Dương xỉ nước châu Phi

Lưu ý: Trong tài liệu khoa học, một số loài Bolbitis khác như B. virens, B. appendiculata và B. presliana cũng mang tên dương xỉ nước châu Phi.

Cây loại thường khá to nên cần bể từ 60 lít trở lên.

Các dòng mini thì hợp với bể nhỏ, kể cả bể nano tới 40 lít.

Nhiệt độ: 22 – 28°C. Cây không chịu được nước lạnh, nước quá nóng hay nhiệt độ lên xuống thất thường. Nhiệt độ xuống dưới 20°C là cây ngừng lớn.

pH: Từ axit đến trung tính (5,0 – 7,0). Trong nước kiềm, cây thường bị tan lá.

Độ cứng: Tốt nhất là dưới 6 GH. Nước cứng thường làm cây bị tan lá.

Bạn cần theo dõi sát các thông số nước và giữ chúng ổn định, kể cả nhiệt độ. Những điều kiện cây cần:

• Nước ấm
• Nước có tính axit
• Nước mềm
• Có dòng chảy nhẹ
• Không để ánh sáng mạnh hoặc chiếu thẳng vào cây

Đây là loài cây lớn chậm. Kể cả khi mọi điều kiện đều chuẩn, dương xỉ nước châu Phi thường chỉ ra vài lá mới mỗi tháng.

Lá nào yếu thì cứ mạnh tay cắt bỏ để cây ra lá mới. Sau khi tỉa, cây thường lớn nhanh hơn một chút. Nhớ thay nước đều đặn.

Có lúc bạn sẽ thấy hoặc đọc đâu đó rằng Bolbitis heudelotii vẫn sống trong nước máy bình thường ở một số bể. Thực ra nước như vậy có thể khiến cây nhanh chóng bị stress. Hơn nữa, những bể đó thường có châm CO2 và phân nước. Đây không phải loài cây dễ thích nghi.

Trồng cây

Đây là loài dương xỉ thủy sinh điển hình, lá mọc dọc theo thân rễ. Đừng vùi thân rễ xuống nền vì thân rễ có thể bị thối. Tuyệt đối không trồng thẳng xuống nền! Rễ cây cần thông thoáng để tiếp xúc với oxy.

Bạn có thể dùng chỉ cotton hoặc dây cước buộc cây vào đá hay lũa. Cũng có thể dán bằng keo siêu dính, hoặc chèn một vật nặng như hòn đá lên trên.

Cách dán thân rễ:

• làm sạch bề mặt lũa hoặc đá,
• nhỏ một giọt keo,
• đặt thân rễ dương xỉ lên chỗ keo,
• ấn thật chặt.

Khoảng 2-3 tuần sau, cây sẽ bám chắc vào bề mặt, dù nhẵn hay gồ ghề, và tạo thành một mạng rễ dày đặc như mạng nhện.

Lưu ý: Bạn cần giữ đủ ẩm để dương xỉ không bị khô.

Hoặc đơn giản hơn, bạn chỉ cần thả cây vào bể. Bolbitis heudelotii nặng hơn nước nên sẽ tự chìm xuống đáy và tự tìm chỗ của mình.

Nhân giống

Ngoài tự nhiên, Bolbitis heudelotii sinh sản bằng cách mọc các cây con nhỏ (bào tử) ở mặt dưới phiến lá, giống như dương xỉ Java.

Trong bể, cách nhân giống duy nhất là tách thân rễ. Đôi khi bạn sẽ thấy một đoạn thân rễ dài như bị 'thối' ở giữa hoặc ở vài chỗ, rồi các phần bị tách ra vẫn tiếp tục sống riêng.

• Dùng dao sắc cẩn thận cắt cây thành từng phần nhỏ, mỗi phần có ít nhất 2-3 lá chét.
• Gắn các phần đã tách lên đá hoặc lũa.

Cây dễ bị sốc khi tách nhánh hay chuyển chỗ kiểu này. Bạn chỉ nên chia thân rễ làm 2, nhiều nhất là 3 phần, và chỉ chọn những bụi đã trưởng thành, ổn định. Sau khi bị tách khỏi thân rễ chính, cây bị sốc và lớn chậm hẳn đi.

