Hồ sơ họ cá bò gai (Balistidae)

Phần lớn cá bò gai có màu rực rỡ, trên thân có hoa văn sọc và đốm. Nhóm cá này rất dễ nhận ra. Thân chúng cao và dẹt, vây ngực nhỏ, mắt nhỏ nằm cao trên đầu. Vảy hình thoi, sần sùi, xếp thành một lớp áo giáp cứng bọc quanh thân. Ngay phía trước cuống đuôi có mấy hàng gai nhọn lởm chởm để kẻ săn mồi phải chùn bước. Cũng vì thân sần và nhiều gai như vậy, cá rất dễ mắc vào vợt khi bắt và có thể bị tróc vảy.

Đặc điểm của cá bò gai

Đầu cá bò gai có nhiều góc cạnh và vươn dài ra thành một cái mõm. Hàm của chúng rất khỏe. Miệng thì nhỏ nhưng có tám chiếc răng to và chắc.

Cá bò gai trung bình dài khoảng 8 đến 30 cm. Một số loài lớn hơn có thể đạt 35–40 cm, và vài loài dài tới khoảng 60 cm.

Đúng như tên gọi, cá bò gai nổi bật nhờ bộ gai "cò súng" cử động được. Trên lưng cá có một gai có thể dựng lên hoặc cụp xuống tùy ý. Phía dưới thân còn một gai khác nhỏ hơn, lúc nào cũng chĩa ra ngoài và cũng cử động được. Khi thấy bị đe dọa, khi chuẩn bị ngủ vào ban đêm, hoặc khi cần bám trụ trước sóng mạnh ở vùng nước xô bờ, cá sẽ chui vào một cái hốc. Nó dựng gai lưng lên, gồng gai dưới, rồi khóa cả hai lại. Thế là cá mắc chặt trong hốc.

Hai gai cùng ép ra một lúc nên cá bị chèn cứng tại chỗ. Một khi cá bò gai đã "khóa gai" thì gần như không thể lôi nó ra khỏi chỗ trốn.

Có lúc bạn sẽ thấy cá bò gai nằm dưới đáy bể hoặc tựa vào thành kính. Không cần lo. Khi không có chỗ nào để trốn, chúng ngủ theo kiểu đó.

Khi bị quấy hoặc bị kích động, cá bò gai có thể kêu ra tiếng, nghe khá giống tiếng lợn ủn ỉn.

Phân loại

Khi cần xác định đúng loài, bạn nên gọi chúng bằng tên Latin, tức tên khoa học. Trên khắp thế giới, người ta hay gọi chung cá bò gai là Humu-Humu, và nhiều tên thông thường khác cũng bị dùng cho nhiều loài cùng lúc. Vì vậy, chỉ dựa vào những cái tên đó thì không biết được con cá bạn đang nuôi hay định mua là loài nào.

• Ngành: Chordata
• Phân ngành: Vertebrata
• Lớp: Actinopterygii = Osteichthyes (cá vây tia hay cá xương)
• Bộ: Tetraodontiformes (cá nóc và cá bò da)
• Họ: Balistidae (cá bò gai)
• Các chi: Balistes, Melichthys, Odonus, Rhinecanthus, Sufflamen và một số chi khác

Cá nuôi chung

Cá bò gai giữ lãnh thổ rất gắt, và hầu như lúc nào cũng thấy chúng bơi qua bơi lại. Dù vậy, nhìn chung chúng vẫn sống được với đa số các loài cá khác. Chúng cần nhiều chỗ để bơi và cần có vùng lãnh thổ riêng. Cá cùng bể càng ít lấn vào vùng đó thì càng tốt. Cá bò gai thường hung hăng với cá bò gai khác, nhất là cá cùng loài và cùng giới tính. Vì thế, nuôi chung chúng với nhau thường là một ý tồi.

