ปลาแบนโจเอเชีย

ปลาแบนโจเอเชีย (Asian banjo catfish), Acrochordonichthys rugosus เป็นปลาหนังในวงศ์ Akysidae พบในเกาะชวา สุมาตรา บอร์เนียว คาบสมุทรมลายู และภาคใต้ของไทย เป็นปลาในสกุลนี้ที่พบในตลาดปลาสวยงามบ่อยที่สุด แต่ก็ยังถือว่าหาได้ไม่ง่ายเลย สีลำตัวแตกต่างกันได้มาก แม้แต่ในปลาที่มาจากแหล่งเดียวกัน เช่นเดียวกับปลาชนิดอื่นในสกุลเดียวกัน ปลาชนิดนี้สามารถปล่อยสารสีขาวขุ่นคล้ายน้ำนมออกจากรูบริเวณโคนครีบอก (axillary pore) เมื่อเครียด ซึ่งในพื้นที่จำกัดอย่างตู้ปลา สารนี้อาจทำให้ปลาตัวอื่นตายได้อย่างรวดเร็ว

• ขนาดโตเต็มที่: 11 ซม. SL (110 มม.)
• ขนาดตู้: 90 × 30 ซม.
• อุณหภูมิ: 17.5–24 °C
• ค่า pH: 5.0–7.0
• ความกระด้าง (GH): 0–10 dGH
• ต้องการกระแสน้ำแรง โดยระบบกรองควรหมุนเวียนน้ำได้ 8–12 เท่าของปริมาตรตู้ต่อชั่วโมง

• วงศ์: Akysidae
• ขนาด: 12.0 ซม.
• อุณหภูมิ: 18–24 °C
• ค่า pH: 6.7–7.2
• สถานภาพใน IUCN Red List: ความกังวลน้อยที่สุด (Least Concern) (2019)

ปลาชนิดนี้ไม่ได้ว่ายน้ำมากนัก แต่แนะนำให้ใช้ตู้ที่มีขนาดพื้นอย่างน้อย 90 × 30 ซม. เพราะคุณภาพน้ำที่แกว่งขึ้นลง ซึ่งพบบ่อยในตู้เล็ก ปลาไม่น่าจะทนได้ในระยะยาว ปริมาตรน้ำประมาณ 81 ลิตร

• อุณหภูมิ: 17.5–24 °C
• ค่า pH: 5.0–7.0
• ความกระด้าง (GH): 0–10 dGH

สิ่งสำคัญที่สุดคือน้ำต้องสะอาดและมีออกซิเจนสูง จึงควรใช้ระบบกรองที่ใหญ่เกินขนาดตู้เป็นอย่างน้อย การติดตั้งท่อสร้างกระแสน้ำแบบตู้จำลองลำธาร (rivertank manifold) ก็เป็นทางเลือกของระบบกรองที่เหมาะสม และยังได้ประโยชน์จากกระแสน้ำที่ไหลไปทางเดียว แต่ในความเป็นจริง ขอเพียงน้ำมีออกซิเจนละลายอยู่มากพอ วิธีที่ใช้ก็ไม่สำคัญ จะใช้หัวทราย เครื่องเพิ่มออกซิเจน หรืออุปกรณ์อื่น ๆ ก็ได้ตามสะดวก

วัสดุปูพื้นใช้กรวดละเอียด ทราย หรือผสมทั้งสองอย่างก็ได้ แล้ววางหินและกรวดที่ถูกน้ำขัดจนมนหลายขนาดทับด้านบน และจะใส่ใบไม้แห้งสักสองสามกำมือด้วยก็ได้ ขอนไม้และรากไม้ที่แช่จนพร้อมใช้ก็เหมาะเช่นกัน แม้ในแหล่งอาศัยตามธรรมชาติจะไม่มีไม้น้ำ แต่ก็ใส่ไม้น้ำได้ โดยชนิดที่แข็งแรง เช่น Microsorum pteropus (เฟินชวา), Crinum และ Anubias น่าจะเติบโตได้ดีที่สุด ปลาชนิดนี้ต้องการคุณภาพน้ำที่คงที่ จึงไม่ควรปล่อยลงตู้ที่ยังเซ็ตไม่สมบูรณ์ และต้องเปลี่ยนน้ำบางส่วนอย่างสม่ำเสมอ ประมาณ 30–50% ของปริมาตรตู้ต่อสัปดาห์

