Sinh sản cá Sewellia

Tác giả: Martin Thoene — chỉnh sửa lần cuối 09/02/2008. Ảnh: Emma Turner.

Giới thiệu

Dễ hiểu vì sao cá chạch suối vằn lưới Sewellia lineolata gây xôn xao đến vậy khi những bức ảnh đầu tiên lan truyền trên internet, trước khi việc xuất khẩu từ quê hương Việt Nam của chúng bắt đầu. Loài cá phi thường này không chỉ lập tức thu hút những người mê cá chạch suối "chính hiệu" mà còn cả giới chơi cá nói chung. Các vằn sẫm nổi bật trên nền vàng tươi đủ sức sánh ngang với bất kỳ loài cá pleco L-number nào của Nam Mỹ!

Tháng 8/2005, Maidenhead Aquatics @ Peterborough là cửa hàng đầu tiên ở Anh nhập loài này.

Nhìn chung lô hàng về trong tình trạng rất tốt, và vài tuần sau, khi mọi thứ vẫn ổn, tôi mua 8 cá thể cho bể River Tank của mình. Bể này được lắp đặt vài tháng trước đó theo thiết kế dòng chảy một chiều tuyệt vời của Martin Thoene, như đã giới thiệu tại đây: Hillstream Loaches - The Specialists at Life In The Fast Lane. Nguyên lý River Tank không chỉ tạo ra dòng chảy một chiều rất tự nhiên như ở hầu hết các hệ sông lớn, mà còn tạo mức oxy hóa rất cao nhờ lượng nước chuyển động lớn – điều tuyệt đối cần thiết để nuôi thành công bất kỳ loài cá chạch suối nào. Những cư dân khác trong River Tank của tôi lúc đó gồm hai con Schistura balteata trưởng thành cỡ lớn, tép Amano (Caridina multidentata), cá Eirmotus octozona (Eight Banded False Barb), Danio sp. 'Hikari', và vài loài cá chạch suối chưa xác định khác cũng từ Việt Nam (có thể một loài Annamia và một loài Homaloptera).

Bể có nền cát đen mịn và nhiều khúc lũa, với những viên cuội nhẵn của Scotland đặt trên cát quanh gốc các khúc lũa. Cá chạch suối đã tiến hóa để "bám trụ" trong dòng chảy xiết và gặm tảo mọc trên những viên đá tròn hoặc phẳng nhẵn. Vì S. lineolata đến từ các con suối đầy đá tảng, tôi coi những viên đá nhẵn này là thứ bắt buộc phải có cho sức khỏe của chúng. Tôi có vài loài cây phát triển tốt đáng ngạc nhiên trong điều kiện khắc nghiệt của bể kiểu sông này. Cây thủy sinh không thiết yếu, vì ngoài tự nhiên chúng không có nhiều ở nơi S. lineolata sinh sống, nhưng cây có thể giúp cải thiện chất lượng nước và trông cũng đẹp mắt. Anubias barteri tuy chậm lớn nhưng luôn phát triển rất tốt trong hầu hết các bể River Tank; cây của tôi được cho bám trên lũa cùng rêu Java, loại luôn cần tỉa thường xuyên. Cryptocoryne balansae và C. wendtii 'green' được trồng ở các khe giữa những viên cuội và đã phát triển rất tốt suốt nhiều năm. Như đã nói trong bài trước, ánh sáng mạnh là thiết yếu cho mọi bể river vì nó thúc đẩy tảo phát triển tốt trên cuội và đồ trang trí khác. Cá chạch suối thích gặm lớp tảo này để lấy các vi sinh vật nhỏ trong đó. Yếu tố then chốt khác khi nuôi loài này là chúng ưa nhiệt độ gần như cận nhiệt đới, mô phỏng các dòng suối đồi mát mẻ nơi chúng sống tự nhiên.

