Cá bị lệch bong bóng, bơi nghiêng, nổi bụng: nguyên nhân và cách xử lý

Bong bóng cá là gì

Bong bóng là một túi chứa khí trong bụng cá. Nhờ có nó, cá lơ lửng được trong nước. Không có bong bóng thì cá sẽ chìm, vì thân cá nặng hơn nước.

Cá họ chép như cá vàng, koi, các loại barb và rasbora có bong bóng hai ngăn, nối với nhau bằng một ống hẹp. Phần lớn các loài khác chỉ có một ngăn. Cá vàng còn có một ống nối từ thực quản sang bong bóng. Vì thế người ta cho rằng thức ăn và thói quen đớp không khí ảnh hưởng tới độ nổi của cá vàng.

Lệch bong bóng là một triệu chứng có nhiều nguyên nhân, không phải một bệnh. Vì vậy không có một cách chữa chung cho mọi ca. Các nhà nghiên cứu Nhật gọi chứng cá vàng bị lật là "tenpuku", và nhiều ca không tìm ra nguyên nhân. Tình trạng này có khi chỉ tạm thời, có khi theo cá luôn.

Dấu hiệu

• Cá nổi lên mặt nước hoặc chìm xuống đáy. Chuyện này thường xảy ra đột ngột.
• Cá bơi chúi đầu xuống hoặc nghiêng hẳn sang một bên.
• Bong bóng căng khí quá mức làm cá nổi lên, nằm nghiêng hoặc lật ngửa. Phần da nhô khỏi mặt nước có thể bị khô, loét hoặc nhiễm trùng.
• Bong bóng thiếu khí, xẹp, vỡ hoặc có dịch bên trong làm cá chìm. Khi đó bụng cá dễ bị trầy vì cọ xuống nền.

Cá vàng bị lệch bong bóng thường vẫn tỉnh táo và vẫn ăn. Thường chỉ một con trong bể bị, các con khác vẫn bình thường.

Cá nằm ngửa bụng chưa chắc đã chết. Nếu cá vẫn còn thở thì nhiều khả năng đó là lệch bong bóng.

Nhìn bên ngoài hiếm khi đoán được nguyên nhân. Cách chắc nhất là nhờ bác sĩ thú y chụp X-quang. Trên phim, bong bóng chứa khí hiện thành vùng tối, cho thấy kích thước, vị trí, bong bóng có xẹp hay có dịch không.

Những chứng dễ nhầm với lệch bong bóng:

• Một số bệnh nhiễm trùng, ngộ độc amoniac, nước nhiễm thuốc trừ sâu hay thuốc diệt côn trùng làm hỏng thần kinh cá. Cá bơi loạng choạng, trông rất giống lệch bong bóng.
• Cá vàng ngộ độc nitrat thì mất phương hướng, bơi loạn và cong người thành hình chữ C. Cá vàng chịu được khoảng 20 ppm nitrat rồi mới lộ dấu hiệu.
• Ngộ độc nitrit có thể lộ dấu hiệu từ khoảng 0,75 ppm. Mức an toàn nhất cho cả amoniac và nitrit là 0 ppm.
• Bụng phình kèm vảy dựng và cá bỏ ăn thì nhiều khả năng là nhiễm khuẩn.
• Cá đẻ con như molly, guppy khi mang bầu quá to, hoặc cá quá béo, cũng bơi khác thường.

Nguyên nhân

Không phải con cá nào nổi lên hay bơi lung tung cũng bị lệch bong bóng. Nhiễm trùng, chất độc và hơi trong ruột cũng gây ra đúng những dấu hiệu đó. Các nguyên nhân đã ghi nhận gồm:

• Hơi tích trong ruột do nhiễm trùng đường ruột hoặc rối loạn tiêu hóa làm cá nổi.
• Thức ăn, cách ăn và táo bón có thể góp phần, nhất là ở cá vàng và các loài họ chép. Chuyện này mới chỉ có bằng chứng gián tiếp.
• Cá đớp mồi trên mặt nước và nuốt không khí. Khí tích lại có thể làm cá nổi. Một số chuyên gia nghi cám nổi hay thức ăn dạng vảy làm bệnh khởi phát hoặc nặng thêm ở cá vàng thân tròn. Nhiệt độ nước cũng có vẻ góp phần.
• Nhiễm khuẩn (ví dụ mycobacteria, loại hay gây tích dịch), nhiễm virus và một số bệnh do sinh vật giống nấm. Nhiễm trùng bong bóng thường chỉ là một phần của nhiễm trùng toàn thân.
• Khối u trong bụng hoặc một cơ quan bị bệnh nằm sát bên chèn ép hay đẩy lệch bong bóng. Khối u không chữa được và thường làm cá chết.
• Dị tật bẩm sinh, lỗi phát triển hoặc dáng thân bất thường. Cá convict cichlid lai cận huyết, cá huyết anh vũ và cá vàng kiểu là những ví dụ dễ bị.
• Nhiệt độ thay đổi đột ngột, ví dụ đổ nước rất lạnh vào bể cá nhiệt đới.
• Chấn thương, hay gặp ở cá giữ lãnh thổ như cichlid.
• Giun ký sinh trong ruột với số lượng lớn.
• Người chơi còn gặp các ca do gan nhiễm mỡ, nang thận, cá cái kẹt trứng, hoặc ống nối giữa ruột và bong bóng bị tổn thương hay tắc.
• Thiếu oxy làm cá bơi yếu. Thiếu oxy dễ xảy ra khi nước ấm, bể không sục khí hoặc cá bị bệnh mang.
• Chất thải đạm cao hoặc nhiệt độ hạ nhanh (ghi nhận ở cá hồ). Hai nguyên nhân này chủ yếu dựa vào lời kể.