Tính khí cá bò gai khó đoán. Có lúc chúng đuổi và rỉa các cá khác, có lúc lại sống yên ổn với nhau. Nếu nuôi chung cá khác với cá bò gai, hãy chọn cá có kích thước càng sát với cá bò gai càng tốt. Kích thước càng gần nhau thì cá càng ít bị bắt nạt.

Chỗ hợp nhất cho cá bò gai là bể cộng đồng chỉ nuôi cá, gồm các loài dữ. Bạn có thể nuôi chung với những loài cỡ lớn không cùng họ như cá mú, cá sư tử, cá hồng, cá chình, cá diều hâu, cá tang và cá đuôi gai.

Cá bò gai ăn đủ loại giáp xác và động vật không xương sống. Do đó, chúng không hợp với bể đá sống hay bể rạn san hô có nuôi những sinh vật này.

Môi trường sống và chăm sóc

Cá bò gai là cá tầng đáy. Ngoài tự nhiên, chúng thường sống ở vùng nước nông gần bờ của rạn san hô. Đây là loài rất hiếu động và cần nhiều chỗ để bơi. Vì vậy, đương nhiên bạn chỉ nên nuôi chúng trong bể lớn, trừ khi bạn nuôi loài nhỏ chỉ lớn tới khoảng 5–8 cm. Trước khi mua, hãy tìm hiểu kỹ loài cá bò gai mình định nuôi. Đừng quên rằng có loài lớn tới 35–40 cm. Bạn nên bày thật nhiều đá, sỏi hoặc khối san hô cho cá có chỗ trốn. Càng nhiều chỗ để cá lượn quanh, nấp phía sau hay chui xuống dưới thì càng tốt.

Thức ăn và cách cho ăn

Cá bò gai thuộc nhóm cá biển dễ nuôi nhất. Gần như loài nào cũng quen với đời sống trong bể rất nhanh. Chúng rất khỏe và đưa gì cũng ăn, kể cả ngón tay của bạn.

Cá bò gai là loài ăn thịt. Cả ngày chúng gặm đủ loại động vật da gai và giáp xác như cua, tôm, nhím biển, giun và các động vật không xương sống khác. Chúng không ăn san hô. Tuy vậy, chúng có thể có thói quen rỉa nghêu sò và những con vật khác bám trên san hô hoặc đá sống.

Khi kiếm ăn dưới cát, có con chúc mũi xuống rồi "thổi" cát ra để lộ con mồi bên dưới. Xem chúng ăn nhím biển khá thú vị. Đầu tiên chúng nhổ hết gai. Sau đó chúng lật con nhím lại để lộ phần mềm yếu hơn. Cuối cùng chúng dùng hai chiếc răng cửa dính liền phía trước và bộ hàm khỏe để đập vỡ vỏ. Cá bò gai không tấn công cá khác để ăn thịt. Có điều chúng là loài ăn tạp theo cơ hội, gặp cá chết là ăn thịt.

Cá bò gai ăn rất bừa. Vì vậy bể nuôi chúng có thể phải chăm chút nhiều hơn, và nước dễ xuống chất lượng, nhất là ở bể ít nước. Bạn nên vệ sinh bể đều đặn theo lịch. Những miếng thức ăn to còn thừa mà cá không ăn hết sau một khoảng thời gian hợp lý thì vớt ra. Làm như vậy thì những rắc rối này ít khi xảy ra.

Bạn có thể cho cá bò gai ăn thức ăn đông lạnh có bổ sung vitamin dành cho cá ăn thịt. Thêm cả thức ăn cho cá ăn thực vật có tảo biển để khẩu phần được cân bằng. Bạn cũng có thể cho ăn đồ tươi như tôm, mực, nghêu và cá thái nhỏ. Đem ngâm chúng trong vitamin dạng lỏng (như Selcon) để cá được bổ sung đủ dinh dưỡng.

Tài liệu tham khảo

• Triggerfish. Seattle Aquarium.
• Rhinecanthus aculeatus. University of Michigan Museum of Zoology.