Africhthy – mạng lưới hợp tác mới dành cho ngư học châu Phi

Chúng tôi trò chuyện với nhà ngư học John P. Sullivan về cổng thông tin nghiên cứu mới của ông dành cho các loài cá nước ngọt châu Phi.

John là Curatorial Affiliate tại Bảo tàng Động vật có xương sống của Đại học Cornell (Ithaca, New York, Hoa Kỳ) và là Research Associate tại Academy of Natural Sciences (Philadelphia, Hoa Kỳ). Ông đã thực hiện nhiều chuyến khảo sát thực địa ở một số quốc gia châu Phi và công bố nhiều bài báo khoa học, tập trung vào ngư học, hệ thống học phát sinh loài và phân loại học của cá điện châu Phi (Mormyridae) và các loài cá da trơn (Siluriformes).

Cùng với Tiến sĩ John Friel của Đại học Cornell, ông đã xây dựng một nguồn tài nguyên trực tuyến mới vừa ra mắt, và SF đã gặp ông trong tuần này để tìm hiểu thêm.

Tiến sĩ Sullivan trên sông Ogooué, Gabon. © J. P. Sullivan

Africhthy là gì?

Africhthy (http://africhthy.org) là một website về ngư học châu Phi mà chúng tôi vừa ra mắt và đang nhanh chóng bổ sung thêm người dùng cũng như nội dung. Chúng tôi hy vọng đây sẽ trở thành nơi để cả các nhà chuyên môn lẫn những người yêu thích ngư học nghiệp dư tìm tài liệu, hình ảnh, khóa phân loại và chuyên gia về cá châu Phi, đồng thời tìm cộng sự cho các dự án và nghiên cứu.

Ông tham gia dự án như thế nào, còn ai khác cùng thực hiện? Tại sao lại là châu Phi?

Tiến sĩ John Friel là người phụ trách mảng cá tại Bảo tàng Động vật có xương sống của Đại học Cornell. Ông và tôi nghiên cứu các loài cá nước ngọt châu Phi từ cuối thập niên 90 (ông chủ yếu nghiên cứu cá da trơn họ Mochokidae, còn tôi chủ yếu nghiên cứu cá họ Mormyridae). Hai chúng tôi đã đến khá nhiều quốc gia châu Phi để khảo sát thực địa. Ý tưởng về Africhthy hình thành từ những trải nghiệm của chúng tôi ở châu Phi và từ việc trao đổi với các đồng nghiệp người châu Phi, châu Âu và Bắc Mỹ.

Cả hai chúng tôi đều nhận thấy phần lớn các quốc gia mình đã đến thiếu năng lực thể chế để tự định danh các loài cá của mình. Thường thì khi chúng tôi mang theo tài liệu cần thiết để tra khóa phân loại các mẫu cá, đó là lần đầu tiên có người ở những nơi này nhìn thấy chúng. Tại hội nghị Pan African Fish and Fisheries năm 2008 ở Addis Abeba, có thể thấy rõ nhiều nhà ngư học châu Phi trình bày nghiên cứu của mình vẫn dùng hệ thống phân loại đã lỗi thời hàng thập kỷ vì không được tiếp cận tài liệu mới.

Khoa học là sự giao tiếp và xây dựng trên những gì đã biết. Nếu không được tiếp cận các ấn phẩm khoa học mới (cũng như kinh điển) và các loại dữ liệu khác, các nhà ngư học châu Phi thực tế không thể đóng góp hiểu biết về hệ cá của chính họ cho phần còn lại của thế giới. Với việc xây đập và các hoạt động phát triển khác đang tác động lên các hệ sinh thái nước ngọt khắp châu Phi hơn bao giờ hết, việc phát triển chuyên môn thực sự về ngư học tại châu Phi là điều bắt buộc. Trong các chuyến đi, các đồng nghiệp châu Phi thường xin chúng tôi toàn bộ thư viện pdf. Chúng tôi nhận ra sẽ hiệu quả hơn nhiều nếu tập hợp thông tin về cá châu Phi vào một website như thế này, vì lợi ích của tất cả mọi người (kể cả chúng tôi). Các dự án như Biodiversity Heritage Library đang đưa phần lớn tài liệu cũ lên mạng, và một số nhà xuất bản khoa học vốn không mở truy cập cho phép truy cập miễn phí từ các địa chỉ IP của các nước đang phát triển. Điều cần thiết là một hệ thống phân loại cập nhật của cá châu Phi, liên kết với một thư mục tham khảo toàn diện có pdf tải về được từ chính trang web hoặc từ liên kết trên các trang khác, cũng như với các nguồn dữ liệu trực tuyến như GenBank, GBIF, Wikipedia, Encyclopedia of Life và FishBase. Chúng tôi xây dựng Africhthy để cung cấp điều đó. Dĩ nhiên, không chỉ người ở các nước đang phát triển mới được hưởng lợi từ một trang như vậy: tất cả chúng ta đều được lợi.

