Cá cupid

Cá cupid (Biotodoma cupido) là một loài cichlid geophagine. Chúng sống ở phần lớn lưu vực Amazon, phía bắc tới sông Essequibo ở Guyana, phía nam xuống tới Bolivia. Trên thị trường, loài này còn được bán với tên 'green-streaked eartheater' (cá ăn đất sọc xanh). Màu sắc và dáng thân của cá thay đổi tùy địa phương. Phần lớn cá bán ra có nguồn gốc quanh Santarém, bang Pará. Khi không sinh sản, chúng hiền đến bất ngờ. Muốn phân biệt với B. wavrini thì nhìn hai điểm: thân cá cupid tương đối gọn, và đốm sẫm ở hông nằm phía trên nhánh trên của đường bên.

Bể nên có đáy từ 150 × 45 cm trở lên, tương đương thể tích khoảng 304 lít.

• Nhiệt độ: 20–30°C
• pH: 5,0–7,0
• Độ cứng: 1–5 dGH

Tốt nhất nên dùng nền cát mềm, vì các loài trong chi này chủ yếu ăn sinh vật đáy. Phần trang trí còn lại phần lớn tùy gu mỗi người. Tuy vậy, những bể được chuộng nhất thường để đèn khá tối, đặt vài khúc lũa và rải thêm rễ hoặc cành cây. Nếu muốn, bạn có thể thả thêm một hai viên đá bị nước mài nhẵn để cá có chỗ đẻ.

Chất lượng nước là chuyện quan trọng nhất. Loài cichlid này rất nhạy khi nước xấu đi, nên tuyệt đối không thả chúng vào bể chưa ổn định vi sinh. Muốn nước ổn định như ý thì cách tốt nhất là chạy lọc thùng ngoài, hệ sump, hoặc kết hợp cả hai, đồng thời thay ít nhất 50–70% nước mỗi tuần.

Nếu chăm sóc không đủ kỹ hoặc cho ăn không đủ chất, cá có thể mắc bệnh lở đầu và đường bên (HITH/HLLE), hoặc còi cọc chậm lớn.

Lọc cơ học nên chọn loại giữ được những hạt nhỏ mà cá khuấy lên. Nếu để cát liên tục bị cuốn qua lọc, cát có thể làm tắc hoặc mài mòn các bộ phận của lọc.

Khẩu phần nên đa dạng. Nền tảng là thức ăn chế biến sẵn loại tốt, hạt nhỏ, kèm theo trùng huyết (ấu trùng muỗi lắc), trùng chỉ, Artemia, bọ gậy và các loại tương tự, ở dạng sống hoặc đông lạnh. Trong số thức ăn khô, ít nhất vài loại nên có nhiều thành phần thực vật như Spirulina hoặc tương tự.

Thức ăn tự làm, đông lại bằng gelatin, đã được chứng minh là cho kết quả tốt. Một ví dụ là hỗn hợp gồm thức ăn khô cho cá, hải sản có vỏ xay nhuyễn, trái cây và rau tươi. Bạn có thể dùng đầu ống pipet vát sắc hoặc dao nhỏ để cắt thành những miếng tròn vừa miệng cá.

Thay vì cho một bữa lớn, hãy chia thành 3–4 bữa nhỏ mỗi ngày để cá được rỉa mồi như ngoài tự nhiên. Cách cho ăn này có vẻ giúp cá lớn nhanh nhất và khỏe nhất.

Khi không sinh sản, loài này hiền đến bất ngờ. Chúng không săn cá nào dài hơn vài mm. Vì vậy, cá nuôi chung được thì nhiều đến mức kể không hết. Phần lớn các loài hiền, ưa điều kiện nước tương tự đều nuôi chung được.

Tuy vậy, nên tránh những loài giữ lãnh thổ hoặc hung dữ, cũng như những loài cần nước cứng hơn.

