìm thấy con cái. Khi vào mùa sinh sản, con đực nổi những nốt sần trắng trên nắp mang và vây ngực.

Về tuổi, một nguồn tiếng Việt nói cá trưởng thành và đẻ được từ khoảng 6–7 tháng tuổi. Một hướng dẫn tiếng Việt khác thì khuyên chọn cá bố mẹ khoảng 1–2 năm tuổi.

Cá mắt lồi đen không phải lúc nào cũng cho con giống bố mẹ. Trong một lứa có thể có những con đen nhưng mắt thường, và người nuôi thường loại bỏ số này.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Black Moor không dễ bệnh hơn các loại cá vàng kiểu khác, và chịu lạnh tốt hơn phần lớn số đó. Vấn đề riêng của nó nằm ở đôi mắt. Mắt kém làm cá chậm tìm mồi, lại dễ bị thương ở mắt và nhiễm trùng mắt.

Thứ giết cá trưởng thành nhiều nhất là bệnh bong bóng bơi. Ở cá lớn tuổi, thủ phạm thường là chế độ ăn kém. Con nào đã mất một mắt thì có thể cần tắm muối, và bạn nên để mắt tới nó mỗi bữa ăn để chắc nó ăn được.

Chọn mua

• Chọn con có hai mắt đều nhau, thân sâu, đuôi đều và tách đôi.
• Chọn con màu sáng đẹp, thân cân đối, không có dấu hiệu bệnh.
• Tránh con có ánh màu đồng, vì sau này nó có thể chuyển sang cam hoặc đỏ. Con có bụng trắng hoặc ánh bạc thì nhiều khả năng sẽ giữ được màu đen.
• Cá mắt lồi còn nhỏ có thể đen tạm thời rồi lớn lên phai thành cam. Một con Black Moor thật sự thì giữ màu đen. Vì vậy cá đen lúc nhỏ chưa chắc đã đen mãi.
• Cá mới mua về nên cách ly, và cứ coi như nó đang mang ký sinh trùng. Tắm muối nhẹ là cách xử lý có ích.

Tranh cãi

Ở Anh, Hội đồng Phúc lợi Động vật Đồng hành (Companion Animal Welfare Council) có một báo cáo tên "Breeding and Welfare in Companion Animals". Báo cáo này xếp cá vàng mắt lồi vào nhóm có đặc điểm lai tạo gây hại cho phúc lợi của con vật. Lý do họ đưa ra là đôi mắt lồi, có thể to tới 2 cm, rất dễ bị thương. Những người phản đối thì nói báo cáo chủ yếu dựa vào sách của dân chơi chứ không có nghiên cứu mới.

Một điểm khác cũng hay bị nhắc tới: cá con mắt thường nở ra từ các lứa cá mắt lồi đen thường bị loại bỏ.