Cá Chagunius chagunio

• Bể phải có nắp đậy kín vì loài này nổi tiếng hay nhảy. Nắp nên nặng và khít, vì các loài cá họ chép cỡ lớn đôi khi khá dễ hoảng và thường bật nhảy rất mạnh.

Chagunius chagunio là một loài cá họ chép cỡ lớn, đặc hữu của lưu vực sông Hằng và sông Brahmaputra ở miền bắc Ấn Độ, Nepal và Bangladesh. Cá lớn tới 400–450 mm, nên chỉ hợp với thủy cung công cộng và một số rất ít người chơi cá nhân. Loài này hiếm khi có bán. Nhìn bề ngoài, nó gần như giống hệt C. baileyi và C. nicholsi, nhưng có nhiều vảy quanh thân và vảy quanh cuống đuôi hơn.

Cá con có thể nuôi lớn dần trong bể nhỏ hơn. Nhưng chỉ một con trưởng thành thôi đã cần bể có đáy 240 × 90 cm, tức khoảng 1944 lít. Vì vậy, loài này chỉ hợp với thủy cung công cộng và một số rất ít người chơi cá nhân.

• Nhiệt độ: 20–25°C
• pH: 6,0–7,5
• Độ cứng: 2–20 dGH

Cách bài trí có lẽ không quan trọng bằng chất lượng nước và khoảng trống để cá bơi. Dù vậy, nếu bạn có đủ điều kiện để có một bể đủ lớn cho cá sống lâu dài và bài trí nó tử tế, loài này sẽ rất đẹp trong một bể mô phỏng dòng sông. Nền có thể gồm đá và sỏi nhiều cỡ, thêm vài tảng đá lớn bị nước bào mòn và có thể là vài cành lũa.

Giống nhiều loài sống ở vùng nước chảy khác, gần như chắc chắn loài này chịu kém khi chất thải hữu cơ tích tụ trong bể. Muốn cá khỏe thì nước phải thật sạch. Bể cũng cần nhiều oxy hòa tan và dòng chảy khá mạnh. Bạn sẽ cần một hoặc hai lọc ngoài cỡ lớn để có đủ oxy, đủ dòng chảy và đủ diện tích bề mặt cho vi sinh bám. Nhớ đậy bể bằng nắp nặng và khít, vì các loài cá họ chép cỡ lớn đôi khi khá dễ hoảng và thường bật nhảy rất mạnh.

Người ta đã phân tích dạ dày cá ngoài tự nhiên và thấy thức ăn của chúng gồm ấu trùng côn trùng và ốc nước. Chúng có vẻ không ăn nhiều thực vật. Có lẽ đúng nhất nên xem các loài trong giống này là loài săn mồi cỡ nhỏ, chuyên lùng sục kiếm ăn.

Vì vậy, muốn cá lên màu và thể trạng đẹp nhất, bạn nên cho ăn đều đặn các loại thức ăn sống và đông lạnh cỡ nhỏ như trùng huyết, bo bo và Artemia. Kèm theo đó là thức ăn khô dạng mảnh và dạng viên loại tốt.

C. chagunio ít khi săn cá chung bể. Tuy vậy, cá trưởng thành khá to nên tốt nhất đừng nuôi chung với các loài quá nhỏ. Bạn cùng bể hợp nhất là những loài sống ở môi trường tương tự ngoài tự nhiên, chẳng hạn nhiều loài cá họ chép và cá chạch. Nhưng loài này nhìn chung không hợp với bể gia đình, nên đưa ra một danh sách gợi ý chi tiết hơn có lẽ là không nên.

Ngoài tự nhiên, loài này bơi thành từng nhóm lỏng lẻo. Nếu nuôi một con hoặc vài con, cá có thể nhút nhát hoặc dễ hoảng. Nhiều khả năng đây là loài bơi thành đàn lỏng (shoaling) chứ không bơi đồng bộ thành đàn chặt (schooling), và trong đàn có thứ bậc rõ ràng. Vì vậy, nếu may mắn gặp chỗ bán đủ số lượng, bạn nên nuôi một nhóm từ sáu con trở lên.

