Cây tiền xu bò (Creeping Jenny)

• Tên thường gọi: Creeping Jenny
• Độ khó: Dễ
• Ánh sáng: Trung bình
• pH: 6,0–8,0
• GH: 4–16
• Nhiệt độ: 15–30°C
• Nền: Bất kỳ
• Có thể trồng cạn: Có
• Tốc độ sinh trưởng: Trung bình đến nhanh
• Vị trí trong bể: Trung cảnh và hậu cảnh
• CO2: Không bắt buộc
• Nhân giống: Sinh dưỡng, bằng giâm cành
• Màu sắc: Xanh lục

Trong bể thủy sinh, cây chỉ mọc vươn lên cao, vì vậy với kích thước lớn của nó, bể tối thiểu khoảng 40 lít. Bể cao tốt hơn bể dài.

Trong bể bán cạn (paludarium), cây có thể nhanh chóng tạo thảm dày và chiếm diện tích lớn hơn, nên bể dài tốt hơn bể cao.

Nhiệt độ: cây phát triển tốt ở cả nước lạnh (15°C) và nước ấm (30°C). Nước ấm hơn giúp cây lớn nhanh hơn nhưng lá có thể nhỏ hơn.

pH: cây mọc được trong nước axit hoặc kiềm; pH 6,0–8,0 là ổn.

Độ cứng: cây thích nghi với dải rộng (GH 4–16).

Cây có thể sống trong môi trường nước hoặc ẩm ướt. Trong bể thủy sinh, nó thường được dùng như cây thân đứng cổ điển, trồng dọc hai bên ở trung cảnh hoặc hậu cảnh.

Hãy sẵn sàng tỉa cây thường xuyên vì tốc độ sinh trưởng trung bình đến nhanh. Khi đã ổn định, chỉ sau vài tuần cây có thể cần nhân giống hoặc tỉa. Đừng để cây chạm mặt nước, nếu không có thể tạo thành khối rối lớn. Bắt đầu tỉa khi cây còn cách mặt nước 10–15 cm; có thể cắt ngắn đi một nửa một cách an toàn. Tỉa đều đặn giúp tránh chen chúc và cây lên bụi hơn.

Cách trồng

• Lấy cây ra khỏi chậu và gỡ cẩn thận phần rễ bị rối.
• Đào một lỗ nhỏ trong nền và đặt rễ vào.
• Phủ nền lên rễ để cây bám chắc.

Giữ các thân cách nhau ít nhất 5 cm.

Một số người chơi cố gắng biến cây thành thảm bằng cách trồng theo phương pháp dry start rồi cho nước vào bể khi cây đã bén rễ ở nhiều chỗ. Dù ban đầu thân có thể nằm ngang, theo thời gian các chồi mới sẽ có xu hướng mọc hướng lên.

Các vấn đề thường gặp

• Rễ xấu: cây mọc một ít rễ khí sinh ở các mắt thân. Không thể tránh hoàn toàn, chỉ có thể cắt tỉa.
• Cây bị vống: khi thân chạm mặt nước, lá phía dưới có thể rụng. Hãy tỉa hoặc đặt cây sau lũa hay đá để che phần thân trơ.
• Mọc quá nhanh: với ánh sáng mạnh, bón phân và CO2, cây có thể lấp đầy bể trong vài tháng và cần tỉa thường xuyên.
• Gỉ sắt và đốm lá: xảy ra khi trồng cạn trong điều kiện quá nóng và ẩm. Hãy chừa khoảng cách phù hợp, giữ thông thoáng và tránh tưới từ trên xuống.

Ánh sáng: cây ưa ánh sáng trung bình đến cao; ánh sáng toàn phổ 10–12 giờ mỗi ngày nhìn chung là phù hợp. Cây chịu được ánh sáng yếu hơn nhưng tốc độ sinh trưởng chậm hơn đáng kể.

Dòng chảy: không bắt buộc, nhưng dòng nước nhẹ là tối ưu, giúp phân phối dinh dưỡng và oxy, đồng thời ngăn cặn bẩn tích tụ quanh lá và thân.

Nền: cây không kén vì chủ yếu hấp thu dinh dưỡng từ nước. Hầu như nền nào cũng dùng được, tuy nền mịn hơn giúp cây bén rễ và bám chắc.

