Nóng quá á? Bạn có thực sự cần sưởi bể cá nhiều như vậy

Nhiều loài cá cảnh được nuôi trong điều kiện mà chúng sẽ không bao giờ gặp ngoài tự nhiên.

Rüdiger Rautenberg đưa ra một góc nhìn khác về việc sưởi ấm bể cá, và cho thấy việc làm theo các “quy tắc” có thể đang khiến bạn tốn tiền... Trước hết, tôi phải nói rõ rằng tôi sẽ đặt ra một vài giả định để bài viết không quá dài.

• Bể cá được đặt ở những nơi trên thế giới có khí hậu khá ôn hòa. Điều đó loại trừ ở cực lạnh là cả hai vùng cực, nội địa Siberia, một phần Greenland và về cơ bản mọi nơi băng tuyết không bao giờ tan. Ở đầu kia là sa mạc Iran, Thung lũng Chết, hẻm núi Fish River và có thể một vài vùng của Tây Ban Nha, những nơi có lẽ hơi quá nhiều nắng.
• Trong các vùng phù hợp đó, bể được đặt trong một ngôi nhà được xây dựng tương đối tốt.
• Chủ bể biết cách dùng nhiệt kế và sẵn sàng kiểm tra nó đều đặn ở mức hợp lý.
• Khi tôi nói về “sưởi bổ sung”, tôi muốn nói đến bất kỳ thiết bị sưởi chuyên dụng cho bể cá nào, ví dụ như máy sưởi có bộ điều nhiệt.

Dựa trên những điều cơ bản này, tôi sẽ lập luận rằng rất nhiều loài cá thường được nuôi có thể sống mà hoàn toàn không cần sưởi bổ sung, và hơn nữa, phần lớn các loài thường được nuôi chỉ cần sưởi bổ sung hạn chế trong khoảng 3 tháng lạnh nhất trong năm. Ngược lại, tôi sẽ lập luận rằng hầu hết các loài cá trong bể của chúng ta đang bị nuôi ở nhiệt độ quá ấm.

Một nhánh suối trong rừng thuộc lưu vực sông Tocantins, Brazil. Những dòng suối bị che bóng như vậy có thể có nước mát đến bất ngờ.

Ơ, anh bạn tự nghĩ ra à?

Trước khi đi vào các ví dụ thực tế và những cân nhắc thực hành, tôi muốn làm rõ vì sao tôi bắt đầu nghi ngờ các khuyến nghị nhiệt độ chung và suy nghĩ đằng sau đó. Làm sao chúng ta có được tất cả những khuyến nghị nhiệt độ tuyệt vời này, mà như tôi sẽ chỉ ra sau đây, chúng khác nhau khá nhiều đối với cùng một loài tùy theo nguồn mà ta tham khảo? Tất nhiên có dữ liệu khí hậu được thu thập trên khắp thế giới, kể cả ở những nơi khắc nghiệt nhất. Nhưng nhiệt độ lấy từ đó thường là nhiệt độ không khí chứ không phải nhiệt độ nước. Rồi có những người đi thu thập cá. Không phải những người làm nghề chuyên nghiệp đâu nhé. Họ thường là những người nông dân nghèo, khó mà mua nổi một cái lưới cần thiết và chẳng bận tâm đến những chuyện phàm tục như vậy. Đó là các nhà khoa học đi khám phá loài mới, những người chơi cá đầy tham vọng và khá giả không kém đi thu thập một số loài nhất định (tất nhiên thường cũng hy vọng tìm ra loài mới), và có thể là một du khách vô tình có cơ hội chỉ có một lần trong đời để bắt con cá lia thia của riêng mình (mà không biết rằng có thể vẫn còn những loài mới chờ được khám phá).

Những hình ảnh này chụp cùng một địa điểm ở dãy núi Western Ghats, miền nam Ấn Độ, cho thấy sự tương phản giữa mùa mưa và mùa khô.

Giả sử tất cả họ đều nhúng que đo nhiệt độ vào vũng nước và bằng cách nào đó thực sự lưu lại kết quả. Chắc chắn điều đó sẽ cho ta ý tưởng khá chính xác để cài đặt nhiệt độ cho bể cá? Nếu tất cả các mẫu nhiệt độ đều được lấy trong một khoảng thời gian khá hẹp trong năm thì sao? Thời gian nghỉ lễ thông thường sẽ là một khoảng hẹp như vậy, cũng như việc đi lại vào những lúc khí hậu dễ chịu. Và rốt cuộc, nhiều địa điểm thu thập đã biết không thể tiếp cận được trong nhiều tháng liền, ví dụ do thời tiết, lũ lụt, v.v. Nếu nơi bắt được cá không phải là nơi nó thường sống mà là nơi nó tới khi săn mồi hoặc khi chạy trốn kẻ săn mồi thì sao? Không may là chúng ta đã bắt nó trước khi nó kịp quay về nơi nó cảm thấy dễ chịu hơn nhiều. Tôi nghĩ không cần phải nhắc rằng nhiệt độ trong bất kỳ vùng nước nào cũng không đồng đều và sự chênh lệch khá lớn là chuyện bình thường. Chẳng hạn, nếu nhìn ảnh chụp từ trên không của lưu vực Amazon, tất nhiên ta sẽ thấy con sông hùng vĩ và một số nhánh lớn hơn. Những gì ta không thấy là vô số nhánh sông cỡ vừa và nhỏ, được che giấu kỹ dưới tán rừng mưa rậm rạp.

