Betta Koi (Koi betta)

Nguồn gốc

Betta Koi do người nuôi tạo ra từ cá betta Betta splendens và không có ngoài tự nhiên. Đây là một dạng của betta marble. Gen marble làm nên hoa văn này được ghi công cho Orville Gulley, một người lai tạo ở Mỹ, vào thập niên 1970.

Còn Betta Koi xuất hiện từ khi nào thì các nguồn kể khác nhau:

• Một người bán cá ở Việt Nam kể rằng betta koi đã có từ trước năm 2000. Từ năm 2002, dân sưu tầm ở Mỹ và Thái Lan bắt đầu để ý đến nó, và về sau Nhật Bản là nơi chuộng dòng này nhất.
• Blog của một hãng thức ăn ở Việt Nam ghi rằng dòng này được phát triển ở Thái Lan từ cá Marble Plakat vào đầu thập niên 2010, khoảng năm 2012.
• Một bài viết ở Việt Nam kể rằng màu koi xuất hiện trong lúc người ta lai betta fancy (geno). Khi đó một số con đổi màu thành hoa văn giống cá chép koi.
• Một hướng dẫn ở Singapore cho biết Galaxy Koi ra đời từ các trại ở Indonesia và Thái Lan gần như cùng lúc, khoảng năm 2016–2018.

Vì vậy mốc thời gian chính xác vẫn chưa thống nhất. Bạn chỉ nên xem các mốc trên là lời kể của từng nguồn.

Nhận biết và các dòng

Cá có thân nền nhạt hoặc trắng, điểm các mảng đỏ, cam và đen như cá chép koi. Lớp nền nhạt ấy thực ra là một lớp trong suốt, dân chơi gọi là cellophane. Phần lớn betta koi có vây ngắn kiểu plakat. Con đực lên màu đậm hơn và vây đẹp hơn con cái một chút. Ngoài vây ngắn còn có nhiều kiểu vây khác như crowntail, halfmoon, doubletail và dumbo.

Một nguồn chấm cá đẹp theo hai tiêu chí:

• Phần nền sáng chiếm ít nhất 30% thân.
• Các mảng cam, đỏ, đen có viền rõ ràng.

Hoa văn của betta koi do transposon tạo ra. Đây là các "gen nhảy", vì thế màu có thể dịch chỗ hoặc đậm lên khi cá lớn. Cá non cần khoảng 5–6 tháng mới lên đủ màu.

Các dòng phụ hay gặp:

• Galaxy koi: hoa văn koi cộng thêm vảy ánh kim hoặc óng ánh. Một bài viết ở Việt Nam tả đây là con lai giữa koi và cá fancy.
• Nemo: chủ yếu là màu cam, đỏ, vàng trên nền hoa văn marble. Một nguồn khác cho biết Nemo chỉ là tên gọi không chính thức cho hoa văn cam trắng trông giống cá hề.
• Tancho koi: thân trắng với một chấm đỏ trên đầu, giống lá cờ Nhật.
• Koi candy: trước đây gọi là fancy koi, có lớp ánh kim trên vảy.
• Tiger koi: nền vàng có sọc đen như hổ.

Một nguồn chia betta koi thành năm dòng: Standard Koi, Koi Nemo, Koi Galaxy (ánh xanh tím), Koi Nemo Galaxy (hiếm nhất) và Fancy Koi (nhiều màu ngẫu nhiên). Một shop bán các dòng mang tên Galaxy Koi Red, Plakat, Tangerine, Nemo, Candy, Traditional và Dumbo Ear.

