ปลารากกล้วย

• ขนาดสูงสุด: 20 ซม. SL
• ขนาดตู้ปลา: 120 × 45 ซม.
• อุณหภูมิ: 24–28 °C
• ค่า pH: 6.0–8.0
• ความกระด้าง: 1–12 dGH
• ความยาก: 6 จาก 8 (ปานกลาง)
• ต้องการกระแสน้ำแรง โดยระบบกรองควรหมุนเวียนน้ำได้ 8–12 เท่าของปริมาตรตู้ต่อชั่วโมง

ต้องใช้พื้นทรายละเอียดนุ่ม เลี้ยงไม่ยาก แต่ต้องปูพื้นด้วยทรายละเอียดนุ่ม เพราะปลาจะใช้เวลาส่วนหนึ่งมุดฝังตัวอยู่ใต้ทรายทั้งตัว หรือโผล่ออกมาเพียงตา

ปลารากกล้วย (horseface loach) Acantopsis dialuzona เป็นปลาหมูในวงศ์ Cobitidae พบในสุมาตรา บอร์เนียว ชวา และมาเลเซียคาบสมุทร และอาจพบในประเทศไทยด้วย เอกสารส่วนใหญ่ระบุชื่อเป็น A. choirorhynchos ซึ่ง Kottelat จัดให้เป็นชื่อพ้องรุ่นหลัง (junior synonym) และปลาในตลาดปลาสวยงามแทบไม่มีหรือไม่มีเลยที่มาจากบริเวณใกล้ถิ่นต้นแบบ (type locality) จึงอาจเป็นชนิดที่ยังไม่ได้ระบุ ปลาวัยอ่อนถูกส่งออกจำนวนมาก แต่ปลาโตเต็มวัยพบไม่บ่อยในวงการ และต้องการทรายนุ่มไว้มุดฝังตัว

ความยาวมาตรฐาน: 20 ซม. SL ขนาดฐานตู้: 120 × 45 ซม. ปริมาตร: ประมาณ 243 ลิตร

ควรใช้ตู้ที่มีขนาดฐาน 120 × 45 ซม. หรือเทียบเท่าเป็นขั้นต่ำ

• อุณหภูมิ: 24–28 °C
• ค่า pH: 6.0–8.0
• ความกระด้าง: 1–12 dGH

เลี้ยงไม่ยาก แต่ต้องปูพื้นด้วยทรายละเอียดนุ่ม เพราะปลาจะใช้เวลาส่วนหนึ่งมุดฝังตัวอยู่ใต้ทรายทั้งตัว หรือโผล่ออกมาเพียงตา

หากใช้วัสดุปูพื้นที่หยาบกว่านี้ ปลาอาจเครียดหรือบาดเจ็บจากการพยายามขุด และอาจกินอาหารได้น้อยลง

การตกแต่งอื่น ๆ อาจใช้หินที่ผ่านการกัดเซาะของน้ำจนมน ขอนไม้ กิ่งไม้ และรากไม้ จัดให้เกิดที่หลบซ่อนและมุมร่มเงามาก ๆ ควรวางสิ่งเหล่านี้ก่อนลงวัสดุปูพื้น เพื่อไม่ให้ล้มจากการขุดของปลา

แสงไฟค่อนข้างสลัวได้ เว้นแต่ต้องการปลูกไม้น้ำ และการใส่ใบไม้แห้งสักสองสามกำมือจะช่วยเสริมบรรยากาศแบบธรรมชาติ

แม้ไม่จำเป็นต้องมีกระแสน้ำแรงแบบน้ำเชี่ยว แต่ปลาจะอยู่ได้ดีที่สุดเมื่อมีออกซิเจนละลายน้ำสูงและมีการเคลื่อนไหวของน้ำในตู้บ้าง จึงควรใช้กรองไฟฟ้า ปั๊มน้ำ (powerhead) เพิ่มเติม หรือหัวทรายตามความจำเป็น

เช่นเดียวกับปลาหลายชนิดที่อาศัยในน้ำไหลตามธรรมชาติ ปลาชนิดนี้ไม่ทนต่อการสะสมของสารอินทรีย์ที่เป็นมลพิษ และต้องการน้ำที่สะอาดมากจึงจะเติบโตได้ดี ดังนั้นควรเปลี่ยนน้ำ 30–50% ของปริมาตรตู้ทุกสัปดาห์เป็นประจำ

