Cá Jack Dempsey

Cá Jack Dempsey (Rocio octofasciata) sống tự nhiên ở vùng sườn Đại Tây Dương của Trung Mỹ, trải qua Mexico, Belize, Guatemala và Honduras. Cái tên này có vẻ lấy từ một võ sĩ quyền anh hạng nặng người Mỹ, vì loài cá này có 'đường nét khuôn mặt mạnh mẽ' và tính hay gây gổ. Cá nuôi chung phải đủ to để nó không coi là mồi. Có một dòng màu xanh sáng tên là 'electric blue Jack Dempsey'. Dòng này thường nhỏ con hơn và có thể bớt dữ hơn.

• Kích thước tối đa: 200 mm SL
• Kích thước bể: 120 × 45 cm
• Nhiệt độ: 20–30°C
• pH: 6,5–8,0
• Độ cứng: 5–20 dGH

Một cặp trưởng thành nên ở bể có đáy tối thiểu 120 × 45 cm, hoặc bể có kích thước tương đương. Thể tích bể khoảng 243 lít.

• Nhiệt độ: 20–30°C
• pH: 6,5–8,0
• Độ cứng: 5–20 dGH

Tốt nhất là dùng nền cát mịn, dù không bắt buộc. Bạn có thể đặt thêm một hai viên đá dẹt, nhẵn do nước bào mòn để cá có chỗ đẻ.

Bày thêm gì nữa thì phần lớn tùy gu mỗi người. Dù vậy, kiểu set bể được chuộng nhất thường có ánh sáng khá dịu, vài khúc lũa và ít rễ hoặc cành cây rải rác.

Nếu muốn có cây sống, bạn nên chọn loại buộc lên lũa, đá hoặc loại thả nổi trên mặt nước. Cây trồng xuống nền nhiều khả năng sẽ bị cá đào bới nhổ bật lên.

Chất lượng nước là chuyện quan trọng hàng đầu. Loài cichlid này dễ gặp vấn đề khi nước xuống cấp, và tuyệt đối không nên thả vào bể chưa ổn định vi sinh.

Ngoài tự nhiên, cá nhiều khả năng ăn tạp nhưng thích động vật không xương sống dưới nước và các loại mồi tương tự hơn.

Trong bể, cá khỏe nhất khi được ăn đa dạng. Chẳng hạn, bạn có thể cho ăn thức ăn khô loại chìm, Daphnia đông lạnh, lăng quăng, trùng huyết (ấu trùng chironomid) và tôm.

Thức ăn tự làm từ nguyên liệu tự nhiên trộn rồi cho đông bằng gelatin rất đáng dùng. Bạn có thể tùy ý cho vào trái cây tươi, rau củ, Spirulina và các nguyên liệu nhiều thịt hơn.

Bạn có thể nuôi cá trong bể cộng đồng nếu chọn bạn cùng bể kỹ. Cá nuôi chung phải đủ to để nó không coi là mồi. Nếu muốn nuôi chung với các loài cichlid khác thì bạn sẽ cần một bể rất lớn.

Cá con nuôi chung với nhau được. Khi bắt đầu trưởng thành sinh dục, chúng thường quay sang gây sự với nhau.

Khi đã thành cặp, hai con thường sống hòa thuận với nhau. Nhưng chúng sẽ hằn học với những con cùng loài khác và cả những loài có dáng người tương tự.

Đây là loài đẻ trứng trên nền, cả cá bố lẫn cá mẹ cùng chăm trứng và cá bột.

Loài này có nguồn gốc ở vùng sườn Đại Tây Dương của Trung Mỹ, thuộc Mexico, Belize, Guatemala và Honduras. Vùng phân bố đã biết bắt đầu từ sông Actopan ở bang Veracruz, Mexico, rồi kéo xuống phía nam tới các sông Motagua, Chamelecón và Ulúa ở hai tỉnh Cortés và Yoro, miền tây Honduras.

Năm 1903, Regan ghi địa điểm mẫu chuẩn chỉ đơn giản là 'Mexico'. Tuy vậy, theo Schmitter-Soto (2007a), nhãn trên lọ đựng mẫu vật thực ra ghi 'Río de Sarabia (Cosamaloapan, theo nhãn gốc), lưu vực Coatzacoalcos, Veracruz, Mexico'.

Loài này đã thoát ra tự nhiên và lập được quần thể hoang ở một số nước, trong đó có Hoa Kỳ, Nga, Úc và Thái Lan.

Người ta hay gặp loài này nhất ở các lưu vực ven biển và những đoạn hạ lưu nước chảy chậm. Ngoài ra nó khá dễ tính về môi trường sống. Người ta từng ghi nhận nó ở lòng sông, kênh đào, mương thoát nước, hồ và ao.

