ปลาซิวข้างขวาน

ปลาซิวข้างขวาน (Trigonostigma heteromorpha) เป็นปลาสวยงามที่ได้รับความนิยมมากที่สุดชนิดหนึ่งของโลก ด้วยสีสันที่สวยงามและนิสัยสงบ จึงเหมาะอย่างยิ่งสำหรับเลี้ยงในตู้ปลารวม

• วงศ์: Cyprinidae
• ขนาดโตเต็มที่: 4.5 ซม.
• อายุขัย: 6 ปี
• นิสัย: สงบ เหมาะกับตู้ปลารวม
• ระดับน้ำที่อาศัย: ผิวน้ำถึงกลางน้ำ
• ขนาดตู้ขั้นต่ำ: ประมาณ 40 ลิตร
• อาหาร: กินทั้งพืชและสัตว์
• การขยายพันธุ์: วางไข่
• ความยากในการเลี้ยง: ระดับกลาง
• ค่า pH: 6.0–7.5
• ความกระด้าง: ไม่เกิน 12 dGH
• อุณหภูมิ: 23–28 °C

ปลาซิวข้างขวานเหมาะกับตู้ปลารวมขนาดเล็ก และควรเลี้ยงเป็นฝูงละ 8–10 ตัว เพื่อให้แสดงพฤติกรรมว่ายรวมฝูงได้ดีที่สุด

• อุณหภูมิ: 23–28 °C
• ค่า pH: 6.0–7.5
• ความกระด้าง: ไม่เกิน 12 dGH

ตู้ปลาที่ใช้เลี้ยงปลาซิวข้างขวานควรปลูกไม้น้ำจริง จัดพื้นที่โล่งสำหรับว่ายน้ำไว้ระหว่างกอไม้น้ำ เช่น พืชสกุล Cryptocoryne ซึ่งเป็นไม้น้ำกลุ่มหนึ่งที่พบในแหล่งน้ำธรรมชาติของปลาซิวข้างขวาน

ปลาซิวข้างขวานกินอาหารได้ทุกชนิด แต่ถ้าเป็นไปได้จะชอบอาหารมีชีวิตมากกว่า ในธรรมชาติอาหารหลักคือแมลง อย่างไรก็ตามก็ยอมรับอาหารแช่แข็ง อาหารแบบฟรีซดราย และอาหารปลาแบบแผ่น การให้อาหารหลากหลายจะช่วยป้องกันปัญหาระบบทางเดินอาหารและความอ่อนแอต่อโรค ไรทะเล ไรแดง และหนอนทุกชนิดเป็นอาหารเสริมที่ดีมาก โดยเฉพาะในช่วงขุนพ่อแม่พันธุ์ก่อนการเพาะพันธุ์

แม้สีจะต่างกัน แต่สายพันธุ์กลายสีฟ้าและสีทองก็ไม่ต่างจากปลาในธรรมชาติ คือเป็นปลาสำหรับตู้รวมที่สวยงามและสงบ และควรเลี้ยงเป็นฝูงเล็กเสมอ

ปลาซิวข้างขวานเป็นปลาที่อยู่รวมฝูง ควรเลี้ยงเป็นฝูงละ 8–10 ตัว ถ้าฝูงใหญ่กว่านั้นก็จะยิ่งสวยงาม สามารถเลี้ยงรวมกับปลาชนิดใดก็ได้ ตราบใดที่ไม่ใช่ปลาตัวใหญ่และเป็นปลานักล่า ปลาซิวข้างขวานจะไม่ตอดครีบหรือทะเลาะกับปลาชนิดอื่น ปลาที่อาจเลี้ยงร่วมกันได้ดี เช่น ปลาคาร์ดินัลเตตร้า ปลากัด 1 ตัว ปลานีออน ปลาตะเพียนขนาดเล็ก ปลากระดี่แคระ ปลาซิวดานิโอ ปลาซิวขนาดเล็กชนิดอื่น และปลาแพะ (Corydoras)

ปลาซิวข้างขวานเป็นปลาขนาดเล็ก จึงควรเลี้ยงร่วมกับปลาขนาดใกล้เคียงกัน ปลาที่ใหญ่กว่าอาจถูกดึงดูดด้วยประกายแวววาวของมันและพยายามจับกินเป็นอาหาร