Những cú vẫy vây bé xíu

Trong kỳ World Cup bóng đá tháng 5/6 năm 2006, tôi đang bảo dưỡng định kỳ cho bể. Đừng hiểu lầm, tôi yêu bóng đá (tôi là fan trung thành của Norwich City!), nhưng với hàng loạt trận đấu ở vòng đầu giải, tôi có phần "quá tải bóng đá", nên để nửa kia của mình xem trận đấu còn tôi xử lý bộ lọc ngoài. Bộ lọc tôi dùng cho bể 180 lít này là Eheim Pro II 2028, có ba khay vật liệu lọc. Vì chú ý cứ chuyển qua lại giữa việc bảo dưỡng lọc và trận đấu, tôi vô thức lấy khay trên cùng ra, khay chứa chất khử phosphate, lá bàng và bông lọc mịn. Sau đó tôi bắt đầu nhấc khay thứ hai lên nhưng dừng giữa chừng để liếc nhìn TV. Khi nhìn xuống lại, tôi thấy một thứ gì đó rất nhỏ lao vụt giữa các hạt vật liệu lọc sứ! Tôi nói với nửa kia đang mải mê bóng đá và chỉ nhận lại một tiếng "Ừm" kiểu "không quan tâm, mắt dán vào TV", như thể trí tưởng tượng của tôi lại đang nổi chứng. Tôi nhìn chằm chằm xuống khay vẫn đang ngập trong bộ lọc và thấy không phải một mà là vài con cá nhỏ đang lao qua lao lại. Sau một hồi thuyết phục, tôi lôi được Steve ra khỏi TV trong cơn phấn khích điên cuồng! Những con cá này có thể là cá chạch! Chúng tôi vội lấy một bể nhỏ 30 x 20 cm (12" x 8") mà tôi thường dùng để chụp ảnh cá tại cửa hàng của Steve (http://www.fishkeeper.co.uk/store_details.php?storeid=33) và lắp đặt bằng nước từ bể chính cùng một bộ lọc mút chạy bằng khí của Interpet. Thực ra tôi dùng bốn miếng mút thay thế của Interpet ở đầu hút của ống manifold trong River Tank, nên chỉ cần đổi một miếng cũ lấy miếng mới là tôi nhanh chóng (và rất tiện) có ngay một miếng mút đã vi sinh để chạy cho bộ lọc nhỏ trong bể cá con. Cá con rất bé, tối đa 6 mm chiều dài tổng, và rất khó bắt. Chúng cứ lao xuống giữa các ống và viên sứ ở hai khay dưới, nên chúng tôi phải lấy vật liệu lọc ra từng miếng một để giảm thiểu nguy cơ chúng bị thương khi vớt chuyển sang bể nhỏ.

Bốn bức ảnh sau được chụp ngày 16/6/2006.

Tổng cộng có chín cá con, và vì chúng bắt đầu cuộc sống trong bóng tối giữa vật liệu lọc, tôi quyết định để lại vài mảnh vật liệu sứ trong bể cá con làm nền tạm thời cho chúng kiếm ăn và ẩn nấp. Tôi cũng không lắp đèn cho bể này. Lúc đó tôi chưa chắc loài nào đã sinh sản, vì cá con bé xíu không giống con cá trưởng thành nào. Như các thành viên thường xuyên của Loaches Online sẽ nhớ, tôi đã đăng vài bức ảnh lên website: tại đây (Một số hình ảnh có thể không còn hiển thị trong chủ đề, nhưng có trong bài viết này.)

Một trò đoán già đoán non thú vị bắt đầu! Thành viên mới duy nhất của bể gần đây chỉ là vài con S. lineolata cái, vì phần lớn nhóm ban đầu của tôi hóa ra là cá đực.

Do thân tương đối thon và có râu rõ rệt, nhiều người nhanh chóng cho rằng đó có thể là cá con của Schistura balteata. (24/6/2006)

Tuy nhiên, như loạt ảnh phát triển của tôi cho thấy, cá con thay đổi rất nhiều trong thời gian ngắn và rõ ràng đây thực ra là loại cá chạch suối bụng hút, không chỉ qua hoa văn và việc râu "co lại", mà còn nhờ khả năng đột nhiên "bám" vào kính và đồ trang trí bằng vây ngực và vây bụng đã biến đổi. Việc chụp ảnh không phải lúc nào cũng dễ, do cá con có tính ẩn nấp.

Nói lạc đề một chút, ngay sau sự kiện này, tôi có được một loài Sewellia mới chưa được mô tả, mà chúng tôi gọi là Sewellia sp. 'spotted' vì chúng có màu nền sẫm với những chấm vàng nhỏ li ti rải khắp thân.

Sewellia sp. "Spotted"

Người ta nói chúng phân bố ở khu vực chồng lấn với S. lineolata, nhưng chúng tôi không có bằng chứng thực sự cho điều đó. Tất cả những gì chúng tôi biết chắc là chúng đến từ Việt Nam, thân rộng và nặng hơn S. lineolata. Không như S. lineolata, loài này khá kín đáo, ẩn mình gần cả ngày, và chỉ thực sự tự tin ra chỗ trống khi dùng đèn trăng xanh hoặc không có đèn. Cá trưởng thành S. lineolata thì ngược lại, luôn lộ diện kể cả dưới ánh sáng mạnh nhất.