Cá da trơn họ Mochokidae là một trong nhiều họ cá nước ngọt đặc hữu của châu Phi. © Enrico Richter

Đồng thời, chúng tôi nhận thấy trên các giá sách phủ bụi của các cơ quan chính phủ, tổ chức phi chính phủ về bảo tồn và các trường đại học ở những nước này có rất nhiều thông tin về cá nước ngọt (và các sinh vật khác) mà ít người từng thấy: đó là các tài liệu "xám" chưa được xuất bản. Thường đó là các khảo sát khu hệ chưa công bố và các nghiên cứu về sinh thái dinh dưỡng và sinh thái sinh sản của cá châu Phi. Những nguồn này không được bình duyệt và chất lượng rất khác nhau, nhưng phần lớn sẽ rất hữu ích nếu được quét thành pdf, gắn từ khóa và đưa lên mạng. Biết những nơi đã từng khảo sát khu hệ là điều then chốt để tránh làm trùng lặp công việc và cho những người cần đưa ra các quyết định chính sách và bảo tồn có cơ sở. Người dùng có thể tải lên và lập chỉ mục các tài liệu dung lượng đến 30 MB trên trang Africhthy và bảo vệ bản quyền bằng giấy phép Creative Commons. Mọi thứ được tải lên Africhthy đều có thể được gắn với danh sách thả xuống gồm các thuật ngữ tìm kiếm về phân loại và địa lý từ các hệ thống phân loại có thể cập nhật, nhờ đó nếu tên gọi thay đổi trong tương lai thì liên kết vẫn được giữ nguyên. Chúng tôi hy vọng Africhthy sẽ trở thành kho lưu trữ loại tài liệu xám này về cá châu Phi.

Dù internet chưa phổ biến trong đời sống của đa số người châu Phi như ở các nước phát triển, nó đang ngày càng sẵn có. Chẳng hạn, tất cả sinh viên đại học ở CHDC Congo, dù phần lớn còn nghèo, đều có laptop để truy cập internet khi có thể từ kết nối của trường hoặc quán cà phê internet trong thị trấn. Với các sinh viên này, thời gian khi kết nối là rất quý. Họ thường trả tiền theo phút nên không có thời gian lướt web vô ích. Một trang duy nhất nơi có thể nhanh chóng tìm tài liệu và đọc các nghiên cứu mới về cá châu Phi sẽ thực sự hữu ích cho họ.

Như vậy, việc tiếp cận tài liệu, cả loại đã xuất bản lẫn tài liệu xám, và tập hợp dữ liệu về các loài cá châu Phi nằm ở nơi khác trên web là một phần lớn của Africhthy. Phần khác là giúp mọi người tiếp cận nhau. Africhthy được hình dung như một dạng câu lạc bộ xã hội. Chúng tôi cần một cách để tìm các đồng nghiệp có cùng mối quan tâm nhằm chia sẻ thông tin và hợp tác. Ví dụ, tôi rất muốn tìm một đối tác nghiên cứu ở quốc gia mới South Sudan quan tâm đến các loài cá họ Mormyridae của sông White Nile. Có thể có một sinh viên hay nhà nghiên cứu người Nam Sudan đang tìm một người như tôi, nhưng làm sao chúng tôi tìm được nhau? Câu trả lời có thể là một website như Africhthy. Chúng tôi hy vọng mọi người dùng diễn đàn và bảng tin để cho người khác biết mối quan tâm nghiên cứu của mình và tìm cộng sự, cũng như đăng yêu cầu về mẫu vật, ảnh, mẫu mô, v.v. Dĩ nhiên, chúng tôi phải quảng bá sự tồn tại của Africhthy đến những nơi như Nam Sudan, và chúng tôi mới chỉ bắt đầu làm điều đó.