Một khung cảnh Amazon kinh điển, nhưng nhiều loài cá chúng ta nuôi sống ở các nhánh sông ẩn dưới tán cây và được che nắng.

Điều đó có nghĩa là những con sông, con suối này không nhận được ánh nắng trực tiếp, nên về mặt logic sẽ mát hơn so với những nơi có nắng. Việc phần lớn các loài cá “cỡ bể cá” được thu thập từ những dòng nước có che chắn này không chỉ ảnh hưởng đến các cân nhắc về nhiệt độ mà còn đóng vai trò trong một phần sau của loạt bài này về ánh sáng. Để kết thúc phần mở đầu, tôi muốn giới thiệu một loài cá làm ví dụ, cho thấy không còn nghi ngờ gì rằng việc đặt câu hỏi với những “sự thật” không phải là điều xấu. Pseudomugil gertrudae, cá mắt xanh đốm, quả là một loài cá đẹp. Tôi đã lấy các khuyến nghị về nhiệt độ và pH từ 3 cơ sở dữ liệu trên internet và một cửa hàng trực tuyến, tất nhiên đều xin giấu tên: db1. Nhiệt độ: 24 – 28° C, pH: 6,0 – 7,5; db2. Nhiệt độ: 25 – 30° C, pH: 5,5 – 8,5; db3. Nhiệt độ: 23 – 30° C, pH: 3,8 – 7,8; cửa hàng. Nhiệt độ: 20 – 26° C, pH: 6,5 – 7,5. Nhìn kỹ hơn và suy nghĩ một chút, đây chỉ có thể là các thông số lấy từ những người nuôi sinh sản khác nhau với các cách tiếp cận khác nhau.

Theo quan sát thực địa, Pseudomugil gertrudae có thể chịu được nhiệt độ tương đối thấp.

Nhiệt độ và pH đo được tại các điểm thu thập thực tế khác nhau lại cho thấy một bức tranh khác hẳn: nhiệt độ 12 – 34° C, pH 3,68 – 9,4. Cơ sở dữ liệu 3 gần nhất với dải pH rộng nhất, trong khi cửa hàng khá thuyết phục ở chỗ cho phép nhiệt độ thấp hơn. Tuy nhiên, thực tế là P. gertrudae chắc chắn là loài có thể được nuôi lâu dài mà không cần sưởi bổ sung trong hầu hết các trường hợp, như các thông số thực tế đã cho thấy.

Vậy bạn muốn tôi vứt máy sưởi à?

Hoàn toàn không. Luôn tốt khi có một thiết bị dự phòng phủ bụi ở đâu đó. Nhưng nói nghiêm túc, hãy xem nhà tôi thế nào. Hiện tôi chạy 7 bể cá với nhiều kích cỡ khác nhau. Nhưng tôi chỉ có 2 máy sưởi, 100 W và 50 W, hoạt động tạm thời lần lượt trong bể Nam Mỹ 160 l và bể cá nóc lùn 54 l. Tạm thời nghĩa là chúng được bật vào đầu tháng 11 và tắt vào cuối tháng 1, muộn nhất là giữa tháng 2 nếu mùa đông thực sự dài. Vậy cá của tôi có bị lạnh không? Tôi chưa thấy chúng phải lôi tất ra đi. Và cũng không cần thiết. Bể Nam Mỹ đặt trong phòng ăn, nơi hiển nhiên được sưởi đến nhiệt độ dễ chịu khoảng 20° C.

Máy sưởi có bộ điều nhiệt chắc chắn là thiết bị hữu ích, nhưng đôi khi chúng ta có thể phụ thuộc vào chúng một cách không cần thiết.