ปลาในสกุล Acantopsis มักอมวัสดุพื้นเข้าปากแล้วกรองผ่านเหงือก เพื่อแยกเอาตัวอ่อนแมลง สัตว์กลุ่มกุ้งปูขนาดเล็ก และสิ่งมีชีวิตทำนองนี้มากิน

ในตู้ปลาให้อาหารไม่ยาก แต่ควรให้อาหารหลากหลาย ประกอบด้วยอาหารแห้งชนิดจมคุณภาพสูง ร่วมกับอาหารสดและแช่แข็ง เช่น ไรทะเล ไส้เดือนน้ำ ไรแดง หนอนแดง เป็นต้น

ในตู้ที่จัดตามที่กล่าวไว้ข้างต้น ปลาหมูกลุ่มนี้จะอยู่ร่วมได้ดีกับปลาที่อาศัยในชั้นน้ำส่วนบน เช่น ปลาในสกุล Rasbora, Devario, Laubuca และ Barilius

ปลาหมูที่อาศัยตามพื้นทรายในวงศ์ Botiidae, Cobitidae และ Nemacheilidae ก็เหมาะสมเช่นกัน แต่ต้องศึกษาข้อมูลให้ดี เพราะบางชนิดหวงถิ่นมากเกินไปหรือก้าวร้าวในแบบอื่น ตู้รวมที่จัดตามแม่น้ำถิ่นกำเนิดสายใดสายหนึ่งของปลาชนิดนี้อาจเป็นตู้โชว์ที่น่าสนใจและมีตัวเลือกมากมาย

โดยทั่วไปมักแนะนำให้ซื้อเพียงตัวเดียว หรือเป็นกลุ่มสามตัวขึ้นไป แต่ในอุดมคติควรเลี้ยงอย่างน้อยหกตัว เนื่องจากในธรรมชาติปลาชนิดนี้อยู่รวมกันเป็นกลุ่มหลวม ๆ

อาจมีการปะทะกันบ้างเป็นครั้งคราว ซึ่งน่าจะเป็นการแย่งอาณาเขตชั่วคราว แต่การบาดเจ็บทางร่างกายพบได้น้อย

ตัวเมียมักโตกว่าตัวผู้มาก ส่วนตัวผู้มีครีบอกที่เปลี่ยนรูปไป โดยก้านครีบแขนงสองสามก้านแรกยื่นยาวออก

ยังไม่มีการบันทึก

ถิ่นต้นแบบ (type locality) คือ 'Jakarta, Java, Indonesia' แต่จากงานของ Kottelat ในช่วงหลัง (2012 ดูหัวข้อ 'หมายเหตุ') ทำให้การกระจายพันธุ์ของชนิดนี้ยังไม่ชัดเจน ตามความเข้าใจในปัจจุบัน พบแน่นอนทั่วหมู่เกาะซุนดาใหญ่ ได้แก่ สุมาตรา บอร์เนียว และชวา รวมถึงมาเลเซียคาบสมุทร และอาจพบในประเทศไทยด้วย

อย่างไรก็ตาม อนุกรมวิธานและความหลากหลายของกลุ่มนี้ยังมีการศึกษาน้อยมาก และประชากรจากซาบาห์ (บอร์เนียวฝั่งมาเลเซีย) มณีปุระ (อินเดีย) และประเทศไทย เพิ่งได้รับการบรรยายทางวิทยาศาสตร์เมื่อไม่นานมานี้ (เป็น A. octoactinotos, A. multistigmatus และ A. thiemmedhi ตามลำดับ) จึงดูเป็นไปได้สูงว่าการศึกษาอย่างละเอียดจะนำไปสู่การพบชนิดใหม่

ไม่น่าเป็นไปได้ว่าปลาในตลาดปลาสวยงามในสัดส่วนที่มีนัยสำคัญ (ถ้ามี) จะจับมาจากบริเวณถิ่นต้นแบบ หมายความว่าปลาเหล่านี้อาจเป็นชนิดที่ยังไม่ได้ระบุ

