Cá Biotoecus opercularis

Biotoecus opercularis là một loài cichlid geophagine nhỏ, sống ở vùng trung lưu Amazon thuộc Brazil, kể cả hạ lưu các sông Madeira, Tapajós và Negro. Cá thích chỗ nước nông, chảy chậm, nền cát có lá mục và lũa chìm. Nước ở những nơi này thường ngả màu trà vì tanin. Trên thị trường có nhiều quần thể khác nhau, chẳng hạn B. sp. 'rio Negro' từ sông Jauaperi và B. sp. 'Santarém' hay 'Tapajós'. Dù vậy, chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy chúng là nhiều hơn một loài. Không nên nuôi chung loài này với các loài hay quần thể Biotoecus khác.1

Nếu chỉ nuôi một cặp thì bể có đáy khoảng 45 × 30 cm có lẽ cũng đủ. Tuy vậy, phần lớn người cho sinh sản thành công đều nuôi theo nhóm có cả đực lẫn cái, trong bể từ 90 × 30 cm trở lên (khoảng 81 lít).1

• Nhiệt độ: 25–30°C
• pH: 4,0–6,5
• Độ cứng: 0–5 dGH1

Chỉ cần có đủ chỗ trú và vật dựng trong bể là loài này không kén trang trí. Chậu đất nung, đoạn ống nhựa hay các vật liệu nhân tạo khác đều dùng tốt. Muốn bể trông tự nhiên hơn thì bạn có thể trải nền cát mềm, rồi xếp rễ lũa và cành lũa sao cho tạo ra nhiều góc râm và hang hốc.

Thả thêm lá khô vào bể (lá dẻ gai, lá sồi hay lá bàng đều được) sẽ làm bể tự nhiên hơn nữa. Lá còn là chỗ để cá đẻ, và khi lá phân hủy thì vi sinh có lợi sẽ phát triển trên đó. Đám vi sinh này là nguồn thức ăn phụ rất có giá trị cho cá con. Ngoài ra, phần lớn các quần thể đều thích tanin và các chất khác do lá mục tiết ra. Bạn có thể để lá mục rữa hẳn trong bể, hoặc vớt ra và thay lá mới sau vài tuần.

Loài này hợp với ánh sáng khá dịu. Các cây thuộc chi Microsorum, Taxiphyllum, Cryptocoryne và Anubias có lẽ là lựa chọn tốt nhất vì chúng vẫn lên được trong điều kiện này. Thả vài mảng cây nổi để ánh sáng tản ra thêm cũng có thể có tác dụng.

Chất lượng nước là chuyện quan trọng nhất. Loài cichlid này rất nhạy khi nước xuống cấp, nên tuyệt đối đừng thả chúng vào bể mới set chưa ổn định vi sinh. Lọc, hoặc ít nhất là dòng chảy, không được quá mạnh. Cũng nên tránh thay nước quá nhiều trong một lần. Nếu bể nuôi thưa thì thay 10–15% mỗi tuần là đủ.1

Người ta mổ dạ dày cá bắt ngoài tự nhiên và thấy thức ăn chủ yếu là động vật không xương sống nhỏ, như ấu trùng chironomid và giáp xác ostracod. Vì vậy, khi nuôi trong bể bạn nên cho ăn đa dạng các loại mồi nhỏ, sống hoặc đông lạnh, như trùng huyết (ấu trùng chironomid), trùng chỉ, Artemia, lăng quăng, v.v. Một số người cũng nuôi được bằng thức ăn chế biến loại tốt, hạt mịn. Tuy vậy, cá hoang dã mới nhập về có thể chưa chịu ăn loại này lúc đầu.1

Loài này nuôi riêng là tốt nhất, hoặc nuôi kèm vài loài cá 'dither' nhỏ (cá bơi kèm để cá chính thấy an toàn hơn) như Nannostomus hay Micropoecilia. Không nên nuôi chung với các loài hay quần thể Biotoecus khác. Bạn có thể nuôi theo nhóm nếu bể đủ rộng. Khi đó cá đực sẽ chiếm những vùng lãnh thổ nhỏ quanh một chỗ đẻ ưng ý, còn cá cái chưa vào đẻ thì tụ lại thành từng nhóm lỏng lẻo.1

Cá đực nhỏ con hơn cá cái, nhưng vây có màu sặc sỡ hơn và dài hơn.1

Đây là loài đẻ trứng bám, cả bố lẫn mẹ cùng giữ ổ. Cá thường đẻ trứng trong khe hoặc hốc giữa các vật trang trí, và hay chọn mặt dưới của lá chìm hoặc các hang nhỏ. Cá cái sắp đẻ dễ nhận ra vì vùng bụng ửng hồng và vây bụng ngả xanh. Dù vậy, người chủ động ve vãn lại là cá đực đang giữ lãnh thổ.

Trứng thường nở sau 3–5 ngày. Cá bột có thể bám luôn trên trần chỗ đẻ, hoặc được bố mẹ chuyển sang một chỗ lõm nông trên nền cát cho đến khi tiêu hết túi noãn hoàng. Khi cá con đã bơi được, bố mẹ còn tiếp tục trông thêm 3–4 tuần, dù cá đực có thể chỉ trông chừng qua loa. Nếu để nhiều cặp cùng đẻ trong một bể và các lứa cá con bơi lẫn vào nhau, cá lớn ở các lãnh thổ sát bên hình như có thể bắt đầu trông luôn cả con của cặp khác.1

Loài này được mô tả từ mẫu thu ở 'Lago Saracá' (hồ Saracá) và 'Villa Bella' (nay là thành phố Parintins). Cả hai nơi đều nằm giữa thành phố Manaus và Santarém, thuộc vùng trung lưu Amazon, bang Amazonas, Brazil. Về sau người ta còn ghi nhận loài này ở phần lớn khu vực xung quanh, gồm hạ lưu các sông Madeira, Tapajós, Trombetas và đoạn trung đến hạ lưu sông Negro.