Các loài Biotodoma có tính bầy đàn lỏng lẻo và thường sống theo nhóm, trừ lúc sinh sản. Cá con đặc biệt hay túm tụm lại với nhau khi bị đe dọa. Vì thế, bạn nên mua tối thiểu một nhóm 5–8 con. Nhóm này sẽ hình thành thứ bậc trên dưới khá rõ, ngồi xem tập tính của chúng rất thú vị. Nếu nuôi ít hơn, những con yếu có thể bị con đầu đàn bắt nạt quá mức. Cũng có khi cả nhóm không quen được bể và cứ nhút nhát, bồn chồn.

Một số tài liệu cho rằng có thể phân biệt đực cái qua các vệt xanh lam óng ánh chạy ngang, từ phía dưới phần trước của mắt tới chóp mõm.

Theo đó, ở con đực các vệt này tạo thành sọc liền, còn ở con cái chúng vỡ thành một loạt đốm không đều. Có người giải thích rằng con cái sống ở chỗ nước sâu hơn, còn con đực thích chỗ nước nông nên dễ bị dân thu mẫu bắt hơn. Lời giải thích này khá đáng ngờ, vì số cá con được xuất khẩu rất nhiều.

Một giả thuyết có lẽ hợp lý hơn là các loài Biotodoma cần khá lâu mới trưởng thành, nên lúc nhỏ chưa phân biệt được đực cái. Có thể đó cũng là lý do chúng có vẻ 'khó' sinh sản trong bể (xem phần 'Sinh sản').

Theo quan sát của những người cho cá sinh sản, cả đực lẫn cái đều có thể có sọc trên đầu. Tuy nhiên con đực thường lớn hơn một chút, thân cao hơn, và các tia vây kéo dài thành sợi ở vây lưng và vây đuôi cũng dài hơn con cái.

Loài này đẻ trên giá thể, cả bố lẫn mẹ cùng chăm con. Chúng thích đẻ trứng lên những hòn đá bị vùi một phần trong nền.

Cá có vẻ thành thục ở khoảng 18–24 tháng tuổi. Mô phỏng sự chuyển giao giữa mùa khô và mùa mưa có vẻ khá hiệu quả để kích cá đẻ.

Muốn mô phỏng như vậy, trước hết bạn giữ cá một thời gian ở nhiệt độ ổn định, thay nước tương đối ít và không tạo dòng chảy. Sau đó thay 20–25% thể tích bể mỗi ngày, lý tưởng là bằng nước mưa hoặc nước máy đã làm mềm, đồng thời tăng dòng bằng máy tạo dòng hoặc thiết bị tương tự (J. Mcelheron, trao đổi cá nhân).

Có tài liệu viết rằng cá đẻ trong hố đào ở nền, vì người ta thấy cá đào bới trước khi đẻ. Nhưng có vẻ cá đang cố bới lộ những hòn đá bị vùi trong nền, chứ không phải tự tạo chỗ đẻ từ đầu.

Chẳng hạn, năm 1991 tạp chí 'Buntbarsche Bulletin' đăng một bài kể về một cặp cá trưởng thành được tách sang bể riêng. Cặp này đẻ nhiều lần theo kiểu khá điển hình, trứng nằm giữa một hố nông mà cả bố lẫn mẹ cùng đào trong nền. Trứng cứ biến mất hết lần này đến lần khác. Tình trạng đó chỉ chấm dứt khi người nuôi đặt một viên đá phẳng vào hố đẻ và lấy viên đá ra sau khi cá đẻ xong. Cá bột bơi tự do sau 5 ngày.

Joe Mcelheron cũng nhận thấy cá thích đẻ lên mặt bên của hòn đá. Có vẻ cá bắt buộc phải có một mặt cứng như vậy, vì trứng màu cam sáng bám vào đá bằng những sợi dính ngắn. Nhờ các sợi này, trứng đung đưa được phần nào, và có lẽ nước cũng lưu thông quanh trứng được ở mức nhất định.

