Cá betta coccina

Betta đỏ tươi (Betta coccina) là một loài cá mê cung nhỏ, làm tổ bọt. Cá sống ở hai tỉnh Jambi và Riau trên đảo Sumatra và ở bang Johor thuộc bán đảo Malaysia. Nhóm B. coccina mang tên loài này. Đây là loài hẹp sinh cảnh, chỉ sống trong rừng đầm lầy than bùn và các dòng suối thuộc hệ đầm lầy đó. Cá đực có một đốm xanh lục ánh kim ở bên thân, còn cá cái thì không. Người nuôi thường ghi tên địa phương cho từng quần thể, như Jambi, Riau hay Johor, để giữ dòng thuần.1

Bể có đáy 45 × 30 cm, khoảng 41 lít, có thể nuôi một cặp hoặc một nhóm nhỏ.1

• Nhiệt độ: 22–30°C
• pH: 4,0–6,0
• Độ cứng: 1–5 dGH1

Bạn có thể nuôi loài này trong bể bày trí đầy đủ, nhưng nhiều người nhân giống chọn không rải nền cho dễ vệ sinh. Có thể dùng rễ và cành lũa, xếp sao cho tạo ra vài góc râm. Ngoài ra có thể đặt thêm chậu trồng cây bằng đất nung hoặc vài đoạn ống để cá có thêm chỗ trú.

Lá khô thả vào bể cho cá thêm chỗ nấp. Khi lá phân hủy, vi sinh vật sẽ phát triển thành từng quần thể trên đó. Đây có thể là nguồn thức ăn phụ rất có giá trị cho cá bột. Tanin và các chất khác do lá mục tiết ra cũng được xem là có lợi cho cá sống ở vùng nước đen. Tuy vậy, bạn không cần dùng than bùn tự nhiên. Khai thác than bùn vừa không bền vững vừa tàn phá môi trường.

Như các loài khác trong chi, loài này có vẻ sống tốt nhất dưới ánh sáng khá yếu. Những cây thủy sinh chịu được điều kiện này gồm Microsorum, Taxiphyllum hoặc các loài Cryptocoryne. Cá cũng thích có cây nổi trên mặt nước.

Loài này cần nước có tính axit, KH gần như bằng không và GH rất thấp. Vì vậy có thể bạn sẽ phải dùng máy lọc RO (thẩm thấu ngược) hoặc cách khác để có nước mềm. Nếu cần, có thể hạ pH thêm bằng axit photphoric hoặc hóa chất tương tự.

Ngoài tự nhiên, cá sống ở vùng nước chảy chậm. Vì vậy lọc không nên quá mạnh. Một bộ lọc bông chạy bằng sủi khí, chỉnh cho nước luân chuyển nhẹ nhàng, là đủ. Bể phải đậy kín và không đổ nước đầy tới miệng. Giống mọi loài Betta, cá cần thỉnh thoảng ngoi lên lớp không khí ẩm hình thành phía trên mặt nước. Cá cũng nhảy rất giỏi.1

Ngoài tự nhiên, cá nhiều khả năng săn các loài động vật không xương sống sống dưới nước và trên cạn.

Cá nuôi thường chịu ăn thức ăn khô sau khi nhận ra đó là đồ ăn được. Dù vậy, bạn vẫn nên thường xuyên cho ăn nhiều thức ăn sống hoặc đông lạnh cỡ nhỏ như Daphnia, Artemia hay ấu trùng muỗi lắc Chironomidae (trùng huyết). Có vậy cá mới lên màu đẹp nhất và giữ thể trạng tốt nhất.

Cẩn thận đừng cho ăn quá tay, vì các loài Betta có vẻ rất dễ bị béo phì.1

Loài này không hợp với bể cộng đồng thông thường. Do yêu cầu chăm sóc và tính nết của nó, tốt nhất nên nuôi riêng hoặc chung với những loài thật hiền. Một vài loài cá chép nhỏ và cá chạch sống ở môi trường tương tự ngoài tự nhiên có thể nuôi chung được. Tuy vậy, bạn phải tìm hiểu kỹ trước khi mua, và phần lớn trường hợp vẫn nên nuôi riêng.

