Cá cầu vồng vây tơ

Cá cầu vồng vây tơ (Iriatherina werneri) là một loài cá cầu vồng nhỏ, sống ở miền nam New Guinea, bán đảo Cape York thuộc bang Queensland và Lãnh thổ phương Bắc của Úc. Loài này được bán rộng rãi và nhân giống thương mại với số lượng lớn. Dù vậy, chúng khá yếu và cần điều kiện chăm sóc khá đặc thù, nên không phải loài dành cho người mới chơi. Chúng dễ bị cá khác giành mất thức ăn. Cá đực có vây dài, lại hay bị một số loài cá phổ biến rỉa vây. Vì vậy tốt nhất là nuôi riêng, hoặc nuôi chung với những loài có kích thước và tính tình tương đương.

• Kích thước tối đa: 40 mm SL
• Kích thước bể: 60 × 30 cm
• Nhiệt độ: 22–30°C
• pH: 5,0–8,0
• Độ cứng: 1–12 dGH

Chiều dài chuẩn: 40 mm SL. Đáy bể: 60 × 30 cm. Thể tích: khoảng 54 lít.

Bể có đáy 60 × 30 cm là mức tối thiểu cho loài này.

• Nhiệt độ: 22–30°C
• pH: 5,0–8,0
• Độ cứng: 1–12 dGH

Loài này hợp nhất với bể trồng cây dày. Với một bể thủy sinh có layout chăm chút thì đây là lựa chọn rất đáng cân nhắc. Cá có vẻ cũng thích bể có thêm ít cây nổi và rễ hoặc cành lũa làm dịu bớt ánh sáng chiếu xuống, mà bể trông cũng tự nhiên hơn. Nếu bạn muốn để cá bột lớn lên chung với cá bố mẹ, nên thêm một loại rêu lá nhỏ như Taxiphylum sp. (xem phần 'Sinh sản').

Lọc không cần quá mạnh. Ngoài tự nhiên chúng chủ yếu sống ở vùng nước chảy lờ đờ, nên gặp dòng chảy mạnh thì chúng có thể bơi vất vả. Đừng thả loài này vào bể chưa ổn định vi sinh, vì chúng có thể nhạy cảm với những dao động của các chỉ số nước.

Ngoài tự nhiên, chúng ăn thực vật phù du nổi hoặc lơ lửng trong nước, tảo cát và các loài động vật phù du khác. Trong bể, bạn phải chọn thức ăn có cỡ vừa với cái miệng rất nhỏ của chúng. Tốt nhất phần lớn khẩu phần nên là thức ăn sống như Daphnia, Moina, ấu trùng Artemia mới nở, giun vi sinh (micro worm), copepod (giáp xác chân chèo), v.v. Chúng cũng chịu ăn thức ăn khô dạng nổi, loại hạt nhỏ hoặc đã bóp vụn.

Loài này rất hiền nhưng không hợp với bể cộng đồng thông thường. Chúng dễ bị cá khác giành mất thức ăn, còn vây dài của cá đực trưởng thành có thể bị một số loài phổ biến rỉa. Tốt nhất là nuôi riêng, hoặc nuôi chung với những loài có kích thước và tính tình tương đương như Pseudomugil spp. Nếu không cần nuôi đúng vùng địa lý thì Microdevario, Danionella, Eirmotus, Trigonostigma, cá chuột lùn (pygmy Corydoras), cá dọn bể nhỏ họ Loricariidae như Otocinclus spp. và tép nước ngọt thuộc chi Caridina, Neocaridina cũng là những bạn cùng bể phù hợp.

Bản tính đây là loài sống thành đàn. Bạn thật sự nên nuôi chúng theo nhóm ít nhất 6 con, lý tưởng là từ 10 con trở lên. Nuôi đủ đông như vậy thì cá bớt nhát, bể cũng đẹp và trông tự nhiên hơn hẳn. Cá đực còn lên màu đẹp nhất và có nhiều màn phô diễn rất đáng xem khi tranh nhau sự chú ý của cá cái.

Cá đực trưởng thành có vây lẻ (vây lưng, vây hậu môn, vây đuôi) và vây bụng kéo dài. Cá đực cũng to hơn và nhiều màu hơn cá cái.