Jack Dempsey (1895-1983) là võ sĩ quyền anh hạng nặng người Mỹ. Ông giữ ngôi vô địch thế giới gần suốt thập niên 1920 và là một biểu tượng văn hóa thời bấy giờ. Tên ông có vẻ được đặt cho R. octofasciata vì loài cá này có 'đường nét khuôn mặt mạnh mẽ' và tính hay gây gổ.

Có một biến thể màu xanh sáng, thường gọi là 'electric blue Jack Dempsey' hoặc gọn là 'EBJD'. Nguồn gốc của dòng này chưa rõ, nhưng có vẻ đây là dòng cá cảnh được cố định từ một đột biến tự nhiên. Cách nuôi giống hệt dạng tự nhiên. Có điều cá xanh thường nhỏ con hơn, và một số nguồn cho rằng chúng bớt dữ hơn.

R. octofasciata có lịch sử phân loại khá rối, và đến nay một số tác giả vẫn còn nghi ngờ cách xếp giống của nó. Trước đây loài này từng nằm trong các giống Heros, Archocentrus, Cichlasoma, Nandopsis và 'Cichlasoma'. Mãi đến năm 2007 nó mới chuyển sang giống mới Rocio.

Hiện giống Rocio có ba loài. R. ocotal là loài đặc hữu của Laguna Ocotal, một thủy vực biệt lập trên vùng cao thuộc lưu vực Lacantún-Usumacinta, bang Chiapas, Mexico. Còn R. gemmata mới chỉ được biết đến ở vài hố cenote và hồ nhỏ nội địa ở phía bắc bang Quintana Roo, phía đông bán đảo Yucatán, Mexico.

R. octofasciata khác hai loài cùng giống ở tổ hợp các đặc điểm dưới đây. Vây bụng hầu như luôn chạm tới gốc vây hậu môn. Ở phần ngọn, giữa các tia vây lưng dài nhất có một hàng vảy. Xương răng luôn có 4 lỗ. Tổng số lược mang trên cung mang thứ nhất là 9–12. Vết đốm bên thân có hình gần vuông. Vây đuôi không có vảy mang lỗ, trừ một hoặc hai vảy nằm trên phần đường bên kéo dài. Khi cá còn sống, bụng không có màu đỏ. Xương hàm trên chỉ chạm tới đường ngang kẻ từ mép dưới cùng của hốc mắt, chứ không tới đường thẳng đứng kẻ từ mép trước nhất của hốc mắt. Đường kính hốc mắt bằng 21–25% chiều dài đầu và nhỏ hơn 80% chiều dài mõm. Số hàng vảy má thường gặp nhất là 6 (dao động 4-7). Từ lỗ huyệt đến vảy giữa hai vây bụng có 10–13 vảy. Vây lưng và vây hậu môn thường có tia kéo dài thành sợi. Các chấm bên thân nhỏ hơn vảy và xếp thành khoảng 15 hàng đều nhau.

Giống Rocio được nhận diện qua tổ hợp các đặc điểm dưới đây. Vây đuôi tròn, cụt hoặc gần cụt. Răng hàng ngoài của hàm trên to dần về phía trước, còn răng ở khớp giữa hai nửa hàm thì to vượt hẳn. Môi dưới có thể có hoặc không có hãm môi. Tổng số lược mang trên cung mang thứ nhất là 7–15. Tấm hầu rộng xấp xỉ bằng chiều dài hoặc rộng hơn. Một sọc bên chạy từ mõm tới một vết đốm ở giữa thân. Mỗi bên thân có tám vạch ngang. Trên vây đuôi có một đốm mắt giả nằm phía trên đường bên. Hàm dưới thường nhô ra quá hàm trên.

• Regan, C. T. (1903). Descriptions de poissons nouveaux faisant partie de la collection du Musée d'Histoire Naturelle de Genève. Revue Suisse de Zoologie 11(2), 413-418
• Pashkov, A. N. and D. D. Zvorykin (2009). Some Morphoecological Specific Features of Cichlasomine Rocio octofasciata (Perciformes, Cichlidae) from the Population in Lake Staraya Kuban. Journal of Ichthyology 49(5, 383-389
• Matamoros, W. A., J. F. Schaefer and B. R. Kreiser (2009). Annotated checklist of the freshwater fishes of continental and insular Honduras. Zootaxa 2307, 1-38
• Schmitter-Soto, J. J. (2007). A systematic revision of the genus Archocentrus (Perciformes: Cichlidae), with the description of two new genera and six new species. Zootaxa 1603, 1-76
• Schmitter-Soto, J. J. (2007). Phylogeny of species formerly assigned to the genus Archocentrus (Perciformes: Cichlidae). Zootaxa 1618, 1-50