Cá hổ đen

Serrasalmus rhombeus, thường gọi là cá hổ đen (black piranha, hay rhom), là một loài piranha cỡ lớn. Người ta đã ghi nhận loài này ở phần lớn vùng bắc Nam Mỹ. Nó có nhiều dạng địa lý khác nhau về kích thước, dáng thân và màu sắc. Điểm chung của các dạng này là đôi mắt đỏ thẫm ở cá trưởng thành, và đã có ý kiến cho rằng đây là một phức hợp loài. Cá non chưa có mắt đỏ nên rất dễ bị dán nhầm tên. Các con cùng loài sẽ đánh nhau đến khi chỉ còn một con, vì vậy loài này phải nuôi một mình.

Chiều dài chuẩn (SL): 450 mm. Đáy bể: 210 × 45 cm. Thể tích: khoảng 425 lít.

Đây là loài sống ở sông và bơi rất nhiều. Một con đã trưởng thành hoàn toàn cần một bể riêng cho mình, kích thước từ 210 × 45 × 45 cm trở lên.

• Nhiệt độ: 22–28°C
• pH: 4,5–7,5
• Độ cứng: 1–20 dGH

Bể cần nhiều oxy. Tốt nhất là trải nền cát và bố trí vài gốc lũa, cành lũa để cá có chỗ ẩn nấp. Bạn muốn trồng cây thủy sinh thì cứ thử, nhưng thấy cá cắn cây thì cũng đừng ngạc nhiên. Nước phải luôn ở trạng thái tốt nhất, và thay nước hằng tuần, mỗi lần tới 50%, phải xem là chuyện bắt buộc. Nếu được, bạn nên đặt sưởi bên ngoài bể, vì cá họ Serrasalmidae đôi khi cắn cả thiết bị đặt trong bể. Trên thị trường có loại lọc ngoài tích hợp sẵn thanh sưởi, hoặc loại sưởi lắp thẳng vào đường ống của lọc. Ít nhất thì bạn cũng nên lắp một lồng bảo vệ sưởi thật chắc.

Ngoài tự nhiên, cá ăn theo kiểu cơ hội. Chúng rỉa vây và thịt của các loài cá khác, đồng thời ăn cả cá nhỏ, côn trùng và giáp xác. Người ta cũng từng ghi nhận chúng ăn xác động vật chết, kể cả xác người. Còn những vụ loài này tấn công người sống thì phần lớn được cho là do cá trở nên hung dữ hơn vào mùa sinh sản. Một số loài Serrasalmus đã được chứng minh là có ăn các loại hạt cứng, quả và hạt. Khi phân tích trong phòng thí nghiệm, người ta cũng tìm thấy một ít thực vật trong ruột của S. maculatus.

Trong bể, phần lớn cá có thể tập dần sang ăn thức ăn chết theo thời gian. Tuy vậy, có con thích nghi khó hơn và có thể bỏ ăn lúc đầu. Khi đó có thể phải cho cá nhịn đói một thời gian, đến lúc nó không còn lựa chọn nào khác ngoài ăn thứ bạn cho. Cá lớn hoặc cá vừa qua vận chuyển lại càng hay gặp tình trạng này.

Khi đã quen bể, cá non rất mê trùng huyết sống hoặc đông lạnh, trùng chỉ, Artemia, tôm cắt nhỏ và các loại thức ăn tương tự. Cá trưởng thành thì cho ăn miếng lớn tương ứng, như vẹm và sò nguyên con, tôm, mực cắt khúc, cá whitebait và giun đất. Khi cá đã đạt cỡ trưởng thành, mỗi tuần chỉ cần cho ăn hai đến ba lần.

Không nên cho loài này ăn nhiều thịt động vật có vú hay thịt gia cầm như tim bò hoặc thịt gà. Cá không chuyển hóa được đúng cách một số loại chất béo có trong các loại thịt này. Lượng chất béo đó có thể tích lại thành mỡ thừa, thậm chí làm thoái hóa nội tạng. Tương tự, cho ăn cá mồi như cá đẻ con hay cá vàng nhỏ cũng chẳng được lợi gì. Cá mồi có nguy cơ mang ký sinh trùng hoặc mầm bệnh vào bể, và thường không bổ mấy nếu không được nuôi dưỡng kỹ từ trước.