ปลาในสกุล Acantopsis อาศัยอยู่เกือบเฉพาะในร่องน้ำของแม่น้ำที่มีน้ำไหล พื้นเป็นทราย กรวดละเอียด หรือโคลน แต่ทราบกันว่าจะอพยพเข้าไปในพื้นที่น้ำท่วมชั่วคราวในช่วงฤดูฝน

การสำรวจลำน้ำพรม จังหวัดชัยภูมิ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย บันทึกปลาที่ระบุว่าเป็น A. choirorhynchos (ปัจจุบันเป็นชื่อพ้องของ A. dialuzona) อาศัยร่วมกับปลาชนิดอื่นอีกมาก รวมถึง Pangio anguillaris, P. oblonga, Acanthopsoides gracilentus, Esomus metallicus, Rasbora myersi, R. paviana, Cyclocheilichthys armatus, C. repasson, Osteochilus waandersii, Puntius brevis, 'Puntius' binotatus, 'P.' orphoides, Garra cambodgiensis, Gyronicheilus aymonieri และ Mastacembelus อีกสามชนิด

ปลาวัยอ่อนของ 'ชนิด' นี้ถูกส่งออกจำนวนมาก แต่ยังพบปลาโตเต็มวัยในวงการปลาสวยงามได้ไม่บ่อย ซึ่งบ่งชี้ว่าความต้องการของปลามักไม่ได้รับการตอบสนองอย่างเพียงพอ

ชื่อทางการค้าอื่น ๆ ได้แก่ 'long-nosed loach' และ 'banana loach'

ปลาที่วงการปลาสวยงามเรียกว่า "horseface loach" ส่วนใหญ่ถูกจัดเป็น Acantopsis choirorhynchos และจะพบชื่อนี้ในเอกสารทั้งสิ่งพิมพ์และออนไลน์ส่วนใหญ่ Kottelat (2012, 2013) จัด A. choirorhynchos เป็นชื่อพ้องรุ่นหลังของ A. dialuzona โดยไม่ได้ให้คำอธิบาย ในที่นี้จึงใช้ตามการจัดนี้ เนื่องจากความสับสนในกลุ่มนี้ และระหว่างรอความคืบหน้าในอนาคต

ปัจจุบันสกุล Acantopsis มีชนิดที่ได้รับการยอมรับเพียงหกชนิด แต่น่าจะมีการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ในอนาคต Eschmeyer, 2015 ระบุชนิดที่ถูกต้องไว้ห้าชนิด โดยชนิดที่หก A. choirorhynchos (Bleeker 1854) เป็นชื่อพ้องรุ่นหลังของ A. dialuzona ตาม Kottelat (2012, 2013)

ตาม Rainboth (1996) ปลาในสกุลนี้มีลักษณะเด่นคือ ลำตัวยาว ก้านครีบหลังแบบแขนง 9–11 ก้าน หนวดหนึ่งคู่ที่ปลายจะงอยปาก ครีบหางเว้าตื้น และตาไม่มีขอบเบ้าตาอิสระ

Rainboth ยังระบุชนิดไว้สามชนิดจากแม่น้ำโขงช่วงที่ไหลผ่านกัมพูชา และอีกสี่ชนิดจากแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งมักถูกระบุผิดอย่างแพร่หลายว่าเป็น A. choirorhynchos หรือ A. dialuzona แม้ว่าดูเหมือนยังไม่มีชนิดใดได้รับการบรรยายอย่างเป็นทางการ

Roberts (1989) ระบุว่า Acantopsis มีหัวและจะงอยปากยาวมาก ตาอยู่ทางด้านบนของหัว ก้านครีบหลัง 10–13 ก้าน จุดเริ่มของครีบหลังอยู่หน้าจุดเริ่มของครีบท้อง ครีบหางเป็นแฉกหรือเว้าลึก และมีกระดูกสันหลัง 40–44 ข้อ เงี่ยงใต้ตา (ดูด้านล่าง) อยู่ด้านหน้าตาทั้งหมด (น้อยครั้งที่อยู่ด้านหน้าเพียงเล็กน้อย) แทนที่จะอยู่ใต้ตา

