Họ cichlid: một họ cá đa dạng phân bố khắp thế giới

Cichlid là một trong những họ cá nước ngọt nhiệt đới lớn nhất có thể nuôi trong bể ở nhà. Nhóm cá rất đa dạng này có một đặc điểm dễ nhận ra. Các tia ở phần trước vây lưng cứng và nhọn như gai, giống cá mặt trời (sunfish) hay cá bluegill. Dù vậy, đặc điểm này không hẳn tuyệt đối ở hầu hết các loài cichlid. Rất nhiều loài cichlid khác nhau sống ở vùng nước ngọt khắp nửa phía nam Bắc Mỹ, Trung Mỹ, Nam Mỹ và châu Phi. Một vài loài còn được ghi nhận ở Tiểu Á và Ấn Độ. Nhiều loài mang tiếng là những con cá nhỏ hung dữ. Chúng hay phá nát cây trong những bể trồng cây công phu và hay gây gổ với cá khác.

Thật ra chúng bị hiểu lầm nhiều lắm! Cichlid đào bới cây lên là để làm chỗ đẻ và thu hút cá cái. Chúng gây sự với cá khác trong bể là để thể hiện mình đang giữ lãnh thổ, cũng nhằm thu hút cá cái. Trong nhiều trường hợp, những con cá tuyệt vời này tìm được một con cái rồi gắn bó với nhau cả đời. Một số loài cichlid canh tổ và lãnh thổ rất dữ, ngay cả trước khi ghép cặp. Sau đó cả cặp cùng chăm trứng, ấp nở cá bột và nuôi con đến khi chúng tự lo được. Vài loài cichlid khá hiền, như cá phượng hoàng và Kribensis. Số khác có tập tính quá thú vị hoặc màu quá đẹp, nên người ta vẫn nuôi dù tính chúng xấu.

Trong thú chơi cá nhiệt đới, không có dự án cho đẻ nào hay hơn nuôi các cặp cichlid. Có thể kể đến cá đĩa, cá ông tiên, Kribensis, cá mouthbrooder Ai Cập (cá ấp trứng trong miệng) và nhiều loài khác.

Cá ông tiên

Trong số cichlid sống chung được bể cộng đồng, một trong những loài nổi tiếng và được yêu thích nhất là Pterophyllum scalare, tức cá ông tiên. Đôi khi người ta còn gọi nó là "cá bán nguyệt" của sông Amazon. Tên Scalare thường dùng cho cả loài này lẫn Pterophyllum eimekei, một loài nhỏ hơn và trông rất giống. Nuôi theo đàn từ sáu con trở lên, bơi quanh các gờ đá trong một bể trưng bày lớn nhiều cây, chúng đẹp vô cùng. Ngay cả chỉ một con thôi cũng đem lại vẻ lộng lẫy mà không loài cá nào sánh được.

Nói một con cá có "màu bạc" thì chưa tả được gì nhiều. Nhưng cá ông tiên "thường", hay Scalare, ánh lên màu bạc tinh khiết như được đánh bóng. Màu bạc ấy càng nổi nhờ những vạch ngang màu đen, hẹp, chạy qua thân và kéo vào cả các vây màu bạc. Vây lưng và vây bụng phát triển rất lớn, các tia vây bụng cũng dài như sợi chỉ. Thân cá hình đĩa và dẹt đến mức nhìn thẳng từ phía trước gần như không thấy. Scalare hiền và sống tốt với cá khác. Chúng ăn được thức ăn khô nhưng thích giáp xác nhỏ và giun hơn. Ít nhất thỉnh thoảng phải cho chúng ăn những món này thì cá mới giữ được thể trạng tốt.

Cá ông tiên dễ cho đẻ trong bể và đã được nhân giống hàng chục năm. Nhờ vậy dân chơi có rất nhiều biến thể, từ dạng thường như vừa tả, đến dạng vây dài đuôi voan, rồi dạng gọi là "Koi" mang màu đen, bạc, vàng và cam. Cá đẻ trứng lên lá cây kiếm Amazon hoặc những tấm đá phiến phẳng và dài. Bạn có thể lấy trứng ra ấp trong bể riêng. Nếu là một cặp tốt thì cứ để bố mẹ tự ấp và nuôi con.