Loài này chỉ hợp với người chơi chuyên sâu muốn nuôi riêng một con để ngắm, vì nó không sống chung tốt với bất kỳ loài nào. Thỉnh thoảng có vài báo cáo về chuyện nó sống chung được với cá họ Loricariidae, cá da trơn có giáp, hoặc với một nhóm cùng loài. Với bản tính ăn thịt của nó, những báo cáo này rất khó tin. Tương tự, nuôi từ hai con trở lên chung một bể cũng chẳng có ích gì. Bản chất loài này không sống bầy, và các con cùng loài dễ đánh nhau đến khi chỉ còn một con.

Chưa ghi nhận khác biệt bên ngoài nào giữa con đực và con cái. Dù vậy, cá cái khi đang vào độ sinh sản thường tròn mình hơn cá đực.

Loài này rất hiếm khi sinh sản trong bể nuôi. Trở ngại chính có vẻ là thể tích nước, vì bể phải đủ lớn thì cá mới không giết nhau. Trong giới chơi cá chưa thấy trường hợp nào cho sinh sản thành công. Tuy vậy, có một lần sinh sản được ghi chép rất kỹ ở Vườn thú Duisburg, Đức, vào thập niên 1970. Cá đẻ trong một bể trồng dày cây, dung tích khoảng 4.500 lít. Chúng đẻ trứng vào một đám rêu thủy sinh, và sau đó người ta thấy chúng canh giữ khu vực xung quanh. Người ta vớt trứng ra và nuôi cá bột riêng. Sau một năm, họ thả lại một số con vào bể cá bố mẹ. Có vẻ cá bố mẹ để yên cho chúng đến khi chúng dài khoảng 15 cm. Đến lúc đó, cá bố mẹ bắt đầu tấn công chúng.

Ngoài tự nhiên, loài này phân bố rộng, dù phạm vi thật sự của nó vẫn còn đang tranh cãi. Theo ghi nhận chính thức, nó có mặt ở Venezuela, Guyana, Suriname, Guiana thuộc Pháp, Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia và Brazil, trên nhiều con sông như Amazon, Orinoco, Negro, Xingú và Araguia. Tuy vậy, có bằng chứng cho thấy loài này có thể chỉ sống ở Guyana. Các mẫu thu ở những nơi khác có lẽ thuộc về những loài khác.

Loài này sống ở nhiều kiểu sinh cảnh. Cá trưởng thành đặc biệt hay gặp ở những lòng sông lớn và sâu, nơi chúng thường săn mồi ở tầng nước sâu hoặc gần ghềnh thác. Cá non thì hay được bắt ở những chỗ nước lặng hơn, có nhiều cây thủy sinh mọc chìm hoặc cây ven bờ rậm rạp. Có một điểm thú vị là màu cá thường thay đổi theo loại nước ở từng nơi. Cá bắt ở vùng nước trắng đục thường nhạt màu hơn hẳn so với các dạng sống ở nước trong hoặc nước đen.

Chi Serrasalmus có hơn 30 loài đã được mô tả. Nhiều loài nhìn qua khá giống nhau và có lịch sử phân loại rất rối. S. rhombeus thuộc hàng rối nhất, với rất nhiều tên đồng nghĩa, trong đó nổi tiếng nhất là S. niger. Hai tên thường gọi "piranha trắng" và "piranha đen" cũng từng gây lẫn lộn, vì cả hai đều đã được dùng để chỉ loài này.

Điều khiến cả giới khoa học lẫn người chơi quan tâm hơn là người ta đã phát hiện nhiều dạng địa lý của loài này. Một số dạng khác nhau khá nhiều về kích thước, dáng thân và màu sắc. Điểm chung chính của chúng là đôi mắt đỏ thẫm ở cá trưởng thành. Nhiều tác giả đã đề xuất rằng đây là một phức hợp loài. Ngoài ra, một số loài trong chi (ví dụ S. aureus, S. hollandi) được mô tả dựa trên dữ liệu mà ngày nay bị xem là chưa đủ, và rốt cuộc có thể chỉ là tên đồng nghĩa của S. rhombeus.