Làm gì ngay

1. Đo amoniac, nitrit và nitrat. Chỉ số nào lệch thì sửa ngay, kể cả khi bạn không nghĩ nước là thủ phạm.
2. Nếu amoniac hoặc nitrit cao, thay nước từng phần nhiều lần. Với ca nặng, có nguồn khuyên thay 30% đến 50% mỗi 4 giờ và hút chất thải dưới nền.
3. Chuyển cá bệnh sang bể riêng với nước sạch, sục khí tốt.
4. Nếu cá có vẻ bị sốc, tắt đèn cho cá nghỉ. Cá thường hồi lại sau vài giờ.
5. Chỉnh mực nước theo tình trạng của cá. Cá nằm dưới đáy thì hạ nước xuống khoảng một nửa. Cá bị nổi thì giảm dòng lọc và thả thêm cây nổi cho cá có chỗ tựa. Một nguồn khác khuyên giữ nước chỉ cao hơn thân cá vài inch, miễn là cá không bị phơi ra ngoài không khí.

Chữa

Người chơi thường làm theo thứ tự sau:

1. Đo nước và sửa amoniac, nitrit hoặc nitrat nếu có vấn đề.
2. Chuyển cá sang bể bệnh.
3. Cho nhịn ăn 2–3 ngày, sau đó cho ăn đậu Hà Lan (chỉ với cá ăn tạp).
4. Tăng nhiệt độ từ từ.
5. Sau vài ngày không thấy khá thì tính đến kháng sinh hoặc đưa cá đi bác sĩ thú y.

Nhịn ăn và đậu Hà Lan. Với cá vàng hay cá họ chép bị nổi, bạn có thể cho nhịn vài ngày hoặc cho ăn đậu Hà Lan luộc bóp nát để thông ruột. Cách này vô hại và đáng thử, nhưng chưa phải cách chữa chắc chắn. Số ngày nhịn mỗi nguồn ghi một khác. Người chơi thường cho nhịn 2–3 ngày rồi cho ăn một hạt đậu đã luộc, bóc vỏ, nghiền nát. Nếu bụng cá phình và cá bỏ ăn, có nguồn khuyên nhịn 1–2 ngày rồi cho ăn lại.

Đậu chỉ hợp với cá ăn tạp. Có nguồn khuyên không cho betta ăn đậu mà thay bằng mồi sống có vỏ kitin như bọ nước, bo bo (daphnia) hoặc artemia. Các trang tiếng Việt cũng chưa thống nhất chuyện này. Có trang cho rằng đậu có thể làm betta nặng hơn, trong khi vài trang khác lại khuyên cho ăn.

Nhiệt độ và muối. Nước dưới 22°C thì tăng nhiệt lên một chút. Nếu cá vẫn không khá, người chơi nâng nhiệt lên 78–80°F và cho muối với liều 8 muỗng cà phê cho 5 gallon. Trong bể bệnh dùng nước lấy từ bể chính, có thể chỉnh sưởi cao hơn bể chính tối đa 9°F. Một số loài không chịu được nước ấm, hoặc không chịu được lượng oxy thấp đi kèm nước ấm. Vì vậy bạn chỉ tăng trong giới hạn loài đó chịu được.

Khi nghi nhiễm khuẩn. Nếu nhịn ăn và đậu không có tác dụng, nên đưa cá đi bác sĩ thú y để chụp X-quang. Nếu nghi nhiễm khuẩn, bác sĩ có thể kê kháng sinh. Luôn chữa trong bể riêng, vì thuốc có thể hại vi sinh có lợi trong bể chính. Kháng sinh dùng theo liều của nhà sản xuất. Trộn thuốc vào thức ăn hiệu quả hơn hẳn, còn đổ thẳng vào nước thì ít tác dụng.