Ánh sáng: Ngoài tự nhiên, Bolbitis heudelotii thường mọc ở chỗ râm, nên trong bể bạn cũng có thể tạo điều kiện tương tự. Cây hợp với bể low-tech (bể đơn giản, không châm CO2). Cây phát triển tốt dưới ánh sáng yếu đến trung bình. Nắng chiếu thẳng sẽ làm cháy lá và để lại các đốm nâu. Vì vậy không nên đặt bể gần cửa sổ. Mỗi ngày nên chiếu đèn 8-10 tiếng.

Dòng chảy: Một số tài liệu nói cây không cần dòng chảy, nhưng dữ liệu cho thấy điều ngược lại. Bolbitis heudelotii ưa nước sạch, chảy mạnh. Để trong nước tù, cây xuống cấp khá nhanh.

Nền: Dương xỉ nước châu Phi sống được cả trong bể không có nền, vì cây tự bám vào đáy bể, lũa, đá và các vật khác. Nền chủ yếu để bể trông đẹp hơn và giúp cây có điều kiện sống tốt hơn.

CO2 và phân bón: Bạn không bắt buộc phải dùng bình CO2 áp suất. Có CO2 thì dương xỉ lên nhanh và rậm hơn, nhưng nhìn chung đây hoàn toàn là tùy chọn. Không châm phân thì cây vẫn sống. Dù vậy, mỗi tháng châm vài lần thì cây sẽ phát triển tốt hơn.

Quan trọng: Nếu bạn định đưa Bolbitis heudelotii vào bể tép hoặc bể high-tech (có CO2 và châm phân đều đặn), hãy nhớ rằng CO2 nồng độ cao và đồng cực kỳ nguy hiểm cho tép. Hầu hết các loại phân đều có chứa đồng.

Người ta cho rằng quê gốc của Bolbitis heudelotii là vùng Congo. Từ đó cây lan ra phía đông tới Ethiopia, phía tây tới Senegal và xuống phía nam tới miền bắc Nam Phi.

Ngoài tự nhiên, loài này thường bám trên lũa hoặc đá ở các con suối và những dòng sông chảy khá xiết. Nước ở những nơi này thường nghèo dinh dưỡng. Chỗ cây mọc cũng hay bị che bóng một phần. Sông Mulembo là một ví dụ.

Nguồn gốc tên gọi

Tên chi "Bolbitis" bắt nguồn từ chữ Hy Lạp "Bolbos", nghĩa là "củ". Cái tên này ám chỉ hình dạng thân rễ hoặc cách cây bám vào bề mặt.

Tên loài "Heudelotii" vinh danh Jean-Pierre Heudelot (1802–1837), nhà thực vật học và nhà sưu tầm thực vật người Pháp. Ông góp công khám phá và tìm hiểu hệ thực vật châu Phi vào thế kỷ 19.

Phân loại

Bolbitis heudelotii thuộc lớp Polypodiopsida, một lớp tương đối trẻ. Lớp này có khoảng 10.000 loài, nhưng chỉ 120 loài trong số đó là dương xỉ thủy sinh.

• Giới: Plantae
• Ngành: Pteridophyta
• Lớp: Polypodiopsida (Dương xỉ)
• Bộ: Polypodiales
• Họ: Dryopteridaceae (họ Dương xỉ rừng)
• Chi: Bolbitis
• Loài: Bolbitis heudelotii

Mô tả

Bolbitis heudelotii là một loài dương xỉ thủy sinh có thân rễ dài và lá mọc thưa.