Cá non đặc biệt khó định danh cho đúng. Chúng chưa có mắt đỏ cho đến khi dài khoảng 12,5 cm, và hoa văn đốm của chúng lại giống vài loài khác. Người ta từng thấy S. rhombeus non bị dán nhầm thành S. marginatus, S. sanchezi, S. compressus và một số loài khác. Con cá trong ảnh thứ hai phía trên là ví dụ cho thấy chuyện này khó đến mức nào. Người bán ghi nó là S. marginatus, và nhiều người nuôi piranha lâu năm cũng xác nhận như vậy. Thế nhưng sau hơn một năm nuôi, nó hóa ra là một biến thể của S. rhombeus.

Một số dạng rất được giới chơi cá săn đón và có tên gọi riêng. Ngoài mặt thì những tên này đặt ra để dễ nhận dạng hơn, nhưng thực tế chúng lại khiến mọi thứ rối thêm. Lý do là nhà xuất khẩu và người buôn thường ghi sai nơi bắt cá để nâng giá. Những dạng hay gặp hơn gồm dạng sông Xingú, các dạng gọi là "Diamond" và dạng Peru "Jet Black/High-back" với thân cao đặc trưng. Dân chơi thường gọi cá từ Venezuela bằng biệt danh "Vinny".

Phần lớn chuyên gia đồng ý rằng chi Serrasalmus cần được rà soát lại chi tiết. Suốt nhiều thập kỷ, chi này bị xem như một kiểu "giỏ gom chung" cho các loài characin cắn vây hoặc săn mồi có ngoại hình giống nhau. Từ lâu, giới khoa học đã công nhận đây là một nhóm đa ngành (polyphyletic). Đã có vài lần người ta cố sắp xếp lại nhóm này, gần nhất là bản rà soát lớn của Géry công bố cuối thập niên 1970. Tuy vậy, từ đó đến nay đã có thêm một số loài mới được mô tả, và vẫn chưa có một phân tích phân tử đầy đủ cho các loài trong chi.

Họ Serrasalmidae có hơn 60 loài thuộc 16 chi, trong đó có cả các loài ăn hạt và quả như tambaqui và pacu. Đặc điểm nhận dạng của họ này gồm thân dẹp bên, vây lưng dài với từ 16 tia trở lên, và các gai sắc dạng răng cưa ở mặt bụng do vảy bụng biến đổi mà thành. Số gai này thay đổi, từ 6–9 ở Acnodon đến hơn 60 ở Piaractus spp. Các loài trong họ có ba kiểu ăn chính: ăn thịt, ăn quả và hạt, và ăn vảy cùng vây của cá khác. Loài ăn thịt thường có một hàng răng ba mũi trên mỗi hàm. Loài ăn quả thường có hai dãy răng cửa hoặc răng dạng răng hàm trên xương tiền hàm, một hàng răng trên xương răng, và thường có thêm một cặp răng ở khớp nối hai nửa hàm dưới. Còn ở loài ăn vảy, răng có dạng nốt sần và nằm ở mặt ngoài xương tiền hàm.

Dựa trên kết quả phân tích phát sinh loài bằng DNA ty thể ở các loài serrasalmid, Ortí và cộng sự (2008) đề xuất thu hẹp chi Pristobrycon lại, chỉ giữ một loài P. striolatus. Tất cả các loài còn lại trong chi sẽ chuyển sang Serrasalmus, chi mà chúng có quan hệ gần hơn. Tuy vậy, vào thời điểm thông tin này được biên soạn, đề xuất đó có vẻ vẫn chưa được chấp nhận rộng rãi.

Ở Nam Mỹ, người ta chỉ gọi các loài Pygocentrus là "piraña". Serrasalmus và các chi gần gũi khác có tên gọi khác, chẳng hạn "Pirambeba". Vì vậy các loài Serrasalmus không được xem là piranha "thật". Cái tên piranha là do người nói tiếng Anh và giới chơi cá cảnh gán cho chúng. Cũng phải nói thêm rằng cá họ Serrasalmidae không phải "quái vật" hung tợn như truyền thông hay mô tả. Dĩ nhiên khi làm vệ sinh bể bạn phải cẩn thận, nhưng loài cá này thường chỉ cắn khi bị đe dọa. Trong bể, chúng có thể khá nhát nếu những nhu cầu khá đặc thù của chúng không được đáp ứng. Phần lớn chúng sống hơn mười năm và càng lớn càng ít hoạt động. Vì vậy bạn cần suy nghĩ kỹ trước khi mua, bởi nuôi một con là một khoản đầu tư không nhỏ.