Cá betta tussyae

Betta tussyae là một loài cá mê cung nhỏ, làm tổ bọt, chỉ có ở vùng ven biển hai bang Pahang và Terengganu, miền đông bán đảo Malaysia. Đây là một thành viên ít được biết đến của nhóm B. coccina. Loài này chỉ sống trong đầm lầy than bùn và suối nước đen, nơi pH có thể xuống tới 3,0 hoặc 4,0. Thân cá màu cam đỏ, có hai sọc sẫm chạy dọc thân và các vạch đứng màu vàng mờ trên nắp mang. Dựa vào những đặc điểm này có thể phân biệt nó với các loài na ná trong nhóm. Các quần thể như Chukai hay Rompin thường mang tên theo địa phương nơi thu cá.1

Bể có đáy 45 × 30 cm (khoảng 41 lít) là mức tối thiểu nên tính đến. Bể cỡ này đủ cho một cặp hoặc một nhóm nhỏ.1

• Nhiệt độ: 22–27°C
• pH: 3,0–6,0
• Độ cứng: 1–5 dGH1

Bạn có thể nuôi loài này trong bể bày trí đầy đủ. Dù vậy, nhiều người cho cá sinh sản chọn không trải nền cho dễ vệ sinh.

Có thể dùng rễ và cành lũa, xếp sao cho tạo ra vài góc râm. Bạn cũng có thể thêm chậu đất nung hoặc vài đoạn ống để cá có thêm chỗ trốn.

Thả thêm lá khô làm bể trông tự nhiên hơn hẳn. Lá vừa cho cá thêm chỗ ẩn nấp, vừa là nơi các quần thể vi sinh phát triển khi lá phân hủy.

Đám vi sinh này là nguồn thức ăn phụ đáng giá cho cá bột. Người ta cũng cho rằng tanin và các chất khác tiết ra từ lá mục có lợi cho cá sống ở môi trường nước đen.

Tuy vậy, không cần dùng than bùn tự nhiên. Khai thác than bùn vừa không bền vững vừa phá hoại môi trường.

Như các loài khác cùng chi, loài này có vẻ sống khỏe nhất dưới ánh sáng khá tối.

Bạn có thể trồng những cây chịu được điều kiện như vậy, chẳng hạn Microsorum, Taxiphyllum hoặc các loài Cryptocoryne. Thêm vài mảng cây nổi cũng có ích.

Loài này cần nước axit, độ cứng carbonat (KH) không đáng kể và độ cứng tổng (GH) rất thấp. Vì vậy bạn có thể phải dùng máy lọc RO (thẩm thấu ngược) hoặc cách khác để có nước mềm. Nếu cần, có thể axit hóa nước thêm bằng axit photphoric hoặc chất tương tự.

Ngoài tự nhiên cá sống ở vùng nước chảy lờ đờ, nên lọc không được quá mạnh. Một lọc sponge chạy bằng sủi khí, chỉnh cho nước luân chuyển nhẹ, là đủ.

Bể cần đậy nắp kín và không đổ nước đầy tới miệng. Như mọi loài Betta, cá thỉnh thoảng cần ngoi lên lớp không khí ẩm nằm ngay trên mặt nước. Ngoài ra, cá nhảy rất giỏi.1

Ngoài tự nhiên, nhiều khả năng cá săn côn trùng và các động vật không xương sống nhỏ khác.

Cá nuôi thường chịu ăn thức ăn khô sau khi nhận ra đó là đồ ăn được. Dù vậy, bạn nên thường xuyên cho ăn nhiều thức ăn sống hoặc đông lạnh cỡ nhỏ như bo bo, Artemia hay trùng huyết để cá lên màu đẹp và giữ thể trạng tốt nhất.

Đừng cho ăn quá tay, vì các loài Betta có vẻ đặc biệt dễ bị béo phì.1

Vì những lý do đã nói ở trên, loài này không hợp với bể cộng đồng thông thường.

Do yêu cầu chăm sóc và tính nết của nó, tốt nhất là nuôi riêng hoặc chung với các loài thật hiền. Cá to hơn nhiều hoặc hiếu động hơn nhiều khả năng sẽ bắt nạt nó và giành hết thức ăn.