โดยทั่วไปสามารถเลี้ยงปลาซิวข้างขวานได้ถึง 10 ตัวในตู้ประมาณ 75 ลิตร ขึ้นอยู่กับขนาดเมื่อโตเต็มที่ พฤติกรรมการว่ายน้ำ และปลาอื่นในตู้ โดยทั่วไปสามารถอยู่ร่วมกับปลากัด 1 ตัวได้ และมักเข้ากันได้กับกุ้งที่ไม่ดุและมีขนาดใกล้เคียงกัน แต่อาจกินลูกกุ้งหรือกุ้งชนิดที่ตัวเล็กกว่า

ปลาซิวข้างขวานตัวผู้มีลำตัวเพรียวกว่าและเล็กกว่าตัวเมียเล็กน้อย แม้จะมีสีและลวดลายคล้ายกัน แต่ตัวผู้มักมีสีสดกว่าตัวเมีย นอกจากนี้ แถบสีดำรูปลิ่มอันเป็นเอกลักษณ์ที่ครอบคลุมช่วงท้ายของลำตัว อาจมีขอบมนกว่าในตัวผู้ และเป็นเหลี่ยมมุมมากกว่าในตัวเมีย

ทุกวันนี้คงยากจะเชื่อว่าครั้งหนึ่งปลาชนิดนี้เคยเพาะพันธุ์ไม่ได้เลย ในช่วงทศวรรษ 1930 ผู้เพาะพันธุ์ต้องเรียนรู้ว่าคุณสมบัติทางเคมีของน้ำอาจมีความสำคัญมากต่อการเพาะพันธุ์ปลา และบทเรียนนี้ได้มาจากปลาซิวข้างขวาน ปัจจุบันมีปลาชนิดนี้ออกจากฟาร์มเพาะพันธุ์หลายล้านตัวในแต่ละปี

ปลาซิวข้างขวานเป็นปลาน้ำจืดเขตร้อนชนิดหนึ่งที่เพาะพันธุ์ได้ค่อนข้างยาก อย่างไรก็ตาม หากจัดสภาพแวดล้อมได้เหมาะสมก็อาจผสมพันธุ์วางไข่ได้ ให้คัดปลาที่ยังอายุน้อย และขุนด้วยอาหารมีชีวิต เช่น ไรแดงและลูกน้ำ ก่อนเริ่มเพาะพันธุ์ ปลาซิวข้างขวานต่างจากปลาซิวยอดนิยมชนิดอื่นที่วางไข่แบบโปรยกระจาย คือเป็นปลาที่วางไข่ติดวัสดุ

สามารถเพาะพันธุ์ปลาซิวข้างขวานอายุน้อยเป็นกลุ่มในตู้เดียวได้ หากเพาะเป็นกลุ่ม ให้ใช้อัตราตัวผู้ 2 ตัวต่อตัวเมีย 1 ตัว ผู้เลี้ยงที่ต้องการจำลองสภาพธรรมชาติให้ใกล้เคียงที่สุดอาจกรองน้ำในตู้ผ่านพีตเพื่อให้ได้ความเข้มข้นของกรดฮิวมิกใกล้เคียงกับแหล่งน้ำธรรมชาติ แต่ไม่จำเป็น หากรักษาค่าพื้นฐานของน้ำได้ถูกต้อง (ความกระด้างไม่เกิน 4 dGH ค่า pH ประมาณ 6.4) อุณหภูมิน้ำที่เหมาะสมที่สุดสำหรับการวางไข่คือ 24–27 °C ให้ใส่ไม้น้ำ Cryptocoryne หรือไม้น้ำใบกว้างชนิดอื่นที่คล้ายกันลงในตู้เพาะ

เมื่อเตรียมตู้เพาะพร้อมแล้ว ให้ปล่อยพ่อแม่พันธุ์ลงตู้ในช่วงเย็น การวางไข่มักเริ่มในตอนเช้า โดยตัวผู้จะเริ่มเต้นและสั่นตัวอยู่หน้าตัวเมีย พฤติกรรมนี้มีไว้เพื่อนำตัวเมียไปอยู่ใต้ใบไม้น้ำที่เหมาะสำหรับวางไข่ ตัวผู้อาจใช้ปากดุนข้างลำตัวตัวเมีย และถูท้องกับหลังของตัวเมียเพื่อให้ตัวเมียเคลื่อนไปยังจุดวางไข่