Loài này đẻ trứng rải, không chăm con và sẽ ăn cả trứng lẫn cá bột của chính mình nếu có dịp. Cá dễ đẻ hơn khi nhiệt độ gần mức cao của khoảng nhiệt nêu ở trên. Cá cái có thể đẻ vài trứng mỗi ngày, kéo dài trong nhiều ngày. Một con đực cũng có thể giao phối với nhiều con cái trong cùng một ngày. Vào những đợt trời ấm, chúng thường đẻ suốt cả ban ngày.

Khi đã sẵn sàng sinh sản, cá đực thường phô diễn trước cá cái và có vẻ thích làm vậy dưới tán cây nổi. Màu toàn thân đậm lên và vây lưng thứ nhất hình tròn dựng đứng. Cá đực còn 'búng' các tia dạng sợi của vây lưng thứ hai và vây hậu môn để dụ bạn tình. Con cái nào chịu đáp lại sẽ chọn chỗ đẻ, thường là rễ cây nổi hoặc một búi cây lá nhỏ, rồi đứng yên để báo hiệu. Lúc đó cả hai con cùng chui vào giá thể để phóng trứng và tinh.

Có hai cách cơ bản để cho cá đẻ trong bể. Cách thứ nhất là tách một con đực và hai, ba con cái sang một bể nhỏ hơn. Bể này chạy lọc bọt biển bằng sủi khí và có giá thể đẻ là búi len nylon hoặc rêu. Mỗi ngày bạn kiểm tra giá thể, thấy có trứng thì chuyển sang một hộp ấp riêng.

Cách thứ hai là nuôi cả nhóm cá trưởng thành trong một bể lớn hơn, bài trí đầy đủ. Nếu bể trồng nhiều cây thì sẽ có một số cá bột sống sót được. Giai đoạn đầu đời cá bột ở sát mặt nước. Vì vậy rêu chi Taxiphylum buộc lên vật trang trí ở cao trong cột nước có vẻ cho kết quả tốt nhất. Cây nổi có rễ dài rủ xuống cũng là lựa chọn nên dùng.

Cách sau cho ít cá con hơn nhưng đơn giản và chắc ăn hơn. Bể trồng cây đã ổn định lâu thường giữ nước tương đối ổn định. Hệ vi sinh vật nhỏ sẵn có trong bể cũng có thể là nguồn thức ăn đầu đời rất quý cho cá bột. Nếu tách trứng ra và nuôi cá bột riêng, bạn có thể gặp rắc rối cả về thức ăn lẫn chất lượng nước, vì cá bột cực kỳ nhỏ và yếu.

Nước để lâu không thay có thể khiến cá bột chết nhiều. Bạn cần thay nước ít một và đều đặn, đồng thời không để thức ăn thừa tích lại trong bể nuôi cá bột. Khi lớn dần, cá bột cũng khá kén cỡ mồi. Nếu dùng thức ăn sống, có thể bạn phải nuôi sẵn vài loại. Bạn cũng có thể nuôi chúng bằng thức ăn khô dạng bột loại tốt, trong đó có loại bán theo nhiều cỡ hạt tăng dần. Cho ăn từng bữa nhỏ, ít nhất hai lần mỗi ngày.

Trong vài tuần đầu, cá bột thường lớn chậm. Cho ăn thức ăn sống thì chúng có thể lớn nhanh hơn. Đến một lúc nào đó, bạn có thể phải tách con lớn nhanh và con lớn chậm ra, vì con lớn sẽ giành mồi và ăn thịt con nhỏ.

Mẫu dùng để mô tả loài này được thu ở 'Merauke, Irian Jaya, Indonesia', nay là huyện Merauke thuộc tỉnh Papua, Indonesia, trên đảo New Guinea. Chúng phân bố trên một đoạn bờ biển tương đối ngắn ở phía nam New Guinea, từ Merauke đến cửa sông Fly ở bên kia biên giới, thuộc Papua New Guinea. Trong lưu vực sông Fly, người ta đã ghi nhận loài này ở sâu trong nội địa hơn 500 km. Ngoài ra còn có các quần thể ở hồ Bosset và hồ Kala.