29/6/2006; 29/6/2006; 10/7/2006; 7/8/2006; 25/8/2006; 25/8/2006 (màu sẫm do vừa chuyển từ nền tối); 28/8/2006 (cá con mới trong bể chính).

Vài tháng sau, khi đạt chiều dài tổng 20 mm, tôi quyết định chuẩn bị chuyển cá con S. lineolata về bể mà chúng được thụ tinh ban đầu. Tôi thêm một máy tạo dòng Maxijet nhỏ (có lồng bảo vệ cánh quạt) vào bể cá con để tăng tốc độ dòng chảy.

Sau một thời gian thích nghi ngắn, cá con rõ ràng thích dòng chảy mới này và di chuyển cực kỳ tốt.

Tôi định tặng ba con cho người bạn cùng nuôi cá chạch là Graeme Robson trước khi chuyển số còn lại, và tối trước hôm anh lái xe xuống lấy, tôi phát hiện một cá con nhỏ đơn độc trong một cây Anubias lớn ngay trong bể chính! (8/12/2006)

Cá con này nhỏ hơn nhiều và rõ ràng đến từ một lần đẻ khác mà tôi lại không kịp chứng kiến. Tôi rất ngạc nhiên không hiểu nó sống sót thế nào trong đó, khi phải vượt qua "trận địa Schistura".

Sáu cá con còn lại trong bể cá con được thuần nước rồi chuyển sang, và bể nhỏ được tháo dỡ. River Tank trở nên nhộn nhịp với những chú cá nhỏ đi kiểm tra các "đàn anh" lớn hơn. Tôi thừa nhận khá lo khi chuyển chúng sau nhiều tháng chăm sóc, nhưng không cần phải lo! (8/12/2006)

Tối hôm sau, tôi đang thư giãn trước River Tank, quan sát những cá con mới chuyển sang. Bỗng có thứ gì đó thu hút ánh nhìn của tôi trên cát phía sau một khúc lũa lớn. Chỉ dài không quá 5 mm, con cá nhỏ này có màu nền vàng tươi với nhiều vằn đen tuyền – hoàn toàn khác với cá con S. lineolata! Dù lo cho sự an toàn của nó (nó dễ dàng lọt vừa miệng mấy con Schistura!), tôi tự trấn an rằng nếu đã sống sót đến giai đoạn đó thì chắc nó đã biết cách giữ an toàn.

Nghĩ rằng kiểm tra lại bộ lọc một lần nữa là khôn ngoan, tôi mở ra và thấy thêm mười ba cá con S. lineolata ở đáy, lần này nằm dưới các khay vật liệu lọc. Không thấy dấu hiệu nào của thêm con cá vằn kia. Vì thế, chưa đầy 24 giờ sau khi tháo bể cá con, tôi lại phải lắp lại cho những đứa trẻ này. Trong nhóm này có hai cỡ khác nhau, bằng chứng của hơn một lần đẻ.

Mười ba con S. lineolata đó lớn tốt nhờ chế độ ăn gồm thức ăn cá bột mịn Interpet Liquifry No. 3, viên cá da trơn JMC nghiền nhỏ, Tetra Prima Mini Granules, cyclops đông lạnh và artemia con. Giống hệt lứa trước, những cá con này bắt đầu bám vào bề mặt từ sớm trong quá trình phát triển và khá sống ẩn (rất khác với cá trưởng thành của loài).

10/12/2006; 12/12/2006; 16/12/2006 (hai cá con đánh nhau); 5/1/2007 (so sánh kích thước với cá cái trưởng thành); 11/1/2007 (cá cái trưởng thành với cá con); 11/1/2007.

Ngược lại, con cá con vằn bí ẩn hầu như không cố bám, mà dành phần lớn thời gian ở chỗ trống, kiếm ăn trên cát. Hoa văn của nó thay đổi mạnh, và phải vài tuần sau nó mới bắt đầu bám. Lúc đó tôi tin chắc mình cũng đã cho Sewellia sp. 'spotted' sinh sản, và thậm chí còn tìm thấy con cá con vằn thứ hai (nhỏ hơn) từ một lần đẻ khác! Chắc là do tất cả các hormone đang lơ lửng trong nước!

Thông số nước trong River Tank vào lúc lần đẻ đầu tiên diễn ra như sau: pH = 6,6, dH = 5 độ, nitrat = 5–10 ppm, nhiệt độ = 25 °C.