Ông thấy những con cá mới trưởng thành, trong năm đầu, vẫn làm động tác đào hố ở nền nhưng không đẻ. Về sau mới rõ là con cái khởi xướng chuyện tán tỉnh và đẻ trứng. Chúng bắt đầu đào hố, bơi chúc đầu xuống, màu thân sẫm lại, và khóa môi nhau để khẳng định vị thế. Lúc này con đực không tham gia. Chúng vẫn quanh quẩn gần đó, như đang theo dõi chuyện giữa các con cái.

Màn này kéo dài 2–3 ngày. Sau đó một con cái bắt đầu chuẩn bị hòn đá để đẻ. Nó dùng miệng làm sạch đá, dọn cát đi và đuổi mọi kẻ lấn vào khu vực quanh đó. Ngay trước khi đẻ, con cái càng sẫm màu hơn, dù phần bụng vẫn nhạt. Ống đẻ ngắn nhưng khá to của nó cũng lộ ra.

Cách đẻ của chúng không giống kiểu thường gặp ở cichlid đẻ trên giá thể. Con cái đẻ hết cả ổ trứng rồi mới cho con đực vào thụ tinh, chứ không đẻ và thụ tinh từng đợt nhỏ.

Quá trình đẻ mất vài giờ. Trong lúc đó con đực ở gần, nhưng con cái không cho nó lại gần chỗ đẻ cho tới khi sẵn sàng. Đến lúc ấy, con đực thụ tinh bằng đúng một lượt bơi lướt qua một phía của ổ trứng. Con cái lập tức quay vào và quạt vây thật nhanh lên trứng, có thể là để tinh dịch của con đực lan ra.

Sau khi đẻ, con cái lo chăm và canh trứng. Con đực tuần tra khu vực xung quanh, ra xa chỗ đẻ tới khoảng 60–90 cm. Nếu con cái rời trứng vì lý do gì đó, con đực vào thay cho tới khi con cái quay lại.

Trứng nở sau 3–4 ngày ở 23–24 °C. Khi bắt đầu nở, trứng tách khỏi chỗ đẻ. Lúc này cá bột được dời sang một cái hố đã đào sẵn. Chúng nằm ở đó thêm khoảng 4 ngày để tiêu hết phần túi noãn hoàng còn lại. Trong giai đoạn này con cái đặc biệt hung dữ.

Khi cá bột đã bơi tự do, cả bố lẫn mẹ chia đều việc canh con thêm 6 tuần. Sau đó chúng hết quan tâm tới đàn con và đẻ lứa mới. Cá bột bơi tự do ăn được thức ăn khô dạng bột hoặc nghiền nhỏ cỡ phù hợp, Artemia mới nở và các loại tương tự. Chúng lớn khá nhanh.

Loài này được ghi nhận ở phần lớn lưu vực Amazon. Vùng phân bố kéo dài về phía đông, từ hệ thống sông Ucayali ở Peru tới tận lưu vực sông Tocantins. Sông Tocantins đổ ra Đại Tây Dương ngay cạnh vùng châu thổ cửa sông Amazon. Điểm cực nam của vùng phân bố có vẻ là sông Mamoré ở Bolivia, một nhánh của sông Guaporé. Điểm cực bắc là lưu vực sông Essequibo ở Guyana.

Địa điểm mẫu chuẩn ghi là 'Rio Negro và Rio Guaporé, Mato Grosso, Brazil'. Rio Negro nằm ở bang Amazonas, tây bắc Brazil. Còn Guaporé là một nhánh thuộc lưu vực sông Madeira ở bang Mato Grosso, xa hơn nhiều về phía nam.

Một số chi tiết về hoa văn màu sắc và hình thái bên ngoài khác nhau tùy địa phương. Từ nhiều năm nay đã có ý kiến cho rằng trong đó còn những loài khác, nhưng đến giờ vẫn chưa có gì được xác nhận chính thức.

