Phân biệt các loài cá hổ – Giống Syncrossus

Telling Tigers Apart - The Syncrossus Genus (Phân biệt các loài cá hổ – Giống Syncrossus)

Tác giả: Martin Thoene — chỉnh sửa lần cuối: 11/09/2007

Bài viết mô tả sự khác biệt giữa các thành viên của giống Syncrossus và cách nhận dạng chúng.

Bài gốc có tên "The Tiger Botias of the Hymenophysa Group" do Kamphol Udomritthiruj viết. Martin Thoene sửa đổi, cập nhật danh pháp (tháng 11/2006).

Bài viết nhằm giúp người chơi cá nhận dạng bằng mắt thường những loài cá chạch mà, ngoại trừ hoa văn trên thân, rất giống nhau về hình thái và các chỉ số đếm đo. Nghĩa là các số đo (số tia vây, chiều dài, chiều sâu, số đếm, v.v.) của nhóm cá chạch này biến thiên đủ nhiều để chồng lấn lên nhau và không khác biệt về mặt thống kê. Nhóm này gồm các loài Syncrossus hymenophysa, helodes, beauforti, berdmorei, reversa và một loài chưa xác định (cf. berdmorei), được công bố ảnh lần đầu tiên bên ngoài Thái Lan.

Đặc điểm phân biệt dễ dàng duy nhất giữa các loài này là màu thân và hoa văn.

Khoảng mười một năm trước, tôi viết một bài có tên "The Tiger Botia, B. hymenophysa (Bleeker, 1852) or B. helodes Sauvage, 1876?" cho ấn phẩm Northwest Aquaria (tập 11, 1989) của Hội Cá cảnh Greater Seattle. Thật lạ là sau chừng ấy thời gian, việc nhầm lẫn danh tính (trong thị trường cá cảnh và tài liệu) giữa Syncrossus helodes và S. hymenophysa (tên mới hiện nay) hầu như không thay đổi. Phần lớn là do các tài liệu cá cảnh phổ biến thường gắn nhãn S. helodes là Botia (Syncrossus) hymenophysa.

Trong bản rà soát các loài cá Đông Dương do nhà ngư học thế kỷ 19 Henri-Emilé Sauvage (1844-1917) mô tả, Kottelat (1984) đã phục hồi vị thế của Botia helodes là loài khác biệt với B. hymenophysa.

Trong bản rà soát phân họ Botinae năm 2004, Kottelat đổi tên nhóm khi đó gọi là Hymenophysa Complex thành Syncrossus.

Một trong những khác biệt chính giữa hai loài cá chạch này là vùng phân bố: Syncrossus (Botia) helodes có ở Lào, Việt Nam, Campuchia và Thái Lan, còn S. hymenophysa có ở Indonesia (Sumatra và Borneo). Đối với người chơi cá và người yêu cá chạch, hoa văn trên thân phù hợp hơn để phân biệt các loài. Các hoa văn chính của từng loài như sau:

Syncrossus helodes

• Thân màu vàng đến nâu vàng, có 10 – 11 sọc đứng sẫm màu.
• Các sọc từ đầu đến vây lưng nghiêng về phía đuôi.
• Vây lưng không có đốm đen rõ rệt.
• Tuy nhiên có một đốm đen ở phần trên cuống đuôi (trên sọc cuối cùng ở gốc đuôi).
• Các sọc trên thân không có viền xanh.
• Từ vùng ngực đến vùng vây hậu môn (ngực và bụng) không có sọc mà thay vào đó có nhiều đốm đen.

Syncrossus hymenophysa

• Thân màu vàng đến nâu vàng, có 12 – 15 sọc.
• Các sọc từ đầu đến vây lưng nghiêng về phía đầu.
• Vây lưng có một đốm đen lớn, rõ rệt.
• Không có đốm đen ở cuống đuôi.
• Mỗi sọc trên thân có viền xanh ánh kim ở cả hai bên.
• Từ ngực đến vùng vây hậu môn không có đốm, vì các sọc gần như kéo xuống hết phần bụng.

Dưới đây là hai bức ảnh chụp các cá thể non của cả hai loài.

Syncrossus reversa

Roberts (1989) mô tả một loài cá chạch mới, B. reversa (Syncrossus reversa), từ các dòng suối vùng cao của Indonesia ở Borneo, Java và Sumatra (1500 – 3000 feet). Chúng giống S. hymenophysa nhưng khác ở độ rộng của các sọc sẫm màu (12-13 sọc) và phần rìa của chúng, rộng hơn các khoảng sáng màu liền kề. Hình dạng các sọc cho Roberts cảm giác như đang thấy hoa văn đảo ngược của S. hymenophysa, nên có tên reversa (tiếng Latin). Chúng cũng không có đốm đen trên vây lưng. Dù được tìm thấy trong cùng các hệ thống sông, chúng không bao giờ sống chung vùng (sympatric) vì S. reversa sống ở suối đầu nguồn, còn S. hymenophysa sống ở vùng đất thấp.

Dưới đây là ảnh chụp các cá thể S. helodes và S. berdmorei cùng nhau trong một ảnh.

