อะไคซิส วาริอัส

• ขนาดสูงสุด: 4 ซม. SL
• ขนาดตู้: 45 × 30 ซม.
• อุณหภูมิ: 16.5–24 °C
• ค่า pH: 6.0–7.5
• ความกระด้าง (GH): 2–12 dGH
• ระดับความยาก: ปานกลาง เพราะต้องการตู้ที่เซ็ตมานานจนระบบลงตัวและน้ำที่คงที่
• ต้องการกระแสน้ำแรง โดยระบบกรองควรหมุนเวียนน้ำได้ 8–12 เท่าของปริมาตรตู้ต่อชั่วโมง

Akysis varius หรือ variable stream catfish เป็นปลาหนังขนาดเล็กในวงศ์ Akysidae จากลุ่มน้ำโขงในลาว ไทย และกัมพูชา จำนวนหยักบนก้านครีบอกของปลาชนิดนี้แตกต่างกันไป และต่างจาก Akysis ชนิดอื่นที่มีก้านครีบหยัก ตรงที่ตัวอย่างขนาดใหญ่ที่ได้ตรวจสอบมีหยักน้อยกว่าหรือไม่มีเลย ปลาในสกุลนี้แทบทั้งหมดอาศัยอยู่ในลำธารและแม่น้ำที่น้ำไหลเชี่ยว พื้นเป็นทราย กรวด และหิน

• ความยาวมาตรฐาน: 4 ซม. SL
• ขนาดพื้นตู้: 45 × 30 ซม.
• ปริมาตร: ประมาณ 41 ลิตร

ตู้ที่มีขนาดพื้น 45 × 30 ซม. ถือว่าเหลือเฟือ แม้จะเลี้ยงเป็นกลุ่มก็ตาม

• อุณหภูมิ: 16.5–24 °C
• ค่า pH: 6.0–7.5
• ความกระด้าง (GH): 2–12 dGH

เลี้ยงไม่ยาก แต่ควรปูพื้นด้วยทรายเนื้อละเอียดนุ่ม เพราะปลาใช้เวลาส่วนหนึ่งมุดฝังตัวอยู่ใต้ทรายทั้งตัว หรือโผล่ออกมาแค่ตา นอกจากนี้ยังดูเหมือนจะชอบมุดเข้าไปในซอกระหว่างหินหรือพื้นผิวแข็งอื่น ๆ จึงอาจตกแต่งเพิ่มด้วยหินน้ำตกผิวเรียบหลายขนาด และอาจใส่รากไม้หรือกิ่งขอนไม้ด้วย

แม้ในธรรมชาติจะไม่ค่อยมีไม้น้ำ แต่ก็สามารถใส่ได้ถ้าต้องการ ไม้น้ำที่เกาะหินหรือขอนไม้ได้ เช่น Microsorum, Anubias หรือมอสชนิดต่าง ๆ จะเหมาะเป็นพิเศษ เพราะไม่ถูกรบกวนจากการขุดมุดพื้นของปลา ใช้ใบไม้แห้งรองพื้นได้เช่นกัน ใบบีช ใบโอ๊ก หรือใบหูกวางแห้งล้วนใช้ได้

เช่นเดียวกับปลาหลายชนิดที่อาศัยในน้ำไหล ปลาชนิดนี้ทนต่อการสะสมของสารอินทรีย์ที่เป็นมลพิษได้ไม่ดี และต้องการน้ำที่สะอาดมากจึงจะเติบโตได้ดี นอกจากนี้ยังอยู่ได้ดีที่สุดเมื่อมีออกซิเจนละลายน้ำค่อนข้างสูงและน้ำในตู้มีการเคลื่อนไหวพอสมควร ควรเปลี่ยนน้ำ 30–50% ของปริมาตรตู้ทุกสัปดาห์เป็นกิจวัตร

ปลาในสกุล Akysis ส่วนใหญ่เป็นนักล่าขนาดเล็กที่หากินกลางคืน กินกุ้งกั้งขนาดเล็กในน้ำ หนอน ตัวอ่อนแมลง และแพลงก์ตอนสัตว์อื่น ๆ ในตู้ปลาอาจเลือกกินอยู่บ้าง และอาจไม่รับอาหารแห้ง แต่ในบางกรณีก็จะหัดกินได้เมื่อเวลาผ่านไป

