Cá chạch mặt nai

• Cần nền cát mềm: Bể bắt buộc phải có nền cát mềm. Cá dành một phần thời gian vùi kín mình dưới cát, có lúc chỉ ló đôi mắt lên.

Cá chạch mặt nai (Canthophrys gongota) là một loài chạch họ Cobitidae, sống ở hệ thống sông Hằng và sông Brahmaputra thuộc Nepal, miền bắc Ấn Độ và Bangladesh. Tài liệu cá cảnh hay gọi nó là Somileptes gongota. Loài này hiếm khi có mặt trên thị trường vì nổi tiếng mỏng manh và rất khó vận chuyển. Ngoài tự nhiên, cá chủ yếu sống ở các nhánh sông và sông nhỏ nông, nước chảy chậm, đáy bùn, cát hoặc sỏi.

Bạn cần bể có kích thước từ 90 × 30 cm trở lên. Thể tích bể khoảng 81 lít.

• Nhiệt độ: 18–22°C
• pH: 6,0–7,0
• Độ cứng: 1–10 dGH

Bể phải có nền cát mềm, vì cá dành một phần thời gian vùi kín mình trong cát hoặc chỉ để lộ đôi mắt. Nếu dùng sỏi thô hơn, cá có thể bị stress hoặc tự làm mình bị thương khi cố đào. Cá cũng có thể ngại kiếm ăn.

Những vật trang trí khác không bắt buộc. Nếu muốn, bạn có thể thêm đá mòn do nước, cành lũa hoặc rễ cây. Nhớ đặt chúng xuống trước rồi mới đổ nền, để cá đào bới không làm chúng đổ. Bạn cũng nên chừa những khoảng cát trống giữa các vật trang trí cho cá bơi lại.

Đèn có thể để khá tối, trừ khi bạn định trồng cây. Rải thêm vài nắm lá khô sẽ làm bể trông tự nhiên hơn.

Giống nhiều loài cá sống ở vùng nước chảy, chạch mặt nai không chịu được chất thải hữu cơ tích tụ. Nó cần nước thật sạch mới sống khỏe. Vì vậy, tuyệt đối không thả cá vào bể chưa ổn định hệ vi sinh. Cá dễ thích nghi nhất ở những bể đã ổn định và chạy lâu.

Về chăm sóc, thay 30–50% nước mỗi tuần là việc phải làm thường xuyên. Chỉ cần đủ oxy thì dòng chảy không quan trọng. Loài này cũng nhiều khả năng sống tốt trong bể bố trí kiểu suối, miễn là nền đủ mịn cho cá đào.

Chạch mặt nai chủ yếu săn những sinh vật rất nhỏ. Cá xúc từng ngụm nền rồi lọc qua mang để lấy ấu trùng côn trùng, giáp xác nhỏ và những thứ tương tự.

Trong bể, cá chịu ăn thức ăn khô loại chìm. Dù vậy, bạn vẫn nên thường xuyên cho ăn thức ăn sống và đông lạnh cỡ nhỏ như Daphnia, Artemia, trùng huyết, v.v.

Loài này không hợp với bể cộng đồng thông thường. Tuy vậy, bạn có thể nuôi chung với các loài cá bơi ở tầng trên như các loài cá chép nhỏ. Đàn cá này cũng làm chạch bớt nhát. Lý do là ngoài tự nhiên, cá thường nhìn xem quanh mình có đàn cá bơi hay không để đoán có nguy hiểm hay không.

Nhiều loài chạch sống trên nền cát thuộc họ Cobitidae và Nemacheilidae cũng nuôi chung được. Nhưng bạn phải tìm hiểu kỹ trước, vì một số loài có thể quá hung dữ hoặc giữ lãnh thổ.

Đây là loài sống theo đàn, nên tốt nhất là nuôi nhóm từ sáu con trở lên. Khi nuôi đủ đàn, bạn sẽ thấy chúng tương tác với nhau khá thú vị.

Khác với đa số loài trong họ Cobitidae, cá đực không có lamina circularis ở vây ngực. Đây là cấu trúc do hai tia vây trở lên dính liền nhau. Vì thế rất khó phân biệt đực cái chính xác khi cá còn nhỏ.

Cá cái lớn tuổi to hơn cá đực thấy rõ, và có vẻ thân cũng cao hơn.

Chưa có ghi nhận nào về chuyện cá sinh sản trong bể nuôi.

Loài này phân bố rộng trong hệ thống sông Hằng và sông Brahmaputra ở Nepal, miền bắc Ấn Độ (các bang Uttar Pradesh, Tây Bengal, Meghalaya, Assam, Manipur và Arunachal Pradesh) và Bangladesh.

Nơi thu mẫu chuẩn (type locality) là 'các con sông ở bắc Bengal'.

Cá chủ yếu được ghi nhận ở các nhánh sông và sông nhỏ tương đối nông, nước chảy chậm, đáy bùn, cát hoặc sỏi. Cây thủy sinh chỉ thỉnh thoảng mới có. Tuy vậy, ở một số nơi cây cối ven bờ có vẻ mọc rất dày.

Ở sông Schutunga thuộc lưu vực sông Mansai, một nhánh của sông Brahmaputra ở bang Tây Bengal (Ấn Độ), người ta đã bắt được C. gongota cùng nhiều loài khác, gồm Acoura savona, Chaca chaca, Erethistoides sicula, Pseudolaguvia riberoi, P. shawi và Macrognathus aral.

Tài liệu cá cảnh thường gọi loài này là Somileptes gongota, dù từ năm 1998 tên giống này đã được xem là tên đồng nghĩa của Canthophrys.

Cá hiếm khi có mặt trên thị trường cá cảnh vì nổi tiếng mỏng manh và khó vận chuyển.

Họ Cobitidae, hay được gọi là chạch 'thật', phân bố rộng khắp phần lớn lục địa Á-Âu. Tiểu lục địa Ấn Độ, Đông Nam Á và Trung Quốc là những trung tâm đa dạng loài nổi bật của họ này.

Các phân tích phát sinh loài của Tang và cs. (2006), Šlechtová và cs. (2007) và Šlechtová và cs. (2008) cho thấy nhóm này là một dòng di truyền tách biệt với họ Botiidae. Trước đây, hai nhóm được gộp chung trong họ Cobitidae thành hai phân họ giả định là Cobitinae và Botiinae.

Mọi loài trong họ Cobitidae đều có gai dưới mắt, sắc và cử động được. Bình thường gai nằm giấu trong một túi da, nhưng sẽ dựng lên khi cá bị stress, chẳng hạn khi bị nhấc ra khỏi nước. Vì vậy bạn cần cẩn thận khi bắt cá. Gai này có thể mắc vào vợt, và ở những loài cỡ lớn còn có thể đâm rách da người.

• Hamilton, F. (1822). An account of the fishes found in the river Ganges and its branches. An account of the fishes found in the river Ganges and its branches., i-vii + 1-405
• Kottelat, M. (2012). Conspectus cobitidum: an inventory of the loaches of the world (Teleostei: Cypriniformes: Cobitoidei). Raffles Bulletin of Zoology Supplement 26, 1-199