Phần lớn cá trên thị trường cá cảnh có nguồn gốc quanh thành phố Santarém thuộc vùng Amazon, bang Pará, miền đông Brazil.

Với vùng phân bố rộng như vậy, loài này nhiều khả năng sống được ở khá nhiều kiểu môi trường, dù có lẽ chúng tránh những chỗ nước chảy xiết. Nhiều nơi chúng sống thay đổi mạnh theo mùa về độ sâu, độ đục và dòng chảy. Nguyên nhân là chu kỳ lũ hằng năm diễn ra trên khắp vùng Amazon.

Lấy một ví dụ. Trong một nghiên cứu từ tháng 5/2005 đến tháng 4/2006, người ta ghi nhận loài này ở igarapé Belmont. Đây là một nhánh của sông Madeira, gần thành phố Porto Velho, bang Rondônia, Brazil. Nước ở đây trong nhưng nhuốm màu tanin. Trong suốt thời gian nghiên cứu, pH trung bình là 6,1, nhiệt độ nước 27,6 °C và độ dẫn điện 39,4 µS/cm.

Những loài cá sống cùng con suối này gồm Acestrorhynchus microlepis, Laemolyta taeniata, Leporinus friderici, L. fasciatus, Triportheus angulatus, Serrasalmus rhombeus, Pygocentrus nattereri, Tetragonopterus argenteus, Catoprion mento, Mylossoma aureum, Hoplias malabaricus, Semaprochilodus taeniurus, Cichla monoculus, Aequidens tetramerus, Auchenipterus ambyiacus, Centromochlus heckelii, Ossancora punctata, Loricaria cataphracta, Hypoptopoma gulare, Peckoltichthys bachi, Aphanotorulus emarginatus, Sorubim lima và Hypophthalmus marginatus.

Trên thị trường cá cảnh, loài này còn có tên khác là 'green-streaked eartheater' (cá ăn đất sọc xanh).

Dạng từ Santarém thường được bán với tên B. cupido 'Santarém', nhưng cũng có lúc mang tên B. sp. 'red fin Santerém' hoặc 'red fin Tocantins'. Ngoài ra còn có một dạng xuất khẩu từ Belém và một dạng từ Peru. Dạng Peru này lại xuất hiện trong danh sách hàng với tên B. sp. 'Santarém', rất dễ gây nhầm.

B. cupido và loài cùng chi B. wavrini có thể phân biệt qua dáng thân và vị trí đốm sẫm ở phần sau của hông. Ở B. cupido, thân tương đối gọn và đốm nằm phía trên nhánh trên của đường bên. Còn ở B. wavrini, thân dài hẳn ra và đốm nằm ngay trên hoặc phía dưới nhánh trên của đường bên.

• Cichocki, F. P. (1977). Tidal cycling and parental behavior of the cichlid fish Biotodoma cupido. Environmental Biology of Fishes 1(2), 159-169
• Heckel, J. J. (1840). Johann Natterer's neue Flussfische Brasilien's nach den Beobachtungen und Mittheilungen des Entdeckers beschrieben (Erste Abtheilung, Die Labroiden). Annalen des Wiener Museums der Naturgeschichte v. 2, 325-471
• Kullander, S. O. (1986). Cichlid fishes of the Amazon River drainage of Peru. Swedish Museum of Natural History, 1-431
• Reis, R. E., S. O. Kullander and C. J. Ferraris, Jr. (eds) (2003). Check list of the freshwater fishes of South and Central America. CLOFFSCA. EDIPUCRS, Porto Alegre, i-xi + 1-729
• López-Fernández, H., R. L. Honeycutt, and K. O. Winemiller (2005). Molecular phylogeny and evidence for an adaptive radiation of geophagine cichlids from South America (Perciformes: Labroidei). Molecular Phylogenetics and Evolution 34(1), 227-244