อย่างไรก็ตาม ควรให้อาหารสดหรืออาหารแช่แข็งขนาดเล็กเป็นประจำเสมอ เช่น ไรทะเล ไรแดง หนอนแดง หรือหนอนแก้ว ทางที่ดีควรให้หลังปิดไฟเพื่อให้ปลาแสดงพฤติกรรมตามธรรมชาติ แต่เมื่อปลาปรับตัวได้แล้ว ส่วนใหญ่จะออกมากินในเวลาให้อาหาร หากปลายังตัวเล็กมาก อาจต้องหั่นอาหารให้เล็กลงตามขนาดปลา

เป็นปลาที่ไม่ค่อยแย่งอาหารเก่ง จึงไม่ควรเลี้ยงร่วมกับปลาที่ตัวใหญ่กว่ามากหรือก้าวร้าวกว่า ปลาตระกูลปลาตะเพียนขนาดจิ๋วที่ว่ายเป็นฝูง เช่น Boraras, Microdevario หรือ Danio/Rasbora ชนิดที่ตัวเล็ก เป็นเพื่อนร่วมตู้ที่ดี และหากไม่ได้ยึดเรื่องถิ่นกำเนิด ปลาคาราซินและปลาออกลูกเป็นตัวหลายชนิดที่ขนาดใกล้เคียงกันก็น่าจะเลี้ยงร่วมได้

สำหรับชั้นล่างของตู้ แนะนำปลาหนังวงศ์ Akysidae ชนิดอื่นที่ขนาดใกล้เคียงกัน รวมถึงปลาวงศ์ Sisoridae ขนาดเล็ก เช่น Erithistes, Erethistoides, Hara, Pseudolaguvia และ Glyptothorax หลายชนิด

นอกจากนี้ ปลาค้อวงศ์ Balitoridae หลายชนิดจากสกุล Gastromyzon, Pseudogastromyzon และ Homaloptera ก็เหมาะเช่นกัน ปลาบางชนิดในวงศ์ Botiidae, Cobitidae และ Nemacheilidae ก็เลี้ยงร่วมได้ แต่ต้องศึกษาข้อมูลให้ดี เพราะบางชนิดอาจก้าวร้าวหรือหวงถิ่นมากเกินไป หรือโตใหญ่เกินไป และมีการพิสูจน์แล้วว่าปลาชนิดนี้อยู่ร่วมกับกุ้งน้ำจืดได้อย่างสงบ

ไม่ก้าวร้าวต่อปลาชนิดเดียวกัน จะเลี้ยงตัวเดียวหรือเลี้ยงเป็นกลุ่มก็ได้ตามต้องการ

ยังไม่มีรายงาน แต่มีรายงานความแตกต่างระหว่างเพศใน A. alfredi (Ng and Kottelat, 1998), A. fuscus (Ng, 1996)[2] และ A. microps (Ng and Tan, 1999)[3] ในสองชนิดแรก ตัวผู้มีทวารหนักอยู่ด้านหน้าของตุ่มเพศ (genital papilla) ซึ่งที่ปลายมีช่องเพศที่มีแผ่นเนื้อปิดอยู่ และตุ่มนี้อยู่ถัดจากโคนครีบท้องไปทางด้านหลังทันที

ในตัวเมีย ทวารหนักอยู่ค่อนไปทางด้านหลังมากกว่า และตุ่มเพศเป็นติ่งสั้น ๆ ที่มีช่องเปิดที่ปลาย ตั้งอยู่ประมาณแนวเดียวกับปลายด้านหลังของก้านครีบท้องอันในสุด

ใน A. alfredi ระยะจากจุดเริ่มของก้านครีบท้องก้านแรกถึงก้านครีบก้นก้านแรกของตัวผู้สั้นกว่าตัวเมีย (13.8–17.5% ของความยาวมาตรฐาน (SL) เทียบกับ 17.7–18.4%) แต่ใน A. fuscus เป็นไปในทางตรงกันข้าม ครีบท้องของตัวผู้ยังสั้นกว่าของตัวเมีย (12.9–14.2% SL เทียบกับ 14.1–15.5%) อยู่ชิดกันมากกว่า (ระยะห่างระหว่างครีบท้อง 4.0–4.9% SL เทียบกับ 4.8–5.5%) ปลายด้านหลังมักซ้อนทับกัน (แทนที่จะกางออกด้านข้าง) และมักโค้งเป็นรูปคล้ายชาม (แทนที่จะตรง)