Có nhiều ý kiến trái chiều về chuyện có nuôi được nhiều cặp chung một bể hay không, hoặc có nuôi được theo kiểu harem, tức một con đực với vài con cái, hay không.

Một số người thấy cá có đuổi nhau và tranh lãnh thổ, nhưng hiếm khi gây thương tích thật. Số khác lại khuyên chỉ nuôi từng cặp riêng, vì họ đã thấy những con đầu đàn trong nhóm liên tục gây hấn với đồng loại.1

Khi lớn, cá đực có màu sặc sỡ hơn và vây dài hơn cá cái.1

Loài này làm tổ bọt. Cá cái đặc biệt cần nhiều chỗ nấp. Bạn có thể dùng hộp đựng phim máy ảnh rỗng hoặc các đoạn ống nhựa làm chỗ cho cá làm tổ. Nếu bể có cây nổi, cá có thể kết luôn cây vào tổ.

Nắp bể phải đậy càng kín càng tốt (một số người nhân giống dùng màng bọc thực phẩm). Cá bột cần lớp không khí ấm và ẩm phía trên mặt nước. Thiếu lớp không khí này, cơ quan mê cung của cá có thể phát triển kém.

Không cần tách cặp ra trước khi đẻ. Cá đực có thể xây tổ trong ống hoặc hộp, dưới một lá cây to bản hoặc giữa đám cây lá nhỏ trên mặt nước. Trước khi tổ xong, cá đực thường không cho cá cái lại gần.

Cá cái khi sẵn sàng đẻ sẽ nhạt màu đi và hiện các sọc sẫm hai bên thân. Cá thường đẻ ngay dưới tổ theo kiểu 'ôm' đặc trưng của họ Osphronemidae, cá đực quấn quanh thân cá cái.

Lúc cao trào, cá đực phóng tinh và cá cái nhả ra vài trứng. Cá cái hứng trứng giữa vây bụng và thân. Sau đó cá đực đưa trứng lên tổ, còn cá cái nhặt những trứng bị rơi. Hai con lặp lại như vậy cho đến khi cá cái đẻ hết trứng. Loài này đẻ không nhiều, thường dưới 20 trứng một lứa, dù lứa lớn tới 50 trứng cũng không hiếm.

Sau khi đẻ, thường có thể để cả cá bố mẹ trong bể. Cá cái không còn tham gia nữa, một mình cá đực lo canh giữ và chăm sóc tổ.

Trứng nở sau 24–48 giờ. Cá con nằm lại trong tổ thêm 3–4 ngày cho tới khi tiêu hết túi noãn hoàng. Trong thời gian này, cá đực vẫn nhặt những con rơi ra và đưa lại vào tổ. Khi cá bột bắt đầu bơi tự do, cá đực sẽ hết quan tâm, nhưng cá bố mẹ thường không ăn con.

Cá bột đủ lớn để ăn ngay các loại mồi sống biết bơi như giun microworm và ấu trùng Artemia. Tuy vậy, có báo cáo cho thấy Betta con gặp vấn đề sức khỏe nếu cho ăn quá nhiều Artemia. Nên thay nước ít một và đều đặn, thay vì thay nhiều mà thất thường.1

Người ta đã ghi nhận loài này ở một số địa điểm thuộc hai tỉnh Jambi và Riau trên đảo Sumatra, Indonesia, và bang Johor, bán đảo Malaysia.

Nơi thu mẫu chuẩn là 'Jambi, trung Sumatra'. Bộ mẫu chuẩn lấy từ Vivaria Indonesia, một nhà cung cấp cá cảnh có trụ sở ở Jakarta, Java.1

Đây là loài hẹp sinh cảnh, sống trong rừng đầm lầy than bùn và các dòng suối thuộc hệ đầm lầy đó. Tán cành phía trên dày đặc nên rất ít ánh sáng lọt xuống mặt nước. Những môi trường này đang ngày càng bị con người xáo trộn.