วงศ์ Cobitidae ซึ่งมักเรียกว่าปลาหมู 'แท้' กระจายพันธุ์กว้างขวางทั่วยูเรเชียเกือบทั้งหมด โดยมีอนุทวีปอินเดีย เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และจีนเป็นศูนย์กลางความหลากหลายของชนิดที่สำคัญ

การวิเคราะห์สายวิวัฒนาการโดย Tang et al. (2006), Šlechtová et al. (2007) และ Šlechtová et al. (2008) แสดงว่ากลุ่มนี้เป็นสายพันธุกรรมที่แยกจากวงศ์ Botiidae (ก่อนหน้านี้ทั้งสองกลุ่มเคยรวมอยู่ใน Cobitidae เป็นวงศ์ย่อย Cobitinae และ Botiinae)

ในการศึกษาล่าสุดพบว่า Lepidocephalichthys ไม่ได้มีความใกล้ชิดกับ Pangio, Lepidocephalus หรือ Kottelatlimia อย่างที่เคยตั้งสมมติฐานไว้ แต่น่าเสียดายที่ผู้วิจัยไม่ได้เสนอทฤษฎีทางเลือก

ปลาในวงศ์ Cobitidae ทุกชนิดมีเงี่ยงใต้ตาที่แหลมและขยับได้ ปกติจะซ่อนอยู่ในถุงผิวหนัง แต่จะกางออกเมื่อปลาเครียด เช่น เมื่อถูกยกขึ้นจากน้ำ จึงต้องระมัดระวัง เพราะเงี่ยงนี้อาจติดพันกับสวิงตักปลา และในชนิดที่ตัวใหญ่ยังอาจแทงทะลุผิวหนังคนได้

• Bleeker, P. (1854). Overzigt der ichthyologische fauna van Sumatra, met beschrijving van eenige nieuwe soorten. Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië 7, 49-108
• Rainboth, W. J. (1996). Fishes of the Cambodian Mekong. FAO Species Identification Field Guide for Fishery Purposes. FAO, Rome, 1-265
• Tang, Q., H. Liu, R. Mayden and B. Xiong (2006). Comparison of evolutionary rates in the mitochondrial DNA cytochrome b gene and control region and their implications for phylogeny of the Cobitoidea (Teleostei: Cypriniformes). Molecular Phylogenetics and Evolution 39(2), 347-357
• Šlechtová, V., J. Bohlen and H. H. Tan (2007). Families of Cobitoidea (Teleostei; Cypriniformes) as revealed from nuclear genetic data and the position of the mysterious genera Barbucca, Psilorhynchus, Serpenticobitis and Vaillantella. Molecular Phylogenetics and Evolution 44(3), 1358-1365
• Alfred, E. R. (1961). Notes on a re-examination of some Bleeker type specimens of Indo-Malayan fresh-water fishes. Part 1, Cobitidae and Homalopteridae. Bulletin of the Raffles Museum 30, 32-37
• Champasri, T. (2003). Some Ecological Aspects, Water Properties and Natural Fish Species of the Phrom River in Northeast Thailand. Pakistan Journal of Biological Sciences 6(1), 65-69
• Šlechtová, V., J. Bohlen and A. Perdices (2008). Molecular phylogeny of the freshwater fish family Cobitidae (Cypriniformes: Teleostei): delimitation of genera, mitochondrial introgression and evolution of sexual dimorphism. Molecular Phylogenetics and Evolution 47(2), 812-831
• Kottelat, M. (2012). Conspectus cobitidum: an inventory of the loaches of the world (Teleostei: Cypriniformes: Cobitoidei). Raffles Bulletin of Zoology Supplement 26, 1-199
• Roberts, T. R. (1989). The freshwater fishes of western Borneo (Kalimantan Barat, Indonesia). Memoirs of the California Academy of Sciences 14, 1-210
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-663
• Page, L. M. and W. Tangjitjaroen (2015). Aperioptus pictorius Richardson 1848 is a senior synonym of Acanthopsoides molobrion Siebert 1991, and Aperioptus is a senior synonym of Acanthopsoides Fowler 1934 (Cypriniformes: Cobitidae). Zootaxa 3962 (no. 1), 179-181