Cá bảy màu Endler

Cá bảy màu Endler (Poecilia wingei) là một loài cá đẻ con nhỏ, sống ở các đầm Campoma và Buena Vista thuộc đông bắc Venezuela. Loài này lai được với cá bảy màu thường (P. reticulata) và con lai vẫn sinh sản được. Dù vậy, Schories và cs. (2009) đã xác nhận đây là một loài hợp lệ. Ở Laguna de Patos, nơi lấy mẫu định danh, loài này được cho là đã tuyệt chủng sau khi hồ bị ô nhiễm. Trong giới chơi cá, phần lớn sự đa dạng tự nhiên của loài đã mất đi do lai cận huyết.

Một bể 45 × 30 × 30 cm (khoảng 41 lít) là đủ rộng để nuôi một đàn Endler khá đông.

• Nhiệt độ: 24–30°C
• pH: 7,0–8,5
• Độ cứng: 15–35 dGH

Bể rất nên trồng cây, và cũng rất nên thả thêm cây nổi. Dòng chảy không làm khó loài cá này vì chúng rất hiếu động. Cũng vì hiếu động nên không nuôi chúng trong bể nhỏ hơn kích thước nêu ở trên. Nếu nuôi bể riêng chỉ một loài này thì không cần lọc mạnh, vì cá có vẻ thải ra rất ít.

Đây là cá ưa nước cứng vừa. Chúng có thể sống được trong nước mềm, nước có tính axit hoặc cả hai, nhưng nuôi lâu dài thì nên giữ nước cứng vừa trở lên.

Đây là loài ăn tạp. Ngoài tự nhiên, chúng ăn nhiều loại động vật đáy và mùn bã hữu cơ. Trong bể, cá ăn hầu hết thức ăn bạn cho, nhưng khẩu phần nên có thêm một ít thức ăn thực vật.

Cá quá nhỏ nên không hợp với bể cộng đồng thông thường. Nếu muốn cho sinh sản thì nên nuôi riêng. Bạn cùng bể hợp là những loài nhỏ, hiền khác như cá chuột lùn, các loài cá cầu vồng nhỏ như Iratherina werneri hay Pseudomugil sp., và các loài tetra hiền. Con đực sống hòa thuận với nhau, nhưng con cái có thể khá hung hăng giữ lãnh thổ. Vì vậy bạn nên nuôi nhiều con cái để những màn bắt nạt không dồn vào một con. Đừng nuôi chung với cá bảy màu vì hai loài sẽ lai với nhau.

Con đực nhỏ hơn và sặc sỡ hơn con cái rất nhiều. Con cái thì tròn mình hơn hẳn, vì gần như lúc nào cũng đang mang bầu.

Rất dễ. Cá Endler đẻ ngay trong bể cộng đồng và đẻ cực kỳ sai. Nếu không muốn cá sinh sản, bạn chỉ nên mua cá đực. Còn nếu muốn cho đẻ thì cách làm cũng giống nhiều loài cá đẻ con khác. Mỗi con đực nên đi kèm vài con cái, để sự rượt đuổi dữ dội của con đực được chia ra. Trồng vài khu cây dày cũng có ích. Con đực liên tục phô diễn trước con cái, xòe vây và rung mình ngay trước mặt nàng. Cá có thể đẻ lứa mới sau mỗi 23–24 ngày. Mỗi lứa từ 5 đến 25 con, tùy tuổi và kích cỡ của cá mẹ. Cá trưởng thành hiếm khi ăn con. Dù vậy, cách nuôi con tốt nhất vẫn là vớt cá cái đang mang bầu sang bể riêng, để nó đẻ ở đó rồi mới thả lại bể chính. Không nên dùng lưới đẻ hay hộp đẻ, vì chúng quá chật, không hợp để nuôi cá con. Cá con mới đẻ đã khá to, ăn được ngay artemia mới nở hoặc cám mảnh nghiền thành bột. Nếu cho ăn 2–3 lần mỗi ngày, cá con lớn rất nhanh. Con đực lên màu trưởng thành chỉ sau 3–5 tuần, còn con cái có thể đẻ khi được 2 tháng tuổi.