Nguồn tài nguyên này hướng đến ai và ai có thể truy cập?

Mở cho tất cả mọi người. Dù Africhthy phần nào hướng đến các nhà ngư học châu Phi, chúng tôi nghĩ nó sẽ hữu ích như nhau với bất kỳ ai quan tâm đến cá châu Phi, dù họ đến từ đâu và tham gia với tư cách chuyên môn hay người chơi cá cảnh. Để thêm nội dung và dùng đầy đủ chức năng của trang, bạn cần đăng ký. Tại thời điểm tôi viết, chúng tôi có 67 người dùng đã đăng ký, nhiều người trong số đó là người châu Phi. Hy vọng chúng tôi sớm vượt mốc 100. Một điểm quan trọng của trang là nó song ngữ Anh và Pháp, hai ngôn ngữ châu Âu được nói rộng rãi nhất ở châu Phi. Dù cả John Friel và tôi đều là người bản ngữ tiếng Anh, chúng tôi đang cố gắng dịch càng nhiều giao diện sang tiếng Pháp càng tốt. Ở giai đoạn này, chúng tôi thực sự cần mọi người đăng ký và đóng góp nội dung: tài liệu tham khảo thư mục, hình ảnh, bài đăng diễn đàn và bài blog (bằng tiếng Anh hoặc tiếng Pháp).

Một phiên bản mới của Africhthy đang được phát triển.

Định dạng web Scratchpad còn khá xa lạ, ông có thể giải thích đôi chút và vì sao lại chọn nó không?

Scratchpads (http://scratchpads.eu) là một phần của dự án ViBRANT do EU tài trợ (http://vbrant.eu) và đặt tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên ở London. Scratchpads là các môi trường web tùy biến, được lưu trữ từ xa, dựa trên Drupal, giúp cộng đồng các nhà phân loại học và nhà sinh học khác chia sẻ, quản lý và công bố dữ liệu trên web. Hiện có 311 trang Scratchpad được tạo cho đủ loại nhóm động thực vật cũng như cho các tạp chí và hội trực tuyến, với hơn 6000 người dùng đăng ký. (Xem danh sách các trang tại http://scratchpads.eu/scratchpads/thumbs.) Chúng được tạo miễn phí, và sau khi tìm hiểu, chúng tôi thấy rõ lợi ích của việc tạo một trang cho ngư học châu Phi. Với mức độ tham gia vào dự án Scratchpads, nhiều khả năng EU sẽ tiếp tục dành nguồn lực cho dự án này trong tương lai. Africhthy hiện vẫn dùng Scratchpads phiên bản 1, nhưng phiên bản 2 đang được phát triển và hứa hẹn giao diện đẹp hơn nhiều cùng các tính năng nâng cao. Bạn có thể xem bản thử nghiệm của trang Africhthy thế hệ tiếp theo tại http://test-africhthy.myspecies.info/. Africhthy có lẽ sẽ được chuyển sang phiên bản 2 trong tương lai gần.

Ông hình dung trang sẽ phát triển như thế nào?

Tôi hy vọng được bất ngờ trước sự phát triển của Africhthy. Hướng đi và những chức năng nào trở nên chủ đạo sẽ do những người sử dụng quyết định. Dù tôi nghĩ nó sẽ vẫn chủ yếu là kho lưu trữ tài liệu và công cụ định danh cá, tôi hy vọng nó có thể trở nên phổ biến như một nền tảng blog, diễn đàn thảo luận, hoặc thậm chí là nền tảng xuất bản. Phiên bản 2 của Scratchpads đến một lúc nào đó sẽ có module cho phép gửi mô tả loài trực tiếp đến tạp chí Zookeys của Pensoft. Chúng tôi mời bạn đọc Seriously Fish quan tâm ghé xem Africhthy, đăng ký tài khoản và giúp chúng tôi xây dựng nó. Chúng tôi hy vọng nó được đón nhận và Africhthy trở thành hình mẫu cho cách tổ chức và tạo ra hạ tầng mạng cho cộng đồng đa dạng sinh học quốc tế.