Một số loài cá họ chép cỡ nhỏ và cá chạch sống trong môi trường tương tự ngoài tự nhiên có thể nuôi chung. Nhưng bạn bắt buộc phải tìm hiểu kỹ trước khi mua.

Nếu bể có nhiều chỗ trốn và nhiều vật che tầm nhìn thì hoàn toàn có thể nuôi chung một nhóm cùng loài. Dù vậy, khi muốn cho sinh sản thì có lẽ nên tách riêng từng cặp.1

Con đực có màu rực rỡ hơn hẳn con cái, và khi trưởng thành thì vây cũng dài hơn.1

Đây là loài làm tổ bọt. Bạn cần đặc biệt chú ý bố trí thật nhiều chỗ trốn cho con cái. Người nuôi thường dùng hộp đựng phim máy ảnh rỗng hoặc các đoạn ống nhựa làm chỗ cho cá làm tổ.

Nếu bể có cây nổi, cá có thể kết cả cây vào tổ.

Nắp bể phải kín hết mức có thể (một số người dùng màng bọc thực phẩm thay nắp để không còn khe hở). Lý do là cá bột cần một lớp không khí ấm và ẩm phía trên mặt nước. Thiếu lớp không khí này, cơ quan mê cung của cá bột có thể phát triển kém.

Không cần tách cặp cá ra trước khi đẻ.

Con đực có thể xây tổ trong ống hoặc hộp, dưới một chiếc lá rộng, hoặc giữa đám cây lá nhỏ trên mặt nước. Thường thì nó không cho con cái lại gần cho tới khi tổ xong.

Ngay trước khi đẻ, thân con cái nhạt màu đi và hiện các vạch sẫm hai bên hông. Cá thường đẻ ngay dưới tổ theo kiểu 'ôm' đặc trưng của họ Osphronemidae, tức con đực uốn mình quấn quanh con cái.

Lúc cao trào, tinh dịch và vài quả trứng được phóng ra. Con cái liền hứng trứng vào giữa vây bụng và thân.

Sau đó con đực mang trứng lên tổ, còn con cái nhặt lại những trứng bị rơi. Chu kỳ này lặp lại cho tới khi con cái hết trứng, và quá trình có thể kéo dài khá lâu.

Sau khi đẻ, thường có thể để cả cá bố lẫn cá mẹ trong bể. Lúc này con cái không còn tham gia nữa, một mình con đực canh và chăm tổ.

Trứng nở sau 24–48 giờ. Cá con nằm lại trong tổ thêm 3–4 ngày cho tới khi tiêu hết túi noãn hoàng. Trong thời gian này, con đực vẫn tiếp tục gom những con bị rơi đưa trở lại tổ.

Khi cá bột bắt đầu bơi tự do, con đực sẽ thôi canh giữ. Cá bố mẹ thường không ăn con.

Cá bột đủ lớn để ăn ngay các loại mồi sống bơi được như giun vi mô (microworm) và ấu trùng Artemia. Tuy vậy, cần lưu ý đã có báo cáo về Betta non gặp vấn đề sức khỏe khi ăn quá nhiều ấu trùng Artemia.

Để cá lớn nhanh nhất, cho ăn lượng nhỏ, đổi nhiều loại thức ăn, mỗi ngày 2–3 lần. Không thay quá nhiều nước một lần. Thay ít nhưng đều đặn tốt hơn lâu lâu mới thay nhiều.1

Loài này đặc hữu vùng ven biển hai bang Pahang và Terengganu, miền đông bán đảo Malaysia. Địa điểm mẫu chuẩn là 'Khoảng 77 km về phía nam Kuantan, trên con đường chạy song song với bờ biển phía đông, cách Pekan 17 km về phía nam, cách Pahang khoảng 77 km, cách biển khoảng 1 km, bang Pahang, Malaysia'.

Người thu cá thường ghi rõ địa phương cho từng quần thể để giữ thông tin chính xác và giữ dòng thuần, ví dụ Chukai, Rompin, Terengganu, v.v.1

Loài này chỉ sống trong đầm lầy than bùn và các suối nước đen gắn với những đầm lầy đó.

Những sinh cảnh cổ xưa này thường nằm giữa rừng mưa. Tán cây phía trên dày đặc nên rất ít ánh sáng lọt xuống được mặt nước. Cây cối ven bờ cũng thường mọc rậm rạp.

