Các loài tép mới từ Hồng Kông và miền nam Trung Quốc

Chi tép nước ngọt họ Atyidae Caridina có một số loài đã trở thành thú nuôi cảnh phổ biến trên toàn cầu trong vài thập kỷ qua, nhưng danh tính của hai trong số những loài quen thuộc nhất mới chỉ được làm sáng tỏ gần đây...

Tép "tiger" (tép hổ) và tép "bee" (tép ong) phổ biến thường được xem là các biến thể kiểu hình của một loài duy nhất là C. cantonensis, hoặc trong giới chơi cá cảnh được gọi là C. cf. cantonensis. Gần đây hơn, Wang và cs. (2008) kết luận rằng hai loài mới do họ mô tả là C. maculata và C. venusta cùng đại diện cho tép ong cảnh, nhưng nghiên cứu mới của nhóm nghiên cứu người Đức Werner Klotz và Thomas von Rintelen cho thấy điều ngược lại. Nghiên cứu của họ, được công bố trong một số gần đây của tạp chí 'Zootaxa', gồm một bản rà soát phân loại học và phân tích phát sinh chủng loài bằng phương pháp phân tử đối với các loài Caridina bản địa của tỉnh Quảng Đông (miền nam Trung Quốc) và Đặc khu hành chính Hồng Kông.

Tép hổ được đặt tên là Caridina mariae Klotz & von Rintelen 2014, và có thể phân biệt với các loài cùng chi nhờ kiểu màu sắc nổi bật: thân bán trong suốt, có một đốm nâu sẫm đến đen ở phần dưới của giáp đầu ngực, một loạt sọc cùng màu ở phần sau của giáp đầu ngực và sáu đốt bụng đầu tiên, và không có vệt sẫm màu trên quạt đuôi.

C. mariae được đặt tên để vinh danh Maria, vợ của tác giả thứ nhất, vì "sự ủng hộ của bà trong nhiều chuyến khảo sát thực địa và sự kiên nhẫn dồi dào khi tác giả thứ nhất dành phần lớn các buổi tối bên kính hiển vi".

Hiện loài này được biết đến từ hai địa điểm ở các huyện lân cận là Anh Đức (Yingde) và Tùng Hóa (Conghua), tỉnh Quảng Đông, miền nam Trung Quốc, nhưng theo ngư dân địa phương thì có thể gặp ở nơi khác trong vùng. Một trong các môi trường sống là một dòng suối nhỏ trên đồi, môi trường còn lại là một vùng đầm lầy có pH 7,0 và độ dẫn điện 40 μS. Ở nơi sau, C. mariae sống đồng vực với C. cantonensis và một loài mới thứ hai là C. conghuensis Klotz & von Rintelen 2014, được đặt tên theo địa điểm mẫu chuẩn gần Tùng Hóa và có thể nhận biết nhờ thân màu xanh lam sẫm đến đen với vài sọc trắng mờ trên mỏ, các đốt bụng và quạt đuôi.

Giữa tất cả các nhóm này còn có nhiều khác biệt về hình thái bên cạnh các kiểu màu sắc đặc trưng.

Loài mới thứ ba, Caridina logemanni Klotz & von Rintelen 2014, có vẻ rất giống tép ong cảnh nguyên thủy. Loài này chỉ được biết đến từ ba con suối nhỏ trên đồi ở vùng New Territories của Hồng Kông, nơi chúng được thu thập giữa lớp lá mục và giữa các tảng đá lớn ở vùng nước nông có pH 6,0, độ dẫn điện 33 μS, oxy hòa tan 8,1 mg/l và nhiệt độ 19,8 °C. Không có loài tép nào khác được thu thập trong các con suối này, nhưng các quần thể lớn của C. cantonensis, loài phân bố rộng hơn, sống ở các lưu vực lân cận. Dù có quan hệ gần gũi, hai loài này khác nhau đáng kể về màu sắc khi còn sống: C. logemanni có một loạt vết lớn màu nâu đến đen trên giáp đầu ngực và các đốt bụng, trong khi C. cantonensis có nhiều đốm nhỏ nhưng nhìn chung khá đơn giản.

Loài mới này được đặt tên để vinh danh hai người chơi cá cảnh người Đức là Carsten và Frank Logemann, "vì công việc lâu dài của họ với tép ong làm thú nuôi trong bể và sự hỗ trợ của họ cho nghiên cứu của chúng tôi ở Hồng Kông".

Câu chuyện không dừng lại ở ba loài mới, vì bài báo còn xem xét lại nghiên cứu do Wang và cs. (2008) công bố, trong đó mô tả bốn loài Caridina mới: C. maculata, C. venusta, C. tumida và C. meridionalis. Trong số này, C. maculata và C. venusta được mô tả có kiểu màu gồm các dải sáng và tối xen kẽ, và các tác giả cho rằng chúng là những loài cảnh được xuất sang Nhật Bản và Singapore dưới tên tép ong. Tuy nhiên, quan điểm này chưa được giới chơi cá cảnh chấp nhận rộng rãi.