Cá đĩa

Một nhóm cichlid hiền khác là Symphysodon, tức cá đĩa. Lúc đầu người ta gọi nó là Blue Scalare, sau đó là "cá pompadour", và bây giờ thường gọi là cá đĩa. Có thời loài cá này bán tới hàng trăm đô la và phải bắt bằng tay ở Amazon. Ngày nay các trại nhân giống ở Hoa Kỳ đã tự cho đẻ được. Họ cung cấp loài cá tròn độc đáo này với hàng chục màu khác nhau.

Có điều, đẹp thì đi kèm cái khó. Cá đĩa cần nước rất sạch, điều kiện nuôi khắt khe, và đến giờ vẫn cực kỳ đắt. Đây không phải loài cho người mới chơi. Nhưng với người chơi cá nhiệt đới đã có kinh nghiệm, cá đĩa là một trong những loài đặc biệt nhất để thử cho đẻ. Nếu đủ kiên nhẫn và điều kiện thật chuẩn, bạn có thể được xem một trong những màn chăm con ngoạn mục nhất mà mắt người được thấy ngoài thiên nhiên! Cá con ăn lớp nhầy do bố mẹ tiết ra từ dưới vảy. Cảnh này xem rất thích. Cả bố lẫn mẹ dẫn đàn con đi quanh bể, còn cá bột thì bú trên người chúng, gần giống chó con hay mèo con. (Dĩ nhiên về mặt khoa học thì hoàn toàn khác, nhưng người xem vẫn thấy ngoạn mục y như vậy!)

Cá phượng hoàng

Cá phượng hoàng xanh Đức (German blue ram) và cá phượng hoàng vàng (golden ram) nhỏ xinh và hiền lành, thả vào bể cộng đồng nào cũng hợp. Dù là cichlid, chúng hiếm khi, thậm chí gần như không bao giờ quấy cá khác. Bạn còn có thể nuôi chung chúng với cả đàn cá bảy màu mà không bị hao nhiều cá bảy màu con. Chúng đẻ ở một góc yên tĩnh hoặc trong chậu đất nung. Bố mẹ nuôi và bảo vệ con đến khi con tự lo được, rồi lại đẻ tiếp. Một đàn phát triển tốt có thể có ba hoặc bốn thế hệ nhìn rõ được, cùng sống trong góc yên tĩnh của bể cộng đồng.

Cá mouthbrooder Ai Cập (cá ấp trứng trong miệng)

Haplochromis multicolor, tức cá mouthbrooder Ai Cập (còn gọi là cá ấp trứng trong miệng Ai Cập), là một trong những loài thú vị nhất để người mới chơi cá ngồi xem. Đây là loài cá nhỏ, màu rực rỡ. Con đực có vảy ánh xanh lam kim loại, vàng và xanh lục, vây cũng sặc sỡ không kém. Nhưng thứ làm loài này được dân chơi cá nhiệt đới chuộng là cách chúng chăm trứng và chăm con.

Muốn cá mouthbrooder Ai Cập đẻ thì không cần bể lớn, không cần sục khí, cũng không cần nhiệt độ quá cao. Cá đẻ trứng vào một hố lõm trên cát. Sau khi trứng thụ tinh, cá cái ngậm hết vào miệng và giữ ở đó suốt thời gian ấp, thường khoảng hai tuần. Trứng nở rồi, cá con vẫn ở trong miệng mẹ thêm vài ngày nữa.

Suốt quãng thời gian đó, cá cái không ăn gì. Sau hai hoặc ba tuần, cá mẹ mới cho đàn con ra bơi quanh bể. Nhưng nếu bạn dẫn một người hàng xóm hay người bạn mà cặp cá chưa quen đến xem cảnh kỳ diệu này, cá mẹ sẽ há miệng ra. Cả đàn con, khoảng từ 10 đến 50 con, bơi ùa trở vào. Thế là mấy con nhỏ ngọ nguậy lại được giấu kỹ an toàn.

Cichlid châu Phi

Còn nhiều loài ấp trứng trong miệng khác, phần lớn thuộc nhóm cichlid châu Phi. Màu của chúng rực rỡ đến mức bạn dễ tưởng là cá biển. Thật ra không phải. Chúng đến từ các hồ thuộc thung lũng Rift Valley ở châu Phi. Cichlid châu Phi thuộc hàng dữ nhất trong các loài cichlid. Chúng không thể nuôi chung với bất kỳ loài cá nào khác, kể cả cichlid khác. Chúng sẽ giết mọi thứ không chút chần chừ, trừ cichlid châu Phi khác. Ngay cả vậy, bạn vẫn phải cẩn thận chỉ ghép những loài cichlid châu Phi hợp nhau. Một khi bể cichlid châu Phi đã ổn định, đây là một trong những kiểu bể dễ nuôi và gần như không phải chăm sóc nhất mà bạn có thể giữ.