Ở Úc, loài này có mặt tại nhiều lưu vực sông trên bán đảo Cape York, bang Queensland, và ở Lãnh thổ phương Bắc về phía tây, trong đó có vùng đất ngập nước Arafura ở Arnhem Land. Màu sắc và hình dạng vây của cá khác nhau đôi chút tùy nơi sống. Tuy vậy, cá hoang dã gần như không có mặt trong giới chơi cá cảnh. Toàn bộ cá bán ngoài thị trường đều là cá nhân giống thương mại.

Chúng ưa sống ở suối chảy chậm, đầm lầy nước ngọt, đầm phá và billabong (vũng nước tù tách ra từ dòng sông), nơi nước trong và có nhiều thực vật thủy sinh lớn. Người ta hay gặp chúng nhất ở vùng ven bờ cây mọc dày, sâu chưa tới 1,5 m. Chúng cũng thường xuất hiện quanh các lá súng nổi. Số đo ngoài tự nhiên ghi nhận nhiệt độ 22–32 °C và pH 5,2–7,5.

Cá cái và cá con thường tụ lại thành đàn. Trong khi đó, cá đực đang vào mùa sinh sản chiếm những lãnh thổ tạm thời ở vùng nước thoáng. Từ đó chúng phô diễn trước các cá đực khác và những cá cái đã sẵn trứng. Mùa đẻ rơi vào những tháng ấm hơn trong năm.

Loài này được bán rộng rãi và nhân giống thương mại quy mô lớn cho giới chơi cá cảnh. Thực ra chúng khá yếu và cần điều kiện chăm sóc khá đặc thù, nên không phải loài dành cho người mới chơi. Đôi khi chúng còn được gọi là 'cá cầu vồng vây lông vũ' (featherfin rainbowfish).

Hình dạng và kiểu màu của loài này rất đặc trưng so với các thành viên khác trong họ Melanotaeniidae. Từ khi Meinken (1974) mô tả đến nay, chi này vẫn chỉ có một loài duy nhất. Có một số bằng chứng cho thấy các quần thể ở Lãnh thổ phương Bắc, Queensland và New Guinea khác nhau về di truyền đủ nhiều để tách thành các đơn vị phân loại riêng. Tuy vậy, tại thời điểm viết, chuyện này vẫn chưa được xác nhận.

Có thể phân biệt chi này với các chi khác trong họ Melanotaeniidae nhờ tổ hợp các đặc điểm sau. Mọi gai ở vây lưng thứ nhất đều tương đối mềm và dẻo. Vây hậu môn có 11-12 tia mềm. Ở cá đực, vài tia đầu của vây lưng thứ hai và vây hậu môn kéo dài thành sợi. Phần răng tiền hàm lộ ra ngoài chỉ còn một hàng gồm 7-8 răng nanh to. Về quan hệ tiến hóa trong họ, chi này có vẻ nằm giữa Melanotaenia và Rhadinocentrus.

Họ Melanotaeniidae và họ Bedotiidae ở Madagascar là hai nhóm chị em. Nghe qua thì có thể thấy lạ nếu nhìn vào vùng phân bố hiện nay của chúng. Nguồn gốc chính xác và quá trình phát tán sau đó của hai họ vẫn còn gây tranh cãi. Một số nhà cổ sinh vật học cho rằng cá nước ngọt ở Madagascar đến từ một đợt phát tán vượt đại dương trong Đại Tân Sinh. Tuy vậy, những lập luận thuyết phục nhất hiện nay nghiêng về một đợt tỏa nhánh trong nước ngọt, diễn ra khi siêu lục địa Gondwana tách rã vào Đại Trung Sinh.

• Sparks, J. S. and W. L. Smith (2004). Phylogeny and biogeography of the Malagasy and Australasian rainbowfishes (Teleostei: Melanotaenioidei): Gondwanan vicariance and evolution in freshwater. Molecular Phylogenetics and Evolution 33(3), 719-734
• Allen, G. R. (1980). A Generic Classification of The Rainbowfishes (Family Melanotaeniidae). Records of the Western Australian Museum 8(3), 449-490
• Tappin, A. R. (2010). Rainbowfishes - Their Care and Keeping in Captivity. Art Publications, 1-484
• Allen, G. R., H. Midgley, and M. Allen (2002). Field guide to the freshwater fishes of Australia. Western Australian Museum, i-xiv + 1-394