Người ta đã cho rằng S. lineolata, là thành viên của họ Balitoridae, có thể đẻ theo cách tương tự họ hàng Trung Quốc của chúng là các loài Pseudogastromyzon. P. cheni đã được nhiều người chơi giàu kinh nghiệm nhân giống thành công trong điều kiện nuôi, và quá trình đẻ thực tế đã được quan sát nhiều lần. Pseudogastromyzon được biết đến là loài "đào hố". Trong lúc ve vãn, cá đực nhảy múa quanh cá cái, và khi được cá cái chấp nhận, nó đào một cái hố trên nền bằng cách trượt lùi khỏi một viên cuội và vẫy đuôi để đào lỗ. Cá cái đẻ trứng vào hố này, cá đực thụ tinh, và sau khi việc đẻ kết thúc, nó phủ nền lên trứng. Khoảng hai tuần sau, cá con nở. Dù đã dành nhiều giờ dán mắt vào những hoạt động trong River Tank của mình, tôi không thấy bằng chứng nào về hành vi như vậy ở Sewellia lineolata. Năm tháng sau khi tôi có cá con, một người chơi cá người Đức cho biết đã nhân giống S. lineolata trong bể của mình. Anh ta nói đã thấy một đực và một cái bơi lên mặt nước, quấn thân vào nhau và phóng ra một làn mịn trứng/tinh dịch vào bể. Điều này ban đầu bị đón nhận với chút hoài nghi, vì nhiều người vẫn nghĩ S. lineolata nhiều khả năng là loài đào hố. Tuy nhiên, chính người thiết kế bể River Tank, ông Martin Thoene, sau đó đã quan sát cá S. lineolata của mình đẻ theo cách giống như người chơi Đức. Đáng tiếc là đến nay chưa có cá con nào sống sót từ lần đẻ ông quan sát đầu tiên, dù tôi tin chẳng bao lâu nữa sẽ có. Kể từ khi soạn bài này, tôi cũng đã có vinh dự chứng kiến một lần đẻ (gần một năm sau khi tìm thấy những cá con đầu tiên) và đồng tình với các báo cáo đó. Quan sát của tôi diễn ra sau một lần thay một phần nước nhỏ, với hành vi ve vãn bắt đầu vài giờ sau đó dưới ánh đèn trăng xanh. Cá đực mất nhiều thời gian cố dụ cá cái vào một lãnh thổ nhỏ được bảo vệ, và nếu cá cái quyết định ở lại, nó bơi vòng quanh cá cái hết lần này đến lần khác cho đến khi cá cái bơi đi hoặc chấp nhận. Khi một cá cái cuối cùng chấp nhận, sau khoảng 20 phút nhảy múa vòng tròn và nhẹ nhàng gặm phần lưng, chúng cùng bơi lên cao trong cột nước, thân hoàn toàn cứng đờ. Chúng thậm chí có vẻ bị khóa vào nhau bởi một cặp vây ngực đối diện (tức là vây ngực trái của cá cái và vây ngực phải của cá đực). River Tank của tôi cao hơn thông thường đối với kiểu bể này và cá gần như chạm mặt nước khi trứng/tinh dịch được phóng ra đồng thời. Nhìn lại, cách đẻ này rất hợp lý, vì S. lineolata sống ở vùng nước đầy đá tảng, nơi có rất ít hoặc không có nền để đào.

Sewellia lineolata trong suối tự nhiên. Lưu ý nền đá cứng, không có chất nền.

Như vậy có thể suy ra rằng cá bơi lên trong cột nước khi ôm nhau, phóng trứng/tinh dịch vào nước để hy vọng trôi theo dòng xuống nơi an toàn, nơi chúng phát triển đến khi trưởng thành. Điều đó cũng giải thích vì sao bộ lọc ngoài của tôi hút vào một số trứng đã thụ tinh, nơi hầu hết cá con bắt đầu cuộc sống!

Sewellia lineolata; Sewellia sp. "Spotted"

Gửi tất cả những người nuôi Sewellia: Khi bảo dưỡng bể, đừng bao giờ đổ bỏ nước trong bộ lọc ngoài mà chưa kiểm tra kỹ bên trong!

Emma Turner

Hình ảnh: Ảnh đầu tiên: Martin Thoene (chụp tại Maidenhead Aquatics). Ảnh River-Tank: Martin Thoene. Ảnh suối tự nhiên: Miroslav Farkak, Saigon Aquarium Corp. Tất cả các ảnh khác: Emma Turner.