เมื่อพร้อมวางไข่ ตัวเมียจะพลิกตัวกลับหัวและถูท้องกับด้านใต้ของใบไม้ เป็นสัญญาณให้ตัวผู้เข้ามา ตัวผู้จะเข้าหาพร้อมสั่นตัวต่อไป แล้วโอบรัดลำตัวตัวเมียและปล่อยน้ำเชื้อผสมกับไข่ขณะที่ไข่ถูกปล่อยออกมา แต่ละครั้งจะวางไข่ 6–12 ฟอง ไข่ที่ได้รับการผสมจะลอยขึ้นไปติดด้านใต้ของใบไม้ ในช่วงเวลา 1–2 ชั่วโมงอาจวางไข่ได้มากถึง 300 ฟอง แต่โดยทั่วไปมักอยู่ที่ 80–100 ฟอง

เมื่อวางไข่เสร็จ ให้นำพ่อแม่พันธุ์ออกจากตู้ เพราะจะกินลูกปลาเมื่อฟักออกมา ที่อุณหภูมิน้ำประมาณ 27 °C ไข่จะฟักภายในประมาณ 24 ชั่วโมง ลูกปลามีลำตัวใส และจะเกาะติดอยู่กับใบไม้ต่ออีก 12–24 ชั่วโมง ระหว่างนั้นถุงไข่แดงจะถูกดูดซึมจนหมด

หลังจากนั้นลูกปลาจะเริ่มว่ายน้ำได้อิสระ และต้องการอาหารที่ละเอียดมาก เช่น อินฟูโซเรียมีชีวิต เป็นเวลา 7–14 วัน จากนั้นจึงกินอาร์ทีเมียที่เพิ่งฟักได้ หากหาอินฟูโซเรียไม่ได้ ก็อาจใช้อาหารลูกปลาสำเร็จรูปสำหรับปลาที่วางไข่แทนได้ ลูกปลาซิวข้างขวานจะโตเต็มวัยพร้อมสืบพันธุ์ในเวลาประมาณ 6–9 เดือน

ปลาซิวข้างขวานมีถิ่นกำเนิดในมาเลเซีย สิงคโปร์ เกาะสุมาตรา และภาคใต้ของไทย

อาศัยอยู่ในลำธารและแหล่งน้ำที่มีลักษณะเด่นคือมีแร่ธาตุต่ำและมีกรดฮิวมิกละลายอยู่ในปริมาณสูง ซึ่งเป็นลักษณะทั่วไปของน้ำที่ไหลผ่านป่าพรุ ดินที่ชุ่มน้ำของป่าเหล่านี้ทำให้ใบไม้ที่ร่วงทับถมย่อยสลายได้ไม่สมบูรณ์ จนเกิดเป็นพีต ซึ่งปล่อยกรดฮิวมิกออกมา สภาพเช่นนี้คล้ายกับแหล่งน้ำแบล็กวอเตอร์ในอเมริกาใต้

ปลาซิวเป็นวงศ์ปลาน้ำจืดแท้ และไม่พบในน้ำกร่อยเลย ชอบแหล่งน้ำในที่ราบลุ่มของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ซึ่งน้ำอ่อนและเป็นกรด ปลาซิวข้างขวานชอบสภาพแวดล้อมที่มีบริเวณไม้น้ำหนาแน่น มีพื้นที่โล่งสำหรับว่ายน้ำ พื้นตู้สีเข้ม และแสงไฟสลัว

เมื่อเวลาผ่านไปได้เกิดปลากลายพันธุ์ขึ้น และมีการเพาะขยายพันธุ์ต่อมาตั้งแต่นั้น สายพันธุ์ที่รู้จักกันดีที่สุดสองสายคือสายพันธุ์สีฟ้าและสีทอง

ในบรรดาปลาซิวกว่าหกสิบชนิด ปลาซิวข้างขวานน่าจะเป็นชนิดที่ได้รับความนิยมมากที่สุด มักถูกเรียกว่า red rasbora ลำตัวมีสีทองแดงอมแดง ตัดกับแถบสีดำรูปลิ่มเด่นชัดที่ครอบคลุมครึ่งหลังของลำตัว แถบรูปสามเหลี่ยมอันเป็นเอกลักษณ์นี้เริ่มจากบริเวณใกล้ครีบหลัง และเรียวแหลมไปสิ้นสุดใกล้โคนครีบหาง

ปลาชนิดนี้มีลักษณะคล้ายกับ Pork Chop หรือ Lamb Chop Rasbora (T. espei), Narrow Wedge Rasbora (T. hengeli) และ Somphong's Rasbora (T. somphongsi) ซึ่งแยกความแตกต่างได้หลัก ๆ จากขนาดของแถบสีดำรูปลิ่ม โดยเรียงตามขนาดแถบสามเหลี่ยมจากใหญ่ที่สุดไปเล็กที่สุด

• Robert Woods. Harlequin rasbora care guide & species profile. Fishkeeping World.