Nuôi thế nào

Thông số nước mỗi nguồn ghi một khác:

Thông số	Nguồn này	Nguồn khác
Nhiệt độ	25–28°C	24–28°C
pH	6,5–7,5	6–8
GH	5–15
Cỡ cá	khoảng 7,6 cm	5–7 cm, hoặc 6,4–7,6 cm

Một con betta nên ở bể có sưởi, dung tích tối thiểu khoảng 19 lít. Nếu nuôi chung với cá khác thì nên dùng bể khoảng 57 lít. Một nguồn ở Việt Nam ghi cỡ bể khoảng 17–20 cm. Mỗi tuần nên thay 30% nước bằng nước đã khử clo, và giữ dòng chảy nhẹ.

Về thức ăn, bạn có thể cho ăn cám viên dành cho betta, kèm thức ăn sống hoặc đông lạnh như artemia, trùng chỉ đỏ (bloodworm), bo bo (daphnia) và lăng quăng. Dân chơi Việt hay cho ăn trùn chỉ và lăng quăng, lúc không có mồi sống mới dùng cám.

Tuyệt đối không nuôi hai con đực chung một bể. Chúng sẽ đánh nhau, có khi đến chết. Nếu muốn nuôi chung, bạn hãy chọn cá hiền như cá chuột Corydoras, ốc nerite, ốc mystery, tép cỡ lớn, Otocinclus hoặc các loài rasbora nhỏ. Tránh những loài hay rỉa vây.

Sinh sản

Betta Koi đẻ giống mọi con Betta splendens khác. Con đực làm tổ bọt. Sau khi đẻ xong thì vớt con cái ra, còn con đực thì vớt ra khi cá bột đã bơi tự do. Ở 27°C trứng nở sau 24–36 giờ. Từ ngày thứ 3 bạn cho cá bột ăn infusoria (trùng cỏ), sang ngày thứ 7 thì chuyển qua artemia.

Hoa văn đến từ gen marble nên cá con trong một lứa không giống nhau, và hoa văn của cá non vẫn còn đổi. Một con trông như Nemo hoàn hảo lúc 6 tháng tuổi có thể chuyển sang gần như toàn đỏ hoặc toàn đen khi được 12 tháng. Muốn ra cá đẹp cả màu lẫn vây thì người lai phải hiểu di truyền màu.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Có ý kiến cho rằng do chọn lọc lai tạo, betta koi dễ bị thối vây, rối loạn bóng bơi và khối u hơn. Tuy vậy, có những cục u thực ra là vết thương hoặc nhiễm trùng. Vì thế bạn nên cách ly cá để theo dõi trước.

Một nguồn liệt kê các bệnh hay gặp:

• Mất màu và bỏ ăn do stress.
• Nấm vây và thối vây.
• Chướng bụng.
• Cong vẹo cột sống do thức ăn kém.

Cho ăn quá nhiều có thể làm cá béo phì và táo bón. Tuổi thọ của cá khoảng 2–3 năm.

Chọn mua

Bạn nên mua ở người bán uy tín và xin video quay dưới ánh sáng tự nhiên. Filter và chỉnh màu có thể làm cá trên ảnh trông đậm màu hơn thực tế. Một nguồn khuyên mua ở trại hoặc shop chuyên thay vì sạp ngoài chợ. Giá cá chênh nhau tùy dòng và độ hiếm.

Trước khi mua, bạn nên tra trước tên dòng. Có những tên nghe kêu nhưng do người bán tự đặt ra để nâng giá. Cũng cần nhớ hoa văn có thể đổi theo tuổi. Màu của một con cá non lúc bạn mua chưa phải màu cuối cùng.

Tranh cãi

Một người bán cá ở Việt Nam cảnh báo rằng có shop dùng tên dòng thổi phồng và ảnh, video đã chỉnh để bán betta koi giá cao. Một hướng dẫn ở Singapore lưu ý rằng hoa văn marble có thể trôi, nên con cá mua về là Nemo sau này có thể thành gần như toàn đỏ hoặc toàn đen. Một trang hướng dẫn chăm sóc cho rằng chọn lọc lai tạo khiến betta koi dễ bị khối u, bệnh vây và bệnh bóng bơi hơn.