• Dạng sinh trưởng. Cây trồng được cả dạng cạn (trong bể paludarium) lẫn ngập hoàn toàn (trong bể thủy sinh). Ngoài tự nhiên, cây thường mọc trong điều kiện ngập úng.
• Kích thước. Đây là loài cây khá lớn, cao 25 – 50 cm. Cây rất hợp để trang trí trung cảnh và hậu cảnh.
• Thân rễ. Thân rễ màu nâu, dài và dày (khoảng 1 cm), mọc ra rất nhiều rễ nhỏ. Thân rễ là chỗ các lá bám vào. Ở dương xỉ, loại lá này được gọi riêng là lá dương xỉ (frond).
• Lá (lá dương xỉ). Lá dương xỉ to và xẻ thùy sâu. Xét về mặt thực vật học, lá dương xỉ không phải lá thật mà là dạng tiền thân của lá. Thứ ta vẫn gọi là một chiếc lá ở Bolbitis thực chất là cả một cành, nên khó nhận ra phiến lá kết thúc ở đâu. Lá non cuộn tròn theo hình xoắn ốc. Lá phát triển từ đầu ngọn chứ không phải từ cuống, và xếp so le. Lá non và lá già trông khác nhau. Lá non có mép tròn hơn, còn lá già có mép khía răng cưa, làm cây trông đẹp hơn.

Lá khá cứng và bền. Bên ngoài lá có hai lớp biểu bì bao bọc. Lớp ngoài cùng, còn gọi là lớp vỏ, gồm các tế bào bán hóa gỗ để bảo vệ lá. Lớp thứ hai có khí khổng để dương xỉ hô hấp. Vì thế khi có ánh sáng, trên lá dương xỉ đọng những bọt khí óng ánh như ngọc trai.

Lưu ý: Loài dương xỉ này có một đặc điểm thú vị là lá có thể xoay nằm ngang, trải ra trên mặt nền trông rất đẹp.

• Màu sắc. Xanh lục đậm.
• Rễ. Dương xỉ nước châu Phi có bộ rễ rất khỏe, nhờ vậy cây bám được vào hầu như mọi loại nền.

Các biến thể

Loài này có hai dạng lùn khá thú vị:

• var. Compact: dạng lùn, cây thấp, không cao quá 15 cm.
• var. Baby Leaf: dạng nhỏ nhất, thường chỉ cao 7 – 10 cm.

Quan trọng: Hiện chưa có kinh nghiệm trồng trực tiếp các bản mini này. Các dạng này vẫn có bán, nhưng một số người chơi kể rằng họ mua bản mini mà cây vẫn lớn thành Bolbitis heudelotii cỡ thường. Ngược lại, cũng có người nói bản mini của họ vẫn giữ dáng nhỏ. Có thể một số người bán không trung thực, nên khó chắc chắn bạn sẽ nhận được cây nào.

Các vấn đề thường gặp

• Tan lá: Tan lá thường xảy ra khi cây chuyển từ dạng trồng cạn sang ngập nước, hoặc khi thông số nước không ổn định. Cách xử lý: Đừng hoảng. Trong phần lớn trường hợp, cây sẽ ra lá lại, hoặc vẫn tiếp tục phát triển và ra lá thủy sinh mới. Giữ thông số nước ổn định.
• Lá chuyển đen hoặc nâu: Thủ phạm thường là nước cứng và/hoặc kiềm (pH trên 7,0), hoặc thân rễ bị vùi quá sâu xuống nền. Nước có quá nhiều sắt cũng có thể làm lá dương xỉ ngả nâu. Cách xử lý: Không vùi cây xuống nền. Kiểm tra lại nước. Cắt bỏ hết lá yếu để cây không tốn sức nuôi chúng.
• Tốc độ sinh trưởng: Cây có thể mất khá lâu mới thích nghi và phát triển được trong môi trường mới. Cách xử lý: Đây là loài phát triển rất chậm. Bạn đừng kỳ vọng nhiều vào nó.
• Dáng cây xấu: Cây sẽ kém đẹp nếu không thường xuyên tỉa phần già. Cách xử lý: Tỉa cây và cắt bỏ lá già.
• Tảo: Giống các loài cây thủy sinh chậm lớn khác, cây rất dễ bị tảo bám và có thể chết vì tảo. Cách xử lý: Chỉnh lại cường độ đèn, thay nước đều đặn và thả thêm sinh vật ăn tảo. Bạn cũng có thể dùng bàn chải mềm chải sạch cây.
• Phát triển quá mức: Bolbitis heudelotii là cây lớn. Cây có thể che bóng các cây bên cạnh và chắn ánh sáng chiếu xuống các cây ở đáy bể. Cách xử lý: Thỉnh thoảng tỉa bỏ bớt phần cây mọc dày để cây không chen chúc và che bóng ở phía mặt nước.
• Di chuyển cây: Bolbitis không chịu được xáo trộn. Chỉ cần dời chỗ thôi cũng có thể khiến cây bị sốc trong một thời gian dài. Cách xử lý: Hãy hết sức cẩn thận với loài cây này.