Nước ở đây thường có màu sẫm do axit humic và các hóa chất khác tiết ra từ chất hữu cơ đang phân hủy. Dù vậy, cũng có vài lần hiếm hoi người ta bắt được B. coccina ở nước trong. Lượng khoáng hòa tan gần như không đáng kể, còn pH có thể xuống tới 3,0 hoặc 4,0.

Đáy thường phủ lá rụng, cành cây và rễ cây ngập nước. Vào một số thời điểm trong năm, chỗ cá sống không phải lúc nào cũng còn nước. Khi đó cá có thể phải sống sót trong lớp lá mục ẩm suốt vài tuần.1

Loài này đôi khi còn được gọi là 'betta đỏ rượu vang'. Nhóm B. coccina, gồm các loài có quan hệ gần nhau trong chi Betta, mang tên loài này. Phần lớn thành viên trong nhóm là cá nhỏ màu đỏ, trừ B. hendra, B. persephone và B. miniopinna có màu hơi xanh hoặc sẫm.

Các loài trong nhóm B. coccina có chung những đặc điểm sau: kích thước trưởng thành nhỏ (tối đa 40 mm SL), thân màu đỏ hoặc đen, một số loài có đốm giữa thân, có 9 đốt sống bụng (các loài Betta khác đều có 10–12), và là loài hẹp sinh cảnh sống trong đầm lầy than bùn trong rừng.

Có thể phân biệt B. coccina với các loài khác trong nhóm qua tổ hợp đặc điểm sau: cá đực có đốm xanh lục ánh kim ở bên thân còn cá cái thì không, thân màu đỏ sẫm, nắp mang không có các vạch vàng ánh kim thẳng đứng song song, vây bụng hình lưỡi liềm với đầu kéo sợi màu đen và phần còn lại màu đỏ, các vây lẻ có những chấm xanh lục ánh kim tách rời, tia vây lưng 9–12, tia vây hậu môn 27–29, vảy dưới vây lưng 7–8, vảy đường bên 31–32, vảy trước vây lưng 18–21.

Các quần thể ở những địa phương khác nhau có khác biệt về hình thái. Vì vậy người ta thường ghi kèm thông tin nơi thu thập để giữ đúng nguồn gốc và giữ dòng thuần, ví dụ Jambi, Riau, Johor, Ayer Hitam, v.v.

Betta là chi có nhiều loài nhất trong họ Osphronemidae. Các loài trong chi đã thích nghi với nhiều ổ sinh thái khác nhau, từ mương nước tù đến suối đồi nước chảy, kể cả những môi trường khắc nghiệt như rừng đầm lầy than bùn có tính axit cao.

Giống các loài khác trong phân bộ Anabantoidei, loài này có một cơ quan hô hấp phụ gọi là mê cung (labyrinth). Nhờ nó, cá có thể thở không khí ở một mức nhất định. Cơ quan này gồm một cặp cơ quan trên mang, hình thành do phần trên (epibranchial) của cung mang thứ nhất phình rộng ra. Nó nằm trong một khoang phía trên mang. Bên trong có nhiều nếp da gấp chứa dày đặc mạch máu, tạo thành một bề mặt hô hấp lớn. Độ phức tạp của cấu trúc này khác nhau giữa các loài. Loài nào sống ở môi trường càng khắc nghiệt thì mê cung thường càng phát triển.1

• Tan, H. H. and P. K. L. Ng (2005). The labyrinth fishes (Teleostei: Anabantoidei, Channoidei) of Sumatra, Indonesia. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 115-138
• Tan, H. H. and P. K. L. Ng (2005). The fighting fishes (Teleostei: Osphronemidae: Genus Betta) of Singapore, Malaysia and Brunei. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 43-99
• Tan, H. H. and P. K. L. Ng (2006). Six new species of fighting fish (Teleostei: Osphronemidae: Betta) from Borneo. Ichthyological Exploration of Freshwaters 17(2), 97-114
• Kottelat, M. and P. K. L. Ng (1994). Diagnoses of five new species of fighting fishes from Banka and Borneo (Teleostei: Belontiidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 5(1), 65-78
• Vierke, J. (1979). Betta coccina nov. spec., ein neuer Kampffisch von Sumatra. Aquarium Aqua Terra 13(121), 288-289
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-6631