Loài này sống ở vùng nước ngọt thuộc các đầm Campoma và Buena Vista, kéo dài tới Carupano, ở đông bắc Venezuela.

Laguna de Patos (nơi lấy mẫu định danh của loài) ban đầu là một hồ nước lợ. Hồ hình thành khi một doi cát chắn ngang, tách nó khỏi biển. Qua thời gian, nước chảy tràn từ đất liền đổ vào làm thay đổi nước hồ, và giờ hồ đã thành nước ngọt. Khi người ta tìm thấy lại P. wingei, nước hồ rất ấm, cứng và xanh đặc vì tảo rất nhiều. Hiện nay loài này được cho là đã tuyệt chủng ở đây. Nguyên nhân là người ta xây một bãi rác ngay cạnh hồ, và từ đó nước hồ bị ô nhiễm.

Trước đây từng có nhiều tranh luận xem loài này và P. reticulata có thực ra là cùng một loài hay không. Hai loài đã được chứng minh là lai được với nhau và con lai vẫn sinh sản được. Tuy vậy, Schories và cs. (2009) xác định rằng, xét theo phát sinh chủng loại phân tử, P. wingei giờ đây rõ ràng là một loài hợp lệ. Một loài "guppy" thứ ba, khác biệt với hai loài trên, là Poecilia (Acanthophacelus) obscura, được mô tả từ Trinidad (Schories và cs., 2009). Schories và cs. đề xuất xếp cả ba loài "guppy" này vào phân chi Acanthophacelus. Phân chi này được xem là khác biệt ở cấp chi so với mọi đơn vị phân loại khác trong phân họ Poeciliinae.

Thực ra cá Endler được Franklyn F. Bond phát hiện từ năm 1937. Đến năm 1975, John Endler mới tìm thấy lại loài này tại Laguna de Patos, Cumana, đông bắc Venezuela. Khi đó cá sống chung với một dạng hoang dã của P. reticulata nhưng hai loài không lai với nhau. Cả hai đều là cá bản địa của vùng này, nhưng ở những nơi P. wingei sinh sôi mạnh thì P. reticulata hiếm hơn nhiều. Người ta cho rằng một phần nguyên nhân là kiểu môi trường sống, vì cá bảy màu thường sống ở nước lạnh hơn và có dòng chảy.

Tiến sĩ Endler có nhắc đến khả năng còn một điểm thu mẫu khác, nằm ở chỗ một bán đảo nối vào đất liền. Ông đã thử đi tìm nhưng chỉ dẫn ông nhận được lại sai. Vì vậy vẫn còn khả năng loài này đang tồn tại ngoài tự nhiên.

P. wingei trông rất giống một số quần thể cá bảy màu hoang dã. Có điều, phần lớn sự đa dạng tự nhiên của nó đã mất đi do lai cận huyết trong giới chơi cá. Dù vậy, hiện vẫn còn một số dạng màu.

Trong giới chơi cá, Endler vẫn tương đối hiếm. Tuy vậy, bạn thường mua được từ những người chuyên nhân giống, và thỉnh thoảng cũng thấy bán ở cửa hàng.

• Schories, S., M. K. Meyer and M. Schartl (2009). Description of Poecilia (Acanthophacelus) obscura n. sp., (Teleostei: Poeciliidae), a new guppy species from western Trinidad, with remarks on P. wingei and the status of the Endler's Guppy. Zootaxa No. 2266, 35-50
• Poeser, F. N., M. Kempkes and I. J. H. Isbrücker (2005). Description of Poecilia (Acanthophacelus) wingei n. sp. from the Paría Peninsula, Venezuela, including notes on Acanthophacelus Eigenmann, 1907 and other subgenera of Poecilia Bloch and Schneider, 1801 (Teleostei, Cyprinodontiformes, Poecilidae). Contributions to Zoology, 97-115