Cichlid châu Phi đẻ gần như liên tục. Nếu bạn dựng một dải đá lớn có nhiều hang hốc và khe hở, bạn sẽ thấy khá nhiều cá con đang lớn lao vút quanh đá. Chúng đớp vội mẩu thức ăn và né những con bố mẹ lúc nào cũng đói rất khéo, rất nhẹ nhàng!

Cichlid Nam Mỹ

Các cichlid kinh điển từ Trung và Nam Mỹ cũng không nuôi chung được với cá khác, nhưng nuôi chung với nhau thì ổn. Phần lớn chúng lớn khá to, có con tới 45 cm. Ngay cả những loài nhỏ hơn cũng sẽ giết và ăn bất cứ con nào chúng áp đảo được. Nuôi chung với nhau thì chúng sống tốt. Bạn có thể bắt đầu bằng toàn cá nhỏ rồi nuôi chúng lớn lên cùng nhau trong một bể lớn.

Cần nhớ rằng cichlid gần như đứng đầu chuỗi thức ăn trong hồ, ao và suối. Ngoài tự nhiên, các loài cá bể cộng đồng như cá bảy màu hay cá ngựa vằn chính là mồi của chúng. Chúng còn ăn côn trùng và ấu trùng côn trùng. Như vậy không có nghĩa cichlid tàn ác, vì tất cả chỉ là một phần của tự nhiên. Chơi cá nhiệt đới nước ngọt cũng là tìm hiểu về thiên nhiên, và đây chính là thiên nhiên, đơn giản vậy thôi!

Ngay cả những tay to con nhất trong bể cá cũng sẽ giết nhau hoặc làm bạn cùng bể bị thương nặng trong mùa sinh sản. Thiên nhiên buộc chúng phải sinh sản. Chúng không giống cá tép bạc (minnow), cá tetra thông thường, cá barb hay cá danio, những loài cứ 20 ngày hoặc ít hơn là đẻ một lần, mỗi lần hàng trăm hay hàng nghìn trứng. Những loài săn mồi lớn này sống cặp đôi trọn đời. Chúng thường chỉ đẻ một lần vào mùa xuân, rồi cả gia đình nuôi cá bột trong thời gian dài. Chúng sẵn sàng giết bất cứ thứ gì để bảo vệ con. Bạn thấy vậy là tàn nhẫn ư? Thử nghĩ xem bạn biết ai sẵn sàng giết để bảo vệ con mình. Cichlid gần với bạn hơn bạn tưởng đấy!

Nhóm này gồm cá oscar, Jack Dempsey, cá jewel (jewel cichlid), cá convict (cichlid sọc), cá green terror (cichlid khủng bố xanh), cá red devil (cichlid quỷ đỏ), cá hồng két, cá severum và nhiều loài khác. Những con cá này làm việc không nghỉ để dọn sạch một chỗ, thường là chậu đất nung hoặc hòn đá nhẵn, có khi là một khoảng trên thành bể. Ngay sau đó, chúng đẻ và thụ tinh một ổ trứng. Ở các loài lớn như oscar và red devil, số trứng và cá bột có thể lên tới hàng nghìn. Trong giai đoạn này, bố mẹ canh trứng và hung hăng đuổi mọi thứ dám lại gần. Bạn mà thò tay lại gần trứng thì cũng sẽ bị cắn.

Bố mẹ chăm chỉ quạt trứng để nước sạch giàu oxy luôn chảy qua ổ. Trứng nở rồi mới là lúc vui thật sự. Cặp bố mẹ hãnh diện dẫn đàn cá bột đi diễu quanh bể để con gặm thức ăn, trong đó có artemia mọc trên đá và cây. Thứ gì lại gần trứng hay đe dọa cá con đều bị đuổi đi không thương tiếc. Hầu hết các loài này nuôi con đến khi con khá lớn, đủ sức tự chiến đấu và tự lo cho mình.