CO2 và bón phân: CO2 không bắt buộc nhưng giúp cây lớn nhanh hơn đáng kể. Cây cần bón phân đều đặn, dù trong bể nuôi mật độ cao, chất thải của cá và ốc có thể thay thế phân bón trong một số điều kiện. Nếu nuôi tép, cần lưu ý CO2 cao và đồng (có trong nhiều loại phân bón) cực kỳ nguy hiểm cho tép.

Nhân giống khi trồng cạn: bằng thân bò — khi thân mọc ngang, rễ mới hình thành ở các mắt thân, tạo ra cây mới. Cây cũng tạo hạt nhưng cách này khá hiếm.

Nhân giống khi ngập nước: bằng giâm cành thân.

• Lấy một đoạn cành khỏe có nhiều lá và mắt.
• Cắt đoạn cành.
• Tỉa bỏ lá ở phần dưới và cắm vào nền.

Mẹo: nếu cành cứ bị nổi, hãy để nó nổi trong bể 1–2 tuần cho đến khi rễ mọc ra từ các mắt, rồi trồng vào nền.

Loài cây này có nguồn gốc từ châu Âu (từ nam Thụy Điển xuống Tây Ban Nha, về phía đông đến Hy Lạp và Kavkaz) nhưng đã lan rộng ra nhiều nơi trên thế giới. Hiện nay nó đã thích nghi tự nhiên ở châu Á, New Zealand, Úc (New South Wales), Canada và miền đông Hoa Kỳ.

Đây là loài sống ở vùng đồng bằng ngập lũ, thường gặp ở đất ngập nước, đầm lầy, bờ suối, ven đường, mương rãnh, rìa rừng và những nơi ẩm ướt khác, từ mực nước biển đến độ cao khoảng 1 km.

Nhìn chung nó không được xem là cây thủy sinh ngập hoàn toàn nhưng thích nghi rất tốt. Ngoài tự nhiên, nó không ưa nước sâu và có thể gặp ở độ sâu tới khoảng 0,5 m.

Mô tả

Cây lâu năm với thân bò sát đất. Có thể trồng bán cạn (paludarium) hoặc ngập hoàn toàn. Trong bể thủy sinh cây có thể cao hơn 50 cm; trong paludarium, thân bò ngang tạo thành thảm lá. Thân có 4 cánh. Lá nhẵn, mọc đối, hình oval đến tròn, dài và rộng 10–25 mm, mặt trên xanh đậm, mặt dưới nhạt hơn. Hoa vàng thường có 5 cánh nở trên mặt nước. Cây tự thụ phấn và ra hoa từ tháng 5 đến tháng 8.

Lợi ích

• Hoa vàng đẹp, dùng để trang trí.
• Không phải thức ăn ưa thích của cá, nên phù hợp với bể có cá hay phá cây.
• Tạo bề mặt cho tép gặm nhấm.
• Hấp thu các chất dinh dưỡng như phốt pho và nitơ.
• Tạo bụi dày làm nơi ẩn nấp cho tép và cá con.

Cách ly kiểm dịch

Cây thu từ vùng nước gần nhà có thể mang theo ký sinh trùng (đỉa, ốc tạp, ấu trùng chuồn chuồn kim và chuồn chuồn). Cây mua từ cửa hàng hoặc nhà kính có thể còn dư lượng thuốc trừ sâu cực độc với cá, tép và các động vật không xương sống khác. Luôn cách ly kiểm dịch cây trước khi cho vào bể.

Lưu ý: năm 2010, Hội đồng Loài xâm lấn New York đã đề xuất cấm loài này vì là cỏ dại xâm lấn gây vấn đề.

• Suciu, Felicia, et al. “Antibacterial Activity of Lysimachia nummularia L. in Oro-Dental Diseases.” Applied Sciences 13, no. 11 (2023): 6830.
• Cao, L, and L. Berent, 2024, Lysimachia nummularia: U.S. Geological Survey, Nonindigenous Aquatic Species Database.
• Kodela, Phillip, and Richard W. Jobson. “Lysimachia nummularia (Primulaceae) Naturalised in New South Wales, Australia.” Telopea 19 (2016): 153-157.
• Karataş, Mehmet, and Muhammad Aasim. “In vitro plantlet regeneration from nodal segments of creeping jenny (Lysimachia nummularia L.)-A medicinal aquatic plant.” Fresenius Environmental Bulletin 24, no. 4 (2015): 1263-1268.