ปลาในสกุล Acrochordonichthys เป็นนักล่าแบบซุ่มโจมตีโดยธรรมชาติ Ng and Ng (2001) รายงานว่าปลาโตเต็มวัยตัวหนึ่งที่จับได้ในรัฐตรังกานู คาบสมุทรมลายู ได้สำรอกปลาในสกุล Nemacheilus ออกมา 3 ตัว และปลา Glyptothorax อีก 1 ตัว ในตู้ปลาไม่จำเป็นต้องให้ปลาเป็น เพราะโดยปกติปลาจะยอมกินสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังแบบมีชีวิตหรือแช่แข็งได้โดยไม่มีปัญหา เช่น หนอนแดง ไส้เดือนน้ำ และไส้เดือนดินตัวเล็ก แต่อาจต้องปล่อยอาหารลงตรงหน้าปลาเพื่อกระตุ้นให้กิน ในตู้รวมน่าจะต้องให้อาหารแบบเจาะจงตัวเช่นนี้แทบทุกครั้ง เนื่องจากปลาหนังกลุ่มนี้ไม่ค่อยเคลื่อนที่และแย่งอาหารไม่เก่ง

เป็นปลานักล่า ซุ่มจับปลาค้อในสกุล Nemacheilus (วงศ์ Balitoridae) และปลาหนังวงศ์ Sisoridae ในสกุล Glyptothorax

การเลี้ยงปลาในสกุลนี้ร่วมกับปลาชนิดอื่นมีความเสี่ยงจากสารเคมีที่ปลาปล่อยออกมาอยู่แล้ว (ดูหัวข้อ 'หมายเหตุ') และปลาร่วมตู้ที่ตัวเล็กกว่าย่อมถูกกินแน่นอน จึงไม่ค่อยเหมาะเป็นปลาตู้รวม ทางเลือกที่สมเหตุสมผลที่สุดคือตู้ขนาดใหญ่ที่มีฝูงปลาขนาดพอเหมาะ ไม่ก้าวร้าว และชอบน้ำค่อนข้างเย็นที่มีกระแสน้ำ เช่น ปลาในสกุล Devario หลายชนิด หรือปลาในกลุ่ม Rasbora sumatrana ส่วนปลาหากินพื้นตู้ชนิดอื่นก็เลี้ยงร่วมได้ หากตัวใหญ่พอที่จะไม่ถูกกินและไม่หวงอาณาเขต แม้ปลาชนิดนี้จะไม่ใช่ปลาที่ชอบอยู่รวมฝูงจริง ๆ แต่ก็ไม่ก้าวร้าวต่อพวกเดียวกันที่ตัวใหญ่เกินกว่าจะกลืนได้ จึงเลี้ยงเป็นกลุ่มได้

ในตัวผู้ รูทวารอยู่ด้านหน้าติดกับปุ่มเพศ (genital papilla) ซึ่งอยู่ด้านหลังโคนครีบท้อง ที่ปลายปุ่มเพศมีช่องเปิดซึ่งมีแผ่นหนังปิดอยู่ ส่วนในตัวเมีย รูทวารอยู่ค่อนไปทางด้านหลังมากกว่า และปุ่มเพศเป็นท่อสั้น ๆ ที่มีช่องเปิดตรงปลายโดยไม่มีแผ่นเนื้อปิด

ยังไม่มีบันทึกการเพาะพันธุ์ในที่เลี้ยง และยังรู้เกี่ยวกับพฤติกรรมในธรรมชาติน้อยมาก

แหล่งที่พบตัวอย่างต้นแบบ (type locality) คือเมืองสุราการ์ตา (Surakarta) ทางตอนกลางของเกาะชวา ประเทศอินโดนีเซีย แต่ตามการจัดจำแนกที่ยอมรับในปัจจุบัน ชนิดนี้มีการกระจายพันธุ์กว้าง โดยมีบันทึกจากลุ่มแม่น้ำ Solo, Ciliwung และ Citarum บนเกาะชวา ลุ่มแม่น้ำ Barito, Kapuas, Mahakam และ Rajang ในกาลิมันตัน (บอร์เนียวฝั่งอินโดนีเซีย) ลุ่มแม่น้ำ Musi และ Tulangbawan บนเกาะสุมาตรา รวมถึงลุ่มแม่น้ำ Bernam, Terengganu, แม่น้ำสุไหงโก-ลก และแม่น้ำปัตตานี ในคาบสมุทรมลายูและภาคใต้ของไทย

เอเชีย: ลุ่มแม่น้ำ Solo, Ciliwung, Citarum บนเกาะชวา; ลุ่มแม่น้ำ Barito, Kapuas, Mahakam และ Rajang บนเกาะบอร์เนียว; ลุ่มแม่น้ำ Bernam, Terengganu, สุไหงโก-ลก และปัตตานี ในคาบสมุทรมลายูและประเทศไทย; ลุ่มแม่น้ำ Musi และ Tulangbawan บนเกาะสุมาตรา แหล่งที่พบตัวอย่างต้นแบบ: เกาะชวา

