Huyền thoại về cá candiru: sự thật đằng sau “cá chim tiểu”

Vandellia sp. từ sông Tocantins, Brazil, căng đầy máu sau khi vừa hút máu vật chủ. © Adam Carvalho

Trong số rất nhiều cách mà cá có thể gây đau đớn cho con người, từ cú đâm của gai cá Corydoras đến vết cắn của cá mập trắng, có một cách mà chỉ cần nghĩ đến thôi đã khiến người ta rơm rớm nước mắt suốt hơn hai trăm năm qua.

Loài cá da trơn huyền thoại được gọi là candiru trong tiếng Bồ Đào Nha, cañeros trong tiếng Tây Ban Nha, hay cái tên thô tục đến kỳ lạ trong tiếng Anh là “willy fish”, từ thế kỷ 19 đã bị coi là kẻ phá hoại nam tính đáng sợ, khi các nhà thám hiểm châu Âu trở về từ vùng Amazon với những câu chuyện kinh hoàng về một loài cá có thể chui vào niệu đạo của người đang đi tiểu dưới sông.

Khi đã vào trong, con cá được cho là dùng các gai nắp mang để cố định mình, khiến việc lấy ra là không thể nếu không dùng lực mạnh. Trong số các “cách chữa” đáng sợ hơn có việc dùng kìm, phẫu thuật bàng quang hoặc dương vật, hay thậm chí cắt bỏ toàn bộ bộ phận này.

Người ta cũng đồn rằng loài cá này có thể chui vào trực tràng, âm đạo hoặc cả vết thương hở, nhưng việc nó được cho là ưa thích cơ quan sinh dục nam mới là điều gây ra nhiều nỗi sợ và sự tò mò nhất.

Thật vậy, như một tác giả nhận xét, việc điều trị “đòi hỏi kỹ năng của bác sĩ, hoặc nếu người đàn ông đang ở trong rừng mưa xa bác sĩ thì cần một con dao rựa và ý chí sống rất mạnh mẽ”.

Người ta kể rằng nó ẩn mình vô hình trong nước cho đến khi nhận ra mùi vị nước tiểu của người, rồi lao thẳng về phía nguồn, “bơi ngược lên theo cột nước” và chui vào dương vật, nơi nó sẽ đẻ “hàng triệu trứng nở ra rồi ăn sạch bàng quang”, “gặm nhấm niêm mạc và mô cho đến khi chảy máu làm vật chủ tử vong”, hoặc đơn giản là hút no máu.

Truyền thuyết này còn được tiếp tay bởi những đề cập rùng rợn trong văn học đương đại, từ ‘Naked Lunch’ và ‘The Yage Letters’ của William Burrows đến truyền thông đại chúng như các phim tài liệu của BBC và loạt chương trình ‘River Monsters’, và gần đây là những trang internet vốn hay thổi phồng kiểu giật gân thô thiển.

Tuy nhiên, một bài tổng quan tài liệu về candiru của Irmgard Bauer, sắp đăng trên ‘The Journal of Travel Medicine’, cho thấy sự thật bớt rùng rợn hơn nhiều, và có vẻ đồ lót bó sát không còn là vật dụng thiết yếu trong ba lô của những du khách Amazon tương lai.

Bài báo mở đầu bằng việc điểm lại các câu chuyện trên internet và truyền thông như nêu trên, sau đó bàn về các câu chuyện lịch sử, và nhanh chóng cho thấy phần lớn, nếu không muốn nói là toàn bộ, truyền thuyết xoay quanh loài cá này dựa trên lời đồn và việc nhiều tác giả lặp lại cùng những lời kể.

Bài cũng đề cập khả năng đã có sự hiểu nhầm trong trao đổi giữa các bộ tộc bản địa và những nhà thám hiểm Amazon đầu tiên, cũng như trong việc dịch các lời kể từ tiếng Đức, Bồ Đào Nha và Pháp sang tiếng Anh.