ใน A. microps ตุ่มเพศของตัวผู้มีโคนพองกลม และช่องเพศที่ปลายไม่มีแผ่นเนื้อปิด ส่วนตัวเมียมีติ่งปิดช่องเพศไว้เพียงบางส่วน และรูปร่างครีบท้องของสองเพศไม่มีความแตกต่างที่เห็นได้ชัด

ตามรายงานของ Vishwanath et al. (2007) ตัวผู้ของ A. prashadi มีตุ่มเพศสั้นรูปกรวยอยู่ถัดจากทวารหนักไปทางด้านหลังทันที ส่วนตัวเมียมีตุ่มเพศแบนและมีร่องเรียงเป็นแนวรัศมีรอบรูเปิด

ยังไม่มีรายงาน แต่มีรายงานสั้น ๆ ตีพิมพ์ไว้ในการบรรยายชนิด A. vespa (Ng and Kottelat, 2004)[9] ซึ่งการวางไข่สำเร็จของชนิดนั้นดูเหมือนจะถูกกระตุ้นด้วยการลดอุณหภูมิลงอย่างมากราว 7 °C

มีการสังเกตเห็นตัวผู้หลายตัวไล่ตามตัวเมียที่ท้องแก่ และตัวผู้ที่ได้รับเลือกจะได้พันลำตัวรอบตัวเมีย จากนั้นจึงปล่อยไข่และน้ำเชื้อ ไข่ฟักหลังวางไข่ 4 วัน และถุงไข่แดงยุบหมดหลัง 10 วัน ลวดลายแบบตัวเต็มวัยพัฒนาเต็มที่หลังจากเพียง 23 วัน

มีการบรรยายชนิดจากระบบแม่น้ำเซบั้งไฟ โดยถิ่นที่พบตัวอย่างต้นแบบ (type locality) อยู่ห่างจากบ้านปากพะนัง (Ban Pakphanang) ขึ้นไปทางต้นน้ำประมาณ 3 กม. ในแขวงคำม่วน ทางตะวันตกค่อนกลางของลาว

นอกจากนี้ยังพบในลุ่มแม่น้ำมูลในจังหวัดอุบลราชธานีและนครราชสีมา ทางตะวันออกค่อนกลางของประเทศไทย รวมถึงแม่น้ำเสียมราฐ ซึ่งไหลผ่านจังหวัดชื่อเดียวกันทางตะวันตกเฉียงเหนือของกัมพูชา แหล่งที่พบทั้งหมดเป็นส่วนหนึ่งของลุ่มน้ำโขงซึ่งกว้างใหญ่กว่ามาก

ปลาในสกุลนี้แทบทั้งหมดอาศัยอยู่ในลำธารและแม่น้ำที่น้ำไหลเชี่ยว พื้นโดยทั่วไปเป็นทราย กรวด และหินผสมกันในสัดส่วนต่าง ๆ น้ำมักใสจนถึงขุ่นเล็กน้อย แต่ในช่วงฝนตก ปริมาณน้ำ ความแรงของกระแสน้ำ และปริมาณตะกอนแขวนลอยมักเพิ่มขึ้นอย่างมาก

ตามปกติจะไม่มีไม้น้ำ แต่อาจมีกองใบไม้ร่วงเป็นหย่อม ๆ หรือโครงสร้างใต้น้ำ เช่น กิ่งไม้ที่หักลงน้ำ หรือรากไม้ที่ยื่นออกมาจากตลิ่ง