Nuôi theo nhóm thì bể trông tự nhiên hơn, và bạn cũng được xem nhiều hành vi thú vị khi cá tương tác với đồng loại. Dĩ nhiên, bể đủ lớn để nuôi một đàn như vậy lâu dài là ngoài tầm với của phần lớn người chơi.

Nhìn bên ngoài thì không thể phân biệt chính xác đực cái khi cá còn nhỏ. Khi trưởng thành, cá đực mọc các nốt sần (tubercle) rõ trên đầu, và hai tia cuối của vây hậu môn dài ra.

Theo những gì biết được đến nay, chưa ai cho loài này sinh sản trong điều kiện nuôi nhốt.

Loài này là loài đặc hữu của lưu vực sông Hằng và sông Brahmaputra, nên có mặt ở miền bắc Ấn Độ, Nepal và Bangladesh. Nơi thu mẫu chuẩn là 'sông Yamuna và các con sông phía bắc của Behar và Bengal'.

Vùng phân bố của cả giống này khá thú vị. Các loài trong giống sống đúng ở vùng địa lý ngăn cách nhóm cá barb Ấn Độ với nhóm cá barb Đông Nam Á. Vì thế, có giả thuyết cho rằng chúng có thể là loài 'mắt xích' trong quá trình tiến hóa (Rainboth, 1986). Hình thái của chúng cũng rất đáng chú ý. Ở một số điểm, chúng nằm lưng chừng giữa Hypselobarbus của Ấn Độ và các giống Đông Nam Á như Tor.

Các loài Chagunius sống ở sông suối và phụ lưu vùng cao, nơi nước trong và nền là đá, sỏi và/hoặc cát. Người ta đã ghi nhận chúng ở những đoạn thác ghềnh, lẫn những đoạn nước chảy vừa phải có các mảng cây thủy sinh.

Rainboth ghi nhận rằng ngay cả cá con cũng sống ở dòng chính chứ không ở các vùng nước tù. Tuy vậy, cá con thích chỗ nước êm hơn một chút so với cá lớn. Cá trưởng thành thì hay bơi thành đàn cùng các loài Tor ở những đoạn nước chảy xiết hơn.

Các loài Chagunius hiếm khi có người nuôi. Thỉnh thoảng chúng mới lẫn vào các lô cá hoang dã nhập từ Ấn Độ, Myanmar và Thái Lan. C. chagunio lớn quá cỡ so với phần lớn bể gia đình. Loài C. baileyi thì nhỏ hơn, dễ nuôi hơn và thỉnh thoảng vẫn có bán.

Hiện giống này có ba loài, thoạt nhìn gần như giống hệt nhau. Cách dễ nhất để phân biệt là dựa vào nơi bắt cá, vì vùng phân bố của chúng ngoài tự nhiên không chồng lên nhau. C. baileyi là loài đặc hữu của lưu vực sông Salween, còn C. nicholsi là loài đặc hữu của lưu vực sông Ayeyarwady.

Khác biệt về hình thái rất nhỏ. C. chagunio có nhiều vảy quanh thân hơn hai loài kia (40 vảy, so với 36 hoặc ít hơn) và nhiều vảy quanh cuống đuôi hơn (23-25, so với 18-20). Giữa C. baileyi và C. nicholsi, chỉ có thể phân biệt bằng cách đếm vảy hậu môn (4-5 ở C. baileyi, so với 2 ở C. nicholsi) và so kích thước tương đối của mắt (mắt C. baileyi hơi to hơn). Hiện chưa có ảnh C. nicholsi khi còn sống. Tuy vậy, C. baileyi non còn một điểm khác để phân biệt với C. chagunio: vây đuôi của nó có sọc đỏ ở mép. Màu này có vẻ mất dần khi cá trưởng thành.

• Rainboth, W. J. (1986). Fishes of the Asian Cyprinid Genus Chagunius. Occasional Papers of the Museum of Zoology University of Michigan 712, 1-17
• Hamilton, F. (1822). An account of the fishes found in the river Ganges and its branches. An account of the fishes found in the river Ganges and its branches., i-vii + 1-405