Cả bốn loài đều được thu thập ở huyện Anh Đức, gần địa điểm mẫu chuẩn của C. mariae, và môi trường sống của chúng đã được khảo sát và thu mẫu trong đợt thực địa cho nghiên cứu mới. Dựa trên mẫu vật này, Klotz và von Rintelen kết luận rằng hình ảnh C. maculata sống trong công bố của Wang và cs. thực chất mô tả C. venusta, còn hình ảnh C. tumida thực ra là một mẫu vật của C. maculata. Ngoài ra, họ không tìm thấy khác biệt hình thái đáng kể giữa các quần thể khác nhau của C. tumida và C. venusta, do đó C. tumida trở thành danh pháp đồng nghĩa muộn (junior synonym) của C. venusta. C. maculata được thấy là biến dị về kiểu màu; hầu hết các quần thể có các dải sẫm màu khá mờ trên giáp đầu ngực và các đốt bụng, ngoại trừ một dạng sống đồng vực với C. venusta tại địa điểm mẫu chuẩn của loài này và có các dải rộng màu đỏ nhạt. Ở C. meridionalis, loài cũng có các dải sáng và tối xen kẽ, chân ngực thứ nhất không có mang khớp (arthrobranch), do đó loài này được chuyển sang chi Paracaridina và được xếp là danh pháp đồng nghĩa của P. zijinica Liang, 2002, vì hai loài này giống hệt nhau.

Một loài khác có kiểu màu dạng dải trong vùng là C. trifasciata Yam & Cai, 2003, phân bố ở quận Sai Kung thuộc Hồng Kông và trên đảo Hengqin (Hoành Cầm) ở Quảng Đông. Trong khi các quần thể từ Hồng Kông có các dải sẫm rất hẹp trên thân, thì các mẫu từ Hengqin có các dải dày hơn, màu hơi xanh lam.

Trong các phân tích phát sinh chủng loài, cả năm mẫu từ các dòng tép ong cảnh đều gom nhóm cùng với C. cantonensis, cho thấy đây là tổ tiên thực sự của các dòng chọn giống như 'crystal red', 'King Kong' hay 'blue bolt', dù không có kiểu màu dạng dải. Một mẫu nuôi trong bể có hình thái giống hệt C. logemanni cũng gom nhóm cùng với C. cantonensis, đây có thể là dấu hiệu của việc lai giữa hai loài chị em này với các dòng nuôi nhốt. Ngoài ra, C. logemanni, C. venusta và một số loài khác được nhắc đến ở đây đã xuất hiện trên thị trường thủy sinh cảnh; trong đó C. logemanni đôi khi được gọi là 'Hong Kong diamond bee shrimp', dù cũng có thể đã có những tên gọi khác.

Vì vậy, nhiều loài có thể được gọi là tép ong trong giới chơi thủy sinh, tuy nhiên nếu bạn mua tép được nhân giống trong điều kiện nuôi, đặc biệt là các dòng cảnh, thì về mặt di truyền tép của bạn có khả năng giống C. cantonensis. Tuy nhiên, sự hiện diện của nhiều loài trông giống nhau ở miền nam Trung Quốc và Hồng Kông cho thấy không thể loại trừ khả năng lai giữa các loài.

Để biết thêm thông tin, xem bài báo đầy đủ: Klotz, W., & T. von Rintelen, 2014. To “bee” or not to be - on some ornamental shrimp from Guangdong Province, Southern China and Hong Kong SAR, with descriptions of three new species. Zootaxa 3889(2): 151-184 (chỉ có liên kết đến phần tóm tắt).

Tài liệu tham khảo khác:

• Cai, Y., & Ng, N. K., 1999. A revision of the Caridina serrata species group, with descriptions of five new species (Crustacea: Decapoda: Caridea: Atyidae). Journal of Natural History 33(11): 1603-1638.
• Guo, Z. L., & S. De Grave, 2004. Atyid shrimps of the genus Paracaridina (Crustacea, Decapoda, Atyidae) from Hunan Province, China. Hydrobiologia 513(1-3): 197-204.
• Wang, L., X. Liang & F. Li, 2008. Descriptions of four new species of Caridina (Decapoda: Atyidae) from China. Zootaxa 1726: 49–59.
• Yam, R. S., & Y. Cai, 2003. Caridina trifasciata, a new species of freshwater shrimp (Decapoda: Atyidae) from Hong Kong. Raffles Bulletin of Zoology 51(2): 277-282.

Cảm ơn Werner Klotz.