แม่น้ำมูลมีความหลากหลายของปลาสูงมาก ชนิดอื่นที่มีบันทึกว่าพบที่นั่น ได้แก่ Yasuhikotakia modesta, Y. lecontei, Y. morleti, Syncrossus helodes, Acantopsis choirorhynchos, Lepidocephalichthys hasselti, Barbonymus altus, B. gonionotus, Cyclocheilichthys apogon, C. repasson, Discherodontus ashmeadi, Epalzeorhynchos frenatum, Esomus metallicus, Hampala dispar, H. macrolepidota, Mystacoleucus marginatus, Opsarius koratensis, Osteochilus vittatus, Raiamas guttatus, Rasbora borapetensis, R. dusonensis, R. rubrodorsalis, R. trilineata, 'Puntius' orphoides, 'P.' partipentazona, Gyrinocheilus aymonieri, Trichopodus pectoralis, T. trichopterus, Trichopsis pumila, T. vittata, Pseudomystus siamensis, Mystus singaringan, Kryptopterus cryptopterus และ Mastacembelus favus

ปลาชนิดนี้เป็นหนึ่งในสมาชิกขนาดเล็กของวงศ์ แยกจาก Akysis ชนิดอื่นทั้งหมดได้จากลักษณะต่อไปนี้รวมกัน: ความยาวคอดหาง 16.1–19.8% ของความยาวมาตรฐาน (SL); ความลึกคอดหาง 6.5–9.3% SL; ความยาวฐานครีบไขมัน 25.6–29.5% SL; ระยะระหว่างตา 42.0–46.0% ของความยาวหัว (HL); เส้นผ่านศูนย์กลางตา 13.0–20.0% HL; ความยาวหนวดที่จมูก 44.0–66.0% HL; ขอบหัวด้านข้างดูตรงเมื่อมองจากด้านบน; มีหยัก 0–5 หยักที่ขอบด้านหลังของก้านครีบอก; ครีบหางตัดตรง

ปลาชนิดนี้มีจำนวนหยักที่ขอบด้านหลังของก้านครีบอกแตกต่างกันไป โดยตัวอย่างขนาดใหญ่สองตัวที่ตรวจสอบในการบรรยายชนิดไม่มีหยักเลย ขณะที่ตัวที่เล็กกว่ามี 4 หรือ 5 หยัก

ผู้บรรยายชนิดระบุว่าลักษณะนี้ตรงข้ามกับที่พบใน Akysis ชนิดอื่นที่มีก้านครีบอกหยัก ซึ่งตัวอย่างที่ใหญ่กว่ามักมีจำนวนหยักมากกว่าตัวที่เล็กกว่า ยังไม่มีการยืนยันว่าลักษณะนี้เกี่ยวข้องกับความแตกต่างระหว่างเพศหรือไม่

ปลาในวงศ์ Akysidae มักถูกเรียกรวม ๆ ว่า 'Asian stream catfishes' (ปลาหนังลำธารเอเชีย) เนื่องจากส่วนใหญ่อาศัยอยู่เฉพาะในสภาพแวดล้อมแบบนั้น ทุกชนิดมีหนวด 4 คู่ และในกลุ่มนี้ Akysis แยกได้จากการมีผิวหนังเป็นตุ่ม และลวดลายพรางตัวซึ่งโดยทั่วไปเป็นแถบหรือปื้นสีเหลืองบนพื้นสีน้ำตาล

จากลักษณะทางสัณฐานวิทยาหลายด้าน Ng and Kottelat (1998)[8] แบ่งสกุลตามที่ยอมรับกันแต่เดิมออกเป็นกลุ่มชนิด A. variegatus และกลุ่มชนิด A. pseudobagarius แต่ทุกชนิดในกลุ่มหลังถูกย้ายไปอยู่ในสกุล Pseudobagarius โดย Ferraris (2007) จากลักษณะร่วมต่อไปนี้: ปลายจะงอยปากยื่นเลยขอบขากรรไกรล่าง; ปากอยู่ค่อนลงด้านล่าง; รูจมูก (รูจมูกหน้าและหลัง) ค่อนข้างใหญ่และอยู่ชิดกัน; ครีบหางเว้าลึก

Pseudobagarius ยังมักมีลำตัวค่อนข้างยาวกว่า Akysis ส่วนใน Akysis ปลายจะงอยปากยื่นเลยขอบขากรรไกรล่างเพียงเล็กน้อย ปากอยู่ปลายสุดถึงค่อนลงด้านล่างเล็กน้อย รูจมูกค่อนข้างเล็กและอยู่ห่างกัน และครีบหางตัดตรงหรือเว้าตื้น