Tất cả các bể còn lại nằm trong phòng làm việc kiêm văn phòng tại nhà của tôi. Ở đây nhiệt độ cũng được giữ ở mức dễ chịu, với tôi là 19° C ấm cúng vào ban ngày. Ngoài ra, cả hai bể “có sưởi” đều có đèn kín, đèn T5 21 W cho bể lớn và đèn CFL 16 W (2x8 W) đã chỉnh sửa cho bể nhỏ. Ở nhiệt độ môi trường 19° C, những chiếc đèn này làm nước ấm lên lần lượt 3 và 4° C. Bạn sẽ thấy máy sưởi không phải làm việc quá vất vả để đưa nước lên mức mong muốn 24° C. Trong những giai đoạn trước khi bật máy sưởi và từ khi tắt đến lúc thời tiết thực sự ấm, nhiệt độ nước có thể xuống 21 và thậm chí thoáng qua còn 19° C. Không con cá nào của tôi từng cho thấy tổn hại hay khó chịu do nhiệt độ thấp, ngược lại, chúng là những cá thể khỏe mạnh và mạnh mẽ. Tôi tin rằng các mức nhiệt độ thường được khuyến nghị thực ra là nhiệt độ sinh sản, và do đó không lý tưởng cho việc nuôi chung lâu dài. Nếu cá liên tục ở trạng thái sinh sản do nước ấm kích thích, chúng phải chịu một lượng căng thẳng rất lớn. Khoác lên “bộ cánh đẹp nhất”, tán tỉnh, bảo vệ lãnh thổ, đẻ trứng và, trong một số trường hợp, chăm sóc đàn con, lặp đi lặp lại như vậy làm cá đực kiệt sức rất nhiều. Cá cái cũng nhanh chóng kiệt quệ vì bị cá đực quấy rầy liên tục và phải sinh trứng không ngừng.

Một số loài cá, chẳng hạn Aphanius mento, trải qua những biến động nhiệt độ theo mùa đáng kể nhưng thường được nuôi ở một mức nhiệt không đổi trong bể.

Kinh nghiệm của tôi cho thấy việc nuôi cá thấp hơn nhiều so với nhiệt độ khuyến nghị trong phần lớn thời gian của năm chỉ có lợi. Chúng hoạt bát, năng động, trông khỏe mạnh, lên màu đẹp và dường như sống thọ hơn nhiều. Mà như chúng ta đều biết, nước mát làm chậm quá trình trao đổi chất, và điều đó kéo dài tuổi thọ. Khi nhiệt độ tăng lên đến, và đôi khi vượt quá, nhiệt độ sinh sản lý tưởng của chúng, chúng cũng lo cả phần “vui vẻ”, và ngoại trừ Otocinclus spp. và những loài tôi mới có gần đây, mọi loài tôi đang nuôi đều đã đẻ trong hệ thống bình thường. Badis badis đẻ đều đặn và nuôi con thành công ở 19° C, tất cả các loài Danio spp. đẻ liên tục ở cùng nhiệt độ đó đến mức tôi thực sự phải làm mát chúng xuống 16° C trong ít nhất ba tháng, Crossocheilus reticulatus tán tỉnh nhau ở 19° C nhưng tiếc là chưa có hoạt động đẻ sau đó. Một con cái Pangio semicincta của tôi trở nên đầy đặn lạ lùng quanh phần hông, mà tôi mới có nhóm đó khoảng 4 tuần. Chẳng phải điều đó phần nào cho thấy “Cũng không tệ lắm, bạn già”? Và để tôi thêm một thông tin mà tiếc là tôi không thể gắn chắc chắn với nhiệt độ nước thấp hơn, nhưng tôi cũng không thể xem đó là sự trùng hợp: kể từ khi tôi làm như mô tả, thực tế là chưa bao giờ có bất kỳ bệnh cá nào trong bất kỳ bể nào của tôi, hoàn toàn không.

Badis badis có thể chịu được, và thậm chí sinh sản, ở nhiệt độ thấp đến đáng ngạc nhiên.

Còn chuyện tiết kiệm tiền bạn lẩm bẩm là sao?

Đúng rồi, nếu tôi sưởi tất cả các bể đến nhiệt độ thường được khuyến nghị, hóa đơn chỉ riêng cho máy sưởi bể cá sẽ vào khoảng - mỗi năm, trong khi hóa đơn thực tế của tôi cho cùng mục đích là dưới - mỗi năm. Đó là rất nhiều cá để mua đấy! Vậy thôi à? Để kết thúc, với tư cách là người từng sống và dành thời gian ở vùng nhiệt đới, tôi muốn nói rằng ngay cả ở đó mọi thứ cũng không ổn định và đồng đều như người ta vẫn nói. Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến nhiệt độ nước hơn là chỉ ánh nắng liên tục. Hay như một người bạn cũ của tôi vẫn nói: “Chỗ nào mặt trời không tới thì không ấm.” Còn điều gì khác xảy ra “nơi mặt trời không tới”, tôi sẽ kể trong kỳ tiếp theo.