Syncrossus berdmorei

Tất cả các ảnh được cho là của S. berdmorei trong tài liệu cá cảnh thực ra là của S. beauforti. S. berdmorei chưa (hoặc đã không) xuất hiện trong thú chơi cá cảnh vì vùng phân bố của nó ở miền bắc Myanmar, nơi không có (hoặc đã không có) hoạt động khai thác cá cảnh. Tôi dám nói rằng S. berdmorei chưa từng được chụp ảnh trong tài liệu cá cảnh. Tư liệu thật duy nhất mà người chơi cá chúng ta có về S. berdmorei (với tên Botia berdmorei) là hình minh họa của Day (1878) và những bức ảnh kém chất lượng chụp mẫu vật ngâm bảo quản trong Menon (1992).

Đây là một bức ảnh mới chụp (2006).

S. berdmorei có thể phân biệt với S. beauforti nhờ các hàng đốm ngang trên hai bên thân có kích thước lớn hơn. Ở S. berdmorei, các đốm lớn thường bắt đầu sau nắp mang (operculum). Ở S. beauforti, các đốm nhỏ bắt đầu từ phía trước hơn, khởi đầu ở vùng đầu như những vệt ngang mảnh rồi đứt ra hoặc thưa dần thành các đốm nhỏ về phía đuôi (thường được bao quanh bởi một quầng sáng màu).

Syncrossus cf. berdmorei

Hai con cá chạch tôi gắn nhãn Syncrossus cf. berdmorei (xem bên dưới) được bắt bằng lưới kéo bờ ở cửa nhánh sông Mae Lamao ở tây bắc Thái Lan (tỉnh Mae Hong Son), giáp Myanmar, vào năm 1992. Chúng khác biệt đáng kể so với mọi loài cá chạch khác trong nhóm Syncrossus cả về hoa văn lẫn màu sắc. Thân không có màu nâu vàng xỉn điển hình mà là màu vàng/vàng kim sáng và phản quang. Các sọc có màu xanh lục ánh kim. Độ rộng của các dải đứng này cũng đáng chú ý. Thông thường, mọi loài cá chạch khác trong nhóm này có các dải với độ rộng không đổi. Ở những con cá chạch Mae Lamao này, các dải xen kẽ giữa dải đứng có độ dày đều và dải thon dần thành hình mũi dao găm. Tôi cho rằng các mẫu này có quan hệ gần với S. berdmorei vì chúng gần về mặt địa lý với vùng phân bố đã biết của S. berdmorei, tức miền bắc Myanmar. Nhưng còn các hàng đốm nổi bật đặc trưng của S. berdmorei thì sao? Việc thiếu các đốm đó có thể là lý do duy nhất để coi các mẫu này là một loài chưa được mô tả; tuy nhiên, hãy nhìn kỹ vài đốm/mảng sau nắp mang. Có thể đó chỉ là cá non S. berdmorei với các đốm mới bắt đầu phát triển (tăng dần theo tuổi). Một đặc điểm khác biệt nữa là đốm đen lớn trên vây lưng, đặc điểm không có ở S. helodes và S. beauforti.

Kết luận: hầu hết các ảnh Syncrossus hymenophysa trong tài liệu cá cảnh thực ra là S. helodes. Tất cả các ảnh S. berdmorei trong tài liệu cá cảnh (mà tôi từng thấy) đều là S. beauforti.

Khi bài viết này được viết lần đầu, Kamphol tin rằng S. berdmorei và S. reversa chưa từng vào thị trường cá cảnh. Chắc chắn S. berdmorei đã được xuất khẩu trong những năm gần đây.

Tài liệu tham khảo

• Day, F. 1876-1878. The fishes of India. London, 2 vol., 778 p., 195 pl.
• Kottelat, M. 1984. A review of the species of Indochinese fresh-water fishes described by H.-E. Sauvage. Bull. Mus. natn. Hist. nat., Paris, 4e ser., 6, section A, no. 3: 791-822.
• Menon, A.G.K. 1992. The Fauna of India and adjacent countries Pisces Vol.IV Teleostei-Cobitoidea, Pt. II, Cobitidae. ZSI Calcutta. 113 pp.
• Roberts, T.R. 1989. The Freshwater Fishes of Western Borneo (Kalimantan Barat, Indonesia). California Academy of Sciences, San Francisco. 210 pp.
• Udomritthiruj, K. 1989. The tiger Botia, B. hymenophysa (Bleeker) or B. helodes (Sauvage)? Northwest Aquaria (Publication of the Greater Seattle Aquarium Society). 11: 8-9.

Syncrossus chưa xác định 01 (có thể là một dạng màu của S. berdmorei)

Giải thích chi tiết về các khác biệt có trong hồ sơ từng loài, cùng với thông tin chăm sóc và các chi tiết khác.

Nội dung liên quan:

• Syncrossus beauforti
• Syncrossus berdmorei
• Syncrossus helodes
• Syncrossus hymenophysa
• Syncrossus reversa
• Syncrossus unknown01