Nước thường có màu sẫm do axit humic và các chất khác tiết ra từ chất hữu cơ đang phân hủy.

Lượng khoáng hòa tan trong nước nhìn chung không đáng kể, và pH có thể xuống tới 3,0 hoặc 4,0.

Đáy thường phủ lá rụng, cành cây và rễ cây ngập nước. Vào một số thời điểm trong năm, nơi đây không phải lúc nào cũng còn nước, nên cá có thể phải sống trong lớp lá mục ẩm suốt vài tuần.1

Loài betta ít được biết đến này thuộc nhóm B. coccina, gồm những loài có quan hệ gần nhau trong chi.

Nhóm này phần lớn là cá nhỏ màu đỏ, trừ B. hendra, B. persephone và B. miniopinna có màu xanh lục hoặc sẫm. Nhận dạng một số loài trong nhóm có thể khá khó, vì hoa văn bên ngoài vừa giống nhau vừa biến đổi nhiều, rất dễ nhầm.

Các loài trong nhóm B. coccina có chung những đặc điểm sau: kích thước trưởng thành nhỏ (tới 40 mm SL), thân màu đỏ hoặc đen, một số loài có đốm ở giữa thân, có 9 đốt sống bụng (mọi loài Betta khác đều có 10–12), và chỉ sống được trong đầm lầy than bùn giữa rừng.

B. tussyae khác các loài còn lại trong nhóm ở những đặc điểm sau: nắp mang có các vạch đứng song song màu vàng mờ, thân màu cam đỏ với hai sọc sẫm hơn chạy giữa thân (sọc bên), thân không có đốm bên, vây bụng hình lưỡi liềm màu đỏ chóp trắng, các vây lẻ không có đốm xanh lục ánh kim, vây lưng có 11–12 tia, vây hậu môn có 27–28 tia, có 8 vảy dưới vây lưng và 30–31 vảy đường bên.

Betta là chi đông loài nhất trong họ Osphronemidae, với gần 70 loài đã được công nhận. Con số này có vẻ còn tăng, vì từ đầu thế kỷ này đến nay vẫn đều đặn có loài mới được mô tả.

Các loài trong chi đã thích nghi thành công với đủ kiểu ổ sinh thái, từ mương nước tù đến suối đồi nước chảy, kể cả những môi trường khắc nghiệt như rừng đầm lầy than bùn có tính axit rất cao.

Cách chia các loài thành nhiều nhóm gồm những loài có quan hệ gần hiện nay nhìn chung được chấp nhận. Tuy vậy, cách chia này chủ yếu dựa trên đặc điểm hình thái và tập tính.

Vì thế, các nghiên cứu phát sinh loài bằng phương pháp phân tử có thể sẽ hữu ích để xác định chính xác hơn quan hệ giữa các loài cá này.

Như các loài khác trong phân bộ Anabantoidei, loài này có một cơ quan hô hấp phụ gọi là mê cung (labyrinth).

Cơ quan này mang tên như vậy vì có cấu trúc giống mê cung. Nhờ nó, cá có thể thở không khí ở một mức độ nhất định.

Mê cung gồm một cặp cơ quan trên mang, hình thành do phần trên (epibranchial) của cung mang thứ nhất phình rộng ra, và nằm trong một khoang phía trên mang. Bên trong có nhiều nếp da gấp chứa dày đặc mạch máu, hoạt động như một bề mặt hô hấp lớn.

Độ phức tạp của cấu trúc này khác nhau giữa các loài. Loài nào sống ở môi trường càng khắc nghiệt thì mê cung thường càng phát triển.1

• Tan, H. H. and P. K. L. Ng (2005). The fighting fishes (Teleostei: Osphronemidae: Genus Betta) of Singapore, Malaysia and Brunei. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 43-99
• Witte, K.-E. and J. Schmidt (1992). Betta brownorum, a new species of anabantoids (Teleostei: Belontiidae) from northwestern Borneo, with a key to the genus. Ichthyological Exploration of Freshwaters 2(4), 305-330
• Schaller, D. (1985). Betta tussyae spec. nov., ein neuer Kampffisch aus Malaysia (vorläufige Mitteilung). Aquarien und Terrarien-Zeitschrift 38(8), 348-3501