ในการวิเคราะห์สายวิวัฒนาการระยะหลัง วงศ์ Akysidae ถูกจัดอยู่ในกลุ่มที่เรียกกันอย่างไม่เป็นทางการว่า 'Big Asia' โดยอยู่ในตำแหน่งฐาน และมีความใกล้ชิดที่สุดกับวงศ์ Amblycipitidae, Sisoridae และ Erethistidae ซึ่งดูเหมือนจะรวมกันเป็นกลุ่มโมโนฟิเลติกร่วมกับวงศ์ Bagridae และ Horabagridae

วงศ์ Aspredinidae จากอเมริกาใต้มักถูกจัดให้ใกล้ชิดกับ Akysidae ในการศึกษายุคก่อน แต่ปัจจุบันถือว่าใกล้ชิดกับวงศ์ Doradidae และ Auchenipteridae มากกว่า

ปลาวงศ์ Akysidae ทุกชนิดมีต่อมพิษที่โคนก้านครีบหลังและก้านครีบอก แม้จะไม่เป็นอันตรายต่อคนที่สุขภาพแข็งแรง แต่ถ้าโดนตำจะเจ็บปวดได้ จึงควรจับด้วยความระมัดระวังเมื่อต้องนำปลาขึ้นจากน้ำไม่ว่าด้วยเหตุผลใด หรือระหว่างดูแลทำความสะอาดตู้

• Ferraris, C. J., Jr. (2007). Checklist of catfishes, recent and fossil (Osteichthyes: Siluriformes), and catalogue of siluriform primary types. Zootaxa 1418, 1-628
• Ng, H. H. (1996). Akysis heterurus, a new species of catfish (Teleostei: Akysidae) from eastern Sumatra, with notes on Akysis hendricksoni Alfred. Raffles Bulletin of Zoology 44(1), 3-10
• Ng, H. H. (1999). The Akysis of Myanmar: a review (Teleostei: Akysidae). Raffles Bulletin of Zoology 47(2), 541-548
• Ng, H. H. (2006). Akysis longifilis, a new species of catfish (Teleostei: Akysidae) from Myanmar. Zootaxa 1150, 19-30
• Ng, H. H. (2007). Akysis pulvinatus, a new species of catfish (Siluriformes: Akysidae) from southern Thailand. Zootaxa 1608, 51-58
• Ng, H. H. (2008). Akysis vespertinus, a new species of catfish from Myanmar (Siluriformes: Akysidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 91(3), 255-262
• Ng, H. H. (2009). Akysis portellus sp. nov., a new species of catfish (Teleostei: Akysidae) from the Sittang River drainage, Myanmar. Journal of Threatened Taxa 1(1), 2-8
• Ng, H. H. and M. Kottelat (1998). The catfish genus Akysis Bleeker (Teleostei: Akysidae) in Indochina, with descriptions of six new species. Journal of Natural History 32(7), 1057-1097
• Ng, H. H. and D. J. Siebert (2004). A new species of the catfish genus Akysis (Siluriformes: Akysidae) from southern Borneo. Zootaxa 733, 1-8
• Ng, H. H. and W. J. Rainboth (2005). Four new species of Akysis (Teleostei: Siluriformes: Akysidae) from mainland southeast Asia, with comments on A. similis. Raffles Bulletin of Zoology, Supplement 13, 33-42
• Page, L. M., R. K. Hadiaty, J. A. López, I. Rachmatika and R. H. Robins (2007). Two new species of the Akysis variegatus species group (Siluriformes: Akysidae) from southern Sumatra and a redescription of Akysis variegatus Beeker, 1846. Copeia 2007 (2), 292-303
• Rainboth, W. J. (1996). Fishes of the Cambodian Mekong. FAO Species Identification Field Guide for Fishery Purposes. FAO, Rome, 1-265
• Sullivan, J. P., J. G. Lundberg and M. Hardman (2006). A phylogenetic analysis of the major groups of catfishes (Teleostei: Siluriformes) using rag1 and rag2 nuclear gene sequences. Molecular Phylogenetics and Evolution 41(3), 636–662