Các giả thuyết khác gồm việc những nhà thám hiểm nhiệt huyết có thể đã thổi phồng tin đồn về candiru, hoặc người bản địa dùng huyền thoại này để ngăn người ngoài tiếp tục khám phá vùng đất của họ.

Bài cũng nêu rõ rằng các nhà thám hiểm lớn thời đó như van Humboldt, Wallace và Bates hoàn toàn không nhắc đến loài cá đáng sợ này.

Hình vẽ Vandellia spp. của Cuvier & Valenciennes năm 1846.

Còn có những vấn đề khác trong việc xác định chính xác candiru là gì. Cái tên này được dùng cho nhiều loài thuộc họ cá da trơn Trichomycteridae, một nhóm lớn chỉ phân bố ở vùng nhiệt đới châu Mỹ (Trung và Nam Mỹ).

Rất ít loài trong số đó hút máu; phần lớn có lối sống đáy khá bình thường, săn các loài động vật không xương sống dưới nước và những thứ tương tự.

Loài “hút máu” khét tiếng nhất chắc chắn là Vandellia cirrhosa, thuộc một chi nhỏ chỉ có ba loài được công nhận. Đây là loài ký sinh trên các loài cá lớn hơn và được cho là sinh vật ăn máu bắt buộc, nghĩa là chỉ ăn máu, và thường bám vào bên trong mang của vật chủ để hút máu.

Dù về lý thuyết đủ nhỏ để lọt vào niệu đạo người, và dù suốt nhiều năm được xếp vào chi Urinophilus (nghĩa đen là “kẻ yêu nước tiểu”), vẫn không có bằng chứng nào cho thấy nó bị nước tiểu thu hút, và cũng không có một ghi nhận nào về việc nó tấn công người.

Ngoài khó khăn về thể chất để một con cá bơi ngược dòng nước tiểu thành công (hãy thử nghĩ về điều đó một chút), còn có câu hỏi nó sẽ làm gì khi đến “mục tiêu”.

Bị kẹt trong đường tiết niệu, không còn chỗ để tiến thêm, không có nước để sống và thiếu oxy, thật khó tin nó có thể sống quá vài phút, và chắc chắn không thể nào ở lại lâu dài hay đẻ trứng ở đó.

Không phải họ hàng nào của candiru cũng ký sinh. Đây là Trichomycterus zonatus (Eigenmann, 1918). © Adam Carvalho

Ngoài ra, không có ghi nhận hiện đại nào về việc lấy candiru ra khỏi cơ thể người, ngoại trừ một báo cáo mâu thuẫn từ Brazil năm 1997, và loài này cũng không xuất hiện trong phần lớn cơ sở dữ liệu khoa học hay hồ sơ y tế hiện nay.

Bài báo chỉ nhắc đến hai tài liệu như vậy. Tài liệu thứ nhất là một cuốn sách hướng dẫn sinh tồn khuyên điều trị bằng quả huito (Genito americana) theo các văn bản lịch sử, với ý tưởng là axit trong quả sẽ hòa tan bộ xương của kẻ xâm nhập. Cách dùng là uống trà làm từ quả hoặc nhét các miếng quả vào một vị trí không nêu rõ!

Tài liệu thứ hai lấy từ sách hướng dẫn du lịch sức khỏe của ‘Lonely Planet’, trong đó gợi ý “che cơ quan sinh dục”.

Trong phần lớn tài liệu hiện có, các vụ candiru tấn công được nhắc đến như thể chúng xảy ra thường xuyên, thậm chí phổ biến, trong khi theo bài tổng quan mới nhất này, không có bằng chứng xác thực nào cho thấy chúng từng xảy ra.

Để biết thêm thông tin, xem bài báo: Bauer, I. L. 2013. Candiru—A Little Fish With Bad Habits: Need Travel Health Professionals Worry? A Review. Journal of Travel Medicine.

Tác giả: Matt Ford