Lợi ích

• Tạo cảnh: Cây có thể mọc cả theo chiều dọc lẫn chiều ngang, vươn ra mềm mại trên lũa, đá và các vật trang trí khác. Dương xỉ thủy sinh trở nên phổ biến hơn sau khi Takashi Amano đưa chúng vào các bố cục nhiệt đới của ông.
• Nơi kiếm ăn: Cấu trúc của cây giống như một bàn tiệc buffet màng vi sinh (biofilm) và giữ lại các hạt lơ lửng trong nước. Nhờ vậy, cây thành bãi kiếm ăn tự nhiên cho tép, và tép sẽ liên tục gặm trên cây.
• Cấu trúc cứng cáp: Lá và thân cây tương đối cứng, nên cây là lựa chọn tốt cho bể có cá hay gặm cây (như cá vàng), trong giới hạn hợp lý.
• Sinh oxy: Cây góp phần tạo oxy cho nước trong bể. Cây nhả ra những hạt bọt oxy nhỏ như ngọc trai đọng trên mặt cây, trông rất sinh động.

Cách ly kiểm dịch

Trừ khi bạn hoàn toàn chắc chắn cây Bolbitis heudelotii an toàn, hãy cách ly và khử trùng cây trước để tránh nguy cơ lây nhiễm và ngộ độc. Một ví dụ về cây an toàn là cây nuôi cấy trong điều kiện vô trùng/phòng thí nghiệm (in vitro) mà hũ in vitro còn nguyên vẹn, chưa mở. Đừng thả cây mới vào bể ngay sau khi mua.

• Cây có thể mang theo ký sinh trùng, sinh vật hại như ốc, thậm chí cả động vật săn mồi (ấu trùng chuồn chuồn, chuồn chuồn kim, v.v.).
• Cây có thể còn tồn dư hóa chất (thuốc trừ sâu) dùng để diệt ký sinh trùng, ốc, v.v. Những hóa chất này cực độc với cá, tép và các động vật không xương sống khác.

Kết luận

Bolbitis heudelotii là loài cây thủy sinh đẹp, có giá trị trang trí cao. Lá xanh lục đậm đặc trưng và khả năng dùng linh hoạt trong tạo cảnh khiến cây được người chơi thủy sinh ưa chuộng. Cây là lựa chọn rất tốt để tạo không khí nhiệt đới cho bể. Loài này không dành cho người mới, nhưng khi đáp ứng đúng các yêu cầu riêng thì cây cũng tương đối dễ trồng. Ánh sáng phù hợp, nhiệt độ và thông số nước thích hợp sẽ giúp cây phát triển khỏe và đẹp.

• Kale, Manisha V. “Qualitative and quantitative analysis of three Bolbitis species.” Research Journal of Pharmaceutical, Biological and Chemical Sciences (2)122125 (2015).
• Kasselmann, Christel, Aquarium Plants (Krieger, Malabar, Florida) 2003: 157.
• Swaine, M. D., J. Adomako, G. Ameka, K. A. A. de Graft-Johnston, and M. Cheek. “Forest river plants and water quality in Ghana.” Aquatic Botany 85, No. 4 (2006): 299-308.
• Kennedy, M. P., and K. J. Murphy. “A picture guide to aquatic plants of Zambian rivers.” SAFRASS Deliverable Report to the African, Caribbean and Pacific Group of States (ACP Group) Science and Technology Programme. University of Aberdeen, UK (2012): 25.