Có một dạng thường xuyên được xuất khẩu cho dân chơi cá cảnh. Dạng này hình như được bắt ở sông Jauaperi, gần chỗ sông Branco đổ vào sông Negro, thuộc bang Roraima, Brazil, và thường được bán dưới tên B. sp. 'rio Negro'. Một số lô cá còn mang nhãn "Caicubi", nhiều khả năng lấy theo tên ngôi làng Caicubi ở đô thị Caracaraí gần đó. Còn cá có nguồn gốc quanh Santarém và sông Tapajós thì thường được gọi là B. sp. 'Santarém' hay 'Tapajós'.1

Loài này thường thích những chỗ nước nông, nền cát, rải rác từng mảng lá mục và có gỗ, lũa chìm. Dòng nước ở đây thường chảy khá chậm. Nhiều nơi nước ngả màu do tanin và các chất khác tiết ra từ xác hữu cơ đang phân hủy.1

Đến thời điểm viết, chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy các quần thể khác nhau của loài này trên thị trường cá cảnh (xem phần 'Phân bố') là gì khác ngoài một loài duy nhất phân bố rộng. Tuy vậy, một số quần thể có khác biệt nhỏ về hình thái, như độ cao thân so với chiều dài, tia vây dài hơn ở các vây lẻ và màu vàng hoặc cam ở các vây chẵn. Hình như còn có một dạng từ thượng nguồn sông Negro có thể sẽ được tách thành loài riêng, nhưng dạng này hiếm gặp trong giới chơi cá.

B. dicentrarchus hiện là loài duy nhất khác trong chi đã được mô tả chính thức. Loài này có nguồn gốc ở thượng nguồn sông Negro và lưu vực sông Orinoco thuộc Colombia và Venezuela. Có thể phân biệt nó với B. opercularis qua các đặc điểm sau. B. dicentrarchus có 2 gai vây hậu môn (B. opercularis có 3). Thân có 6 đốm đen dọc hai bên (B. opercularis có 5). Vài gai vây lưng phía trước hơi dài hơn phần còn lại của vây (ở B. opercularis các gai dài bằng nhau). Không có ống đường bên chạy qua xương anguloarticular (B. opercularis có). Đường bên trên xương răng có 3–4 lỗ da và 2–3 đoạn ống (B. opercularis có 5 lỗ da và 4 đoạn ống). Công thức vây lưng phổ biến nhất là VII.15 (B. opercularis là VIII.14).

Kullander (1998) làm một nghiên cứu phát sinh loài dựa trên hình thái, chia họ Cichlidae vùng tân nhiệt đới thành sáu phân họ. Trong đó, phân họ được đề xuất là Geophaginae gồm 16 chi, chia vào ba 'tông': Acarichthyini - Acarichthys và Guianacara. Crenicaratini - Biotoecus, Crenicara, Dicrossus và Mazarunia. Geophagini - Geophagus, Mikrogeophagus, nhóm 'Geophagus' brasiliensis, nhóm 'Geophagus' steindachneri, Gymnogeophagus, Satanoperca, Biotodoma, Apistogramma, Apistogrammoides và Taeniacara.

Về sau, các nghiên cứu phân tử của Farias và cs. (1999, 2000, 2001) đã xếp thêm Crenicichla và Teleocichla vào Geophaginae. Kết quả này được López-Fernández và cs. (2005) ủng hộ. Nhóm này đã làm phân tích phân tử chi tiết nhất về Geophaginae cho đến nay, gồm 16 trong số 18 chi và 30 loài. Tuy vậy, kết luận của họ về quan hệ giữa các chi có phần khác các giả thuyết trước đó. Có thể tóm lược kết luận này thành các nhóm phân định chưa chặt chẽ sau:

• Acarichthys và Guianacara là hai nhóm chị em, nhưng bằng chứng ủng hộ còn yếu.
• Một "nhánh Satanoperca" có bằng chứng ủng hộ tốt, gồm Satanoperca, Apistogramma, Apistogrammoides và Taeniacara.
• Một "nhánh lớn" gồm Geophagus, Mikrogeophagus, nhóm 'Geophagus' brasiliensis, nhóm 'Geophagus' steindachneri, Gymnogeophagus, Biotodoma, Crenicara và Dicrossus.
• Một "nhánh crenicarine" gồm Biotoecus và Crenicichla.

Nghiên cứu này không có mẫu nào của Teleocichla hay Mazarunia. Dù vậy, Teleocichla đã được xác lập vững chắc là nhóm chị em của Crenicichla, còn Mazarunia thì từng xếp sát với Dicrossus và Crenicara trong các công trình trước. Những kết luận chính khác của bài báo là khẳng định Geophaginae là một nhóm đơn ngành, và nhóm này có dấu hiệu rõ là đã trải qua bức xạ thích nghi nhanh. Bức xạ thích nghi là khi một loài hay một dạng tổ tiên phân hóa thành nhiều dạng, mỗi dạng thích nghi chuyên biệt với một ổ sinh thái riêng.1

• Kullander, S. O. (1989). Biotoecus Eigenmann and Kennedy (Teleostei: Cichlidae): description of a new species from the Orinoco Basin and revised generic diagnosis. Journal of Natural History 23(1), 225-260
• Kullander, S. O. (2003). Cichlidae (Cichlids). In R.E. Reis, S.O. Kullander and C.J. Ferraris, Jr. (eds.) Checklist of the Freshwater Fishes of South and Central America. Porto Alegre, EDIPUCRS, Brasil1