Cách làm thức ăn trộn thuốc tại nhà:

• 5 g gelatin, 60 g nước nóng, 30 g thức ăn khô và khoảng 0,5 g kháng sinh.
• Cho ăn ít nhất 2 lần mỗi ngày, trong 10 ngày.
• Cất trong tủ lạnh và chỉ dùng trong 10 ngày.

Song song đó, tắm cá ít nhất mỗi ngày một lần bằng xanh methylen và muối để chặn nhiễm trùng bên ngoài. Kháng sinh thông thường có thể trị được nhiễm khuẩn bong bóng, nhưng kết quả không chắc. Cá nhỏ thường phải cho chết nhân đạo, còn cá lớn thì có con hồi phục.

Giun và virus. Giun ký sinh trong ruột thì dùng thuốc tẩy giun. Nhiễm virus thì gần như không chữa được.

Can thiệp của bác sĩ. Bác sĩ thú y có thể dùng kim rút bớt khí khi bong bóng căng quá mức, nhưng hiệu quả thường chỉ tạm thời. Gắn chì hoặc phao bên ngoài thì chỉnh được độ nổi, nhưng không chữa nguyên nhân. Ở cá vàng, chữa bằng thuốc hay phẫu thuật thường cho kết quả kém. Các bác sĩ thú y từng thử gây mê rồi gắn một thẻ neo kèm phao nút bần nhỏ vào cơ lưng cá. Thẻ vải đầu tiên bị đẩy ra ngoài trong vòng năm ngày.

Giữ da và giữ nước. Chỗ thân cá nhô khỏi mặt nước, người chơi bôi một lớp vaseline mỏng. Muối và kháng sinh có thể hại vi sinh có lợi trong bể. Vì thế bạn cần theo dõi chất lượng nước sát sao, nhất là khi đã hạ mực nước.

Ở Việt Nam

• Một số thuốc trộn thức ăn bán ở Mỹ không có ở Việt Nam. Có người chơi trong nước dùng metronidazole, và thích loại viên phối hợp metronidazole với chloramphenicol, liều 1 viên cho 10 lít nước tinh khiết.
• Khí hậu nóng nên nước ấm, mà nước ấm giữ ít oxy. Khi nước trên 76°F (khoảng 24°C), bạn nên tăng sục khí.
• Đậu Hà Lan khó mua hơn, nên người chơi Việt thử thay bằng mè rang. Mè ngâm nước bị mốc trong khoảng một ngày, vì vậy phải vớt phần thừa ra ngay. Đây là kinh nghiệm cá nhân, chưa ai kiểm chứng.

Sai lầm hay gặp

• Cho ăn quá nhiều hoặc dùng thức ăn kém chất lượng.
• Thay quá nhiều nước một lần.
• Để nhiệt độ lên xuống nhanh.
• Cho betta ăn đậu Hà Lan.
• Đổ kháng sinh vào bể chính.
• Chỉ gắn chì hoặc phao cho cá. Cách này chỉnh được độ nổi nhưng nguyên nhân vẫn còn nguyên.

Phòng

• Cho ăn thức ăn chìm, hoặc ngâm cám cho tới khi chìm, để cá nuốt ít không khí hơn.
• Giữ nước bể cá vàng trên khoảng 70°F.
• Giữ nitrat dưới 20 ppm.
• Cho ăn ít, một đến hai lần mỗi ngày. Các nguồn ghi hơi khác nhau về lượng ăn. Có nguồn nói chỉ cho lượng cá ăn hết trong khoảng 3 phút, nguồn khác nói 3 đến 5 phút.
• Đổi món cho cá, gồm thức ăn khô, mồi sống và rau xanh. Mỗi tuần cho cá nhịn một ngày.
• Cá kiểu nên ăn nhiều chất xơ.
• Thay 10–15% nước mỗi tuần và hút nền khoảng 2 tuần một lần.
• Tránh để nhiệt độ thay đổi đột ngột và tránh nuôi quá dày.
• Cách ly cá mới để không mang giun ký sinh vào bể.
• Không nuôi chung với cá hung dữ. Nếu cho cá sinh sản thì chọn cá bố mẹ cẩn thận.
• Chạy chu trình nitơ trước khi thả cá và giữ lọc vi sinh tốt.

Khi nào cần lo

• Bụng phình, vảy dựng và cá bỏ ăn. Đây nhiều khả năng là nhiễm khuẩn, không còn là chuyện ăn uống.
• Da phần thân nhô khỏi mặt nước bị khô, loét hoặc nhiễm trùng.
• Cá đã chữa vài tuần mà không chuyển biến. Khi đó tình trạng nhiều khả năng là vĩnh viễn.

Nhiều ca không khá lên được. Khối u thì không chữa được và thường làm cá chết, còn nhiễm virus gần như không có cách chữa. Cá con bị dị tật cũng không chữa được. Với những ca này, cho cá chết nhân đạo có thể là lựa chọn tử tế nhất.