ชนิดนี้กระจายพันธุ์กว้างในเกาะชวา บอร์เนียว คาบสมุทรมลายู ภาคใต้ของไทย และสุมาตรา พื้นที่การแพร่กระจาย (extent of occurrence) ประเมินไว้ประมาณ 1.2 ล้านตารางกิโลเมตร และจำนวนแหล่งที่พบน่าจะมากกว่าสิบแห่ง

ตามข้อมูลของ Ng and Ng (2001) ปลาชนิดนี้อาศัยในลำธารในป่าที่น้ำไหลแรง น้ำใส พื้นเป็นทรายหรือหิน มีใบไม้ร่วงทับถมเป็นหย่อม ๆ และมักรวมตัวกันอยู่ใต้ขอนไม้หรือก้อนหินที่จมน้ำ จากการสังเกตทั้งในที่เลี้ยงและในธรรมชาติ ดูเหมือนว่าปลาชนิดนี้หากินเวลากลางคืนเป็นหลัก

ในลุ่มแม่น้ำ Rajang ปลาที่อาศัยร่วมถิ่นได้แก่ Cyclocheilichthys apogon, C. repasson, Garra borneensis, Osteochilus vittatus, Paracrossochilus vittatus, Rasbora argyrotaenia, R. dusonensis, R. kottelati, R. sarawakensis, Trigonopoma pauciperforatum, Sundadanio axelrodi, 'Puntius' johorensis, 'P.' kuchingensis, 'P.' pentazona, Pangio anguillaris, P. piperata, P. semicincta, Syncrossus hymenophysa, Gastromyzon, Homaloptera และ Nemacheilus หลายชนิด, Betta akarensis, Sphaerichthys osphromenoides และ Carinotetraodon salivator

อาศัยในลำธารในป่าที่น้ำใสและไหลเชี่ยว ค่า pH 7 พื้นเป็นทรายหรือหิน หลบซ่อนอยู่ใต้ขอนไม้หรือก้อนหินที่จมน้ำซึ่งมีใบไม้ร่วงอยู่บ้าง ในช่วงที่น้ำไหลแรงของลำธาร

ชนิดนี้เป็นตัวแทนของสกุลที่พบในตลาดปลาสวยงามบ่อยที่สุด แต่ก็ไม่ได้หาง่ายเลย เช่นเดียวกับปลาอื่นในสกุลนี้ สีลำตัวแปรผันได้มาก แม้ในปลาที่จับจากแหล่งเดียวกัน แต่ก็มีลักษณะบางอย่างที่สม่ำเสมอซึ่งใช้แยกบางชนิดได้ เชื่อกันว่าเรื่องนี้เกี่ยวข้องกับการที่ปลาในสกุล Acrochordonichthys ลอกผิวหนังเป็นระยะ และจะดูสีซีดลงหลังลอกผิว

A. rugosus เป็นชื่อของหนึ่งในสองกลุ่มของชนิดที่ใกล้ชิดกัน ซึ่ง Ng and Ng (2001) กำหนดขึ้น โดยระบุว่าแม้การแบ่งกลุ่มนี้อาจไม่ได้สะท้อนความสัมพันธ์ตามธรรมชาติ แต่ก็ช่วยในการอภิปรายความสัมพันธ์ทางอนุกรมวิธานระหว่างชนิดต่าง ๆ

กลุ่มแรกประกอบด้วยชนิดที่มีคอดหางค่อนข้างเรียว (ความลึก 4.7–5.3% ของความยาวมาตรฐาน) หัวแคบกว่า (ความกว้าง 18.3–21.9% ของความยาวมาตรฐาน) และมีกระดูกสันหลัง 39–41 ข้อ ปัจจุบันได้แก่ A. ischnosoma, A. guttatus, A. gyrinus, A. mahakamensis, A. septentrionalis และ A. strigosus

กลุ่มที่สองประกอบด้วยชนิดที่มีคอดหางลึกกว่า (ความลึก 5.5–8.8% ของความยาวมาตรฐาน) หัวกว้างกว่า (ความกว้าง 22.0–29.6% ของความยาวมาตรฐาน) และมีกระดูกสันหลัง 35–37 ข้อ ณ เวลาที่เขียน ได้แก่ A. rugosus, A. chamaeleon, A. falcifer และ A. pachyderma

ในกลุ่มหลังนี้ A. rugosus ต่างจากทั้ง A. falcifer และ A. pachyderma ตรงที่มีหยักเรียงตามขอบด้านหลังของก้านแข็งครีบอก นอกจากนี้ยังต่างจาก A. falcifer ตรงที่ขอบด้านหลังของครีบไขมันเป็นมุม (ไม่ใช่โค้งมน) และต่างจาก A. pachyderma ตรงที่ลำตัวโดยรวมเป็นสีน้ำตาลเข้มมีแต้มสีน้ำตาลอ่อนไม่สม่ำเสมอ (ไม่ใช่สีครีมทั้งตัว) ส่วน A. chamaeleon ก็มีก้านแข็งครีบอกที่หยักเช่นกัน แต่ A. rugosus มีหนวดที่จมูกยาวกว่า (6.5–15.6% ของความยาวหัว เทียบกับ 1.0–6.0%) ขอบด้านข้างของหัวลาดชัน (ไม่ใช่ลาดเอียงเล็กน้อย) และเมื่อมองจากด้านบน จะงอยปากโค้งนูน (ไม่ใช่มนกว้าง)

ปลาในสกุล Acrochordonichthys มีการปรับตัวที่น่าสนใจหลายอย่าง ที่เด่นที่สุดคือความสามารถในการปล่อยสารสีขาวขุ่นคล้ายน้ำนมออกจากรู axillary pore ซึ่งอยู่ใต้ humeral process เล็กน้อย (เหนือโคนครีบอก) สารนี้ยังไม่ได้รับการศึกษาอย่างละเอียด แต่ดูเหมือนเป็นกลไกป้องกันตัว เนื่องจากทำให้ปลาตัวอื่นตายได้อย่างรวดเร็วในพื้นที่จำกัดอย่างตู้ปลา และจะปล่อยออกมาเฉพาะเมื่อปลาเครียดด้วยสาเหตุใดสาเหตุหนึ่งเท่านั้น ใต้โคนครีบอก ช่องเหงือกมีลักษณะพิเศษคล้ายพวยกา ซึ่งดูเหมือนจะเกี่ยวข้องกับการเคลื่อนที่ โดยปลาจะพ่นน้ำผ่านช่องนี้เพื่อดันตัวไปข้างหน้า คล้ายกับปลาในวงศ์ Aspredinidae

ในทางวิวัฒนาการชาติพันธุ์ วงศ์ Akysidae ถือว่าใกล้ชิดที่สุดกับวงศ์ Sisoridae, Amblycipitidae และ Erethistidae โดยทั้งสี่วงศ์รวมกันเป็นกลุ่มเดียวกันทางวิวัฒนาการ (monophyletic clade) ซึ่งเป็นกลุ่มพี่น้องกับวงศ์ Bagridae

ลักษณะ: ก้านครีบแข็งครีบหลัง (รวม) 1 ก้าน; ก้านครีบอ่อนครีบหลัง (รวม) 4–5 ก้าน; ก้านครีบอ่อนครีบก้น 8–10 ก้าน; กระดูกสันหลัง 35–37 ข้อ หนวดที่จมูกยาว 6.5–15.6% ของความยาวหัว (HL) ขอบด้านข้างของหัวลาดชัน จะงอยปากโค้งนูนเมื่อมองจากด้านบน ครีบไขมันมีขอบด้านหลังเป็นมุม ก้านแข็งครีบอกมีหยักที่ขอบด้านหลัง สี: โดยรวมเป็นสีน้ำตาลเข้ม มีแต้มสีน้ำตาลอ่อนไม่สม่ำเสมอจำนวนมาก

ที่มาของชื่อ: ชื่อสกุล Acrochordonichthys มาจาก akrochordon แปลว่าหูด หมายถึงผิวหนังที่เป็นตุ่ม และ ichthys แปลว่าปลา ชื่อชนิด rugosus แปลว่าขรุขระหรือย่น หมายถึงผิวหนังที่ "มีต่อมและเป็นตุ่มหูด" (คำแปล) โดยมีตุ่มที่หัว จะงอยปาก แก้ม หลัง ข้างลำตัว และท้อง

สถานภาพการอนุรักษ์: ในภาพรวมทั่วทั้งเขตการกระจายพันธุ์ ไม่มีภัยคุกคามหลักที่แผ่วงกว้างต่อชนิดนี้ ภัยคุกคามระดับภูมิภาค ได้แก่ การทำลายป่าจากการทำไม้และการเปลี่ยนพื้นที่เป็นเกษตรกรรม ในเกาะชวา ภัยคุกคามเฉพาะพื้นที่น่าจะทำให้คุณภาพแหล่งที่อยู่อาศัยลดลง ด้วยการกระจายพันธุ์ที่กว้าง จำนวนแหล่งที่พบและประชากรย่อยที่มาก และไม่มีภัยคุกคามหลักที่แผ่วงกว้าง ชนิดนี้จึงถูกประเมินให้อยู่ในสถานภาพความกังวลน้อยที่สุด (Least Concern) (IUCN 2019)

Ng, H.H. 2019. Acrochordonichthys rugosus. The IUCN Red List of Threatened Species 2019.

Ng, H.H. and P.K.L. Ng 2001 A revision of the akysid catfish genus Acrochordonichthys Bleeker. J. Fish Biol. 58:386-418.

The ETYFish Project Fish Name Etymology Database © Christopher Scharpf.