Tất cả những gì cần biết về cá killifish

Có khoảng 1.270 loài killifish. Gần như vùng khí hậu ấm nào trên thế giới cũng có killifish sinh sống, hoặc ít ra cũng có hóa thạch cho thấy chúng từng sống ở đó. Các loài khác nhau về màu sắc và hình dạng vây. Killifish có họ hàng gần với nhóm cá chép răng đẻ con, nhưng chúng lại đẻ trứng, và cách sinh sản của chúng khá đặc biệt.

Nhiều năm nay, người ta vẫn đưa ra đủ giả thuyết về nguồn gốc của những con cá nhỏ, sặc sỡ mà đoản thọ này, và về lý do chúng tiến hóa ở vùng nước ấm. Phần dưới đây gom lại những gì bạn cần biết về killifish: các loài, thức ăn và cách nuôi trong bể.

Killifish

Killifish, còn gọi là cá chép răng đẻ trứng, có họ hàng rất gần với nhóm cá chép răng đẻ con (cá bảy màu, cá molly, cá platy và cá kiếm), dù hai nhóm sinh sản theo cách rất khác nhau. Killifish phân bố rất rộng, từ Hoa Kỳ qua Trung Mỹ xuống Nam Mỹ, xa nhất tới Argentina. Ở Cựu Thế giới, chúng có mặt ở phần lớn châu Phi và vùng Viễn Đông, kể cả Nhật Bản. Một vài loài sống ở Trung Đông, thậm chí ở nam châu Âu.

Môi trường tự nhiên

Các loài hay nuôi trong bể đến từ hai kiểu môi trường sống rất khác nhau. Nhóm thứ nhất sống ở rừng mưa nhiệt đới, trong các vũng nước, đầm lầy và suối. Tán rừng dày che nắng cho mặt nước, nên nhóm này ưa nước hơi mát, trung bình khoảng 22–24°C, và ánh sáng yếu. Cá ở kiểu môi trường này thường đẻ trứng vào rễ cây nổi. Người ta gọi chúng là nhóm đẻ trứng treo, hay nhóm đẻ tầng mặt. Phần lớn các loài Aphyosemion thông dụng và các loài "panchax" đẻ theo cách này.

Nhóm thứ hai được chuộng hơn. Chúng sống trong các ao trên thảo nguyên nhiệt đới, và những ao này rất hay cạn khô vào mùa khô. Nhóm này chôn trứng xuống nền, nên người ta gọi là nhóm đẻ trứng chôn, hay nhóm đẻ tầng đáy. Khi ao cạn, cá bố mẹ chết. Nhưng trứng chôn dưới bùn sâu chừng 2–3 cm vẫn sống, và nở chỉ vài giờ sau khi mưa quay lại vào mùa mưa. Có khi trứng phải đợi đến tận một năm sau mới nở.

Cá một mùa

Người ta hay gọi các loài killifish này là cá một mùa, vì chúng có thể chỉ sống được một mùa. Chúng có màu rực rỡ, vây đẹp nhưng tuổi thọ rất ngắn. Chúng đẹp rực rỡ trong một quãng ngắn, rồi nhanh chóng nhạt màu, tàn tạ và chết. Chuyện này không phải lỗi của người nuôi. Ngay cả khi điều kiện hoàn hảo, quy luật của loài vẫn vậy. Đời chúng vốn ngắn, và bể nuôi không bao giờ có mùa khô cũng không thay đổi được điều đó.

Nuôi killifish trong bể

Ngay cả ngoài tự nhiên, killifish cũng là cá nhỏ. Chúng là loài săn mồi, chủ yếu ăn ấu trùng côn trùng. Tập tính này khá giống họ hàng của chúng là cá bảy màu và cá molly, lúc nào cũng lùng bọ gậy. Trong bể, killifish thích mồi sống, nhưng vẫn sống được bằng thức ăn khô dạng mảnh, ăn kèm Artemia đông lạnh và trùng huyết. Vì nhu cầu thức ăn riêng và ưa nước mát hơn, chúng không hẳn là cá hợp bể cộng đồng. Tuy vậy, xét về tính khí thì các loài này sống chung được với phần lớn cá bể cộng đồng.

Các loài nhỏ thuộc chi Aphyosemion, Nothobranchius và Cynolebias có thể nuôi trong hộp nhựa nhỏ cỡ 30 x 15 cm, giống như nuôi cá betta. Có điều, khác với betta, bạn phải đặc biệt để ý chất lượng nước (nên nhớ betta là cá mê cung, ít phụ thuộc vào lượng oxy trong nước). Những con cá nhỏ, mỏng manh này ưa nước mềm, có tính axit, và nhiệt độ thấp hơn một chút so với phần lớn các loài cá. Nếu nước máy chỗ bạn không mềm, nước mưa có thể dùng được. Nhưng nếu đó là nước mưa hứng trong thành phố hay khu công nghiệp, tốt nhất nên mua nước RO (nước lọc thẩm thấu ngược) ở cửa hàng cá cảnh gần nhà. Cũng nên nhớ là nước hứng từ mái bê tông hay trữ trong bể chứa cũng sẽ bị kiềm.

Bể nuôi

Killifish nhỏ con nên sống tốt được trong bể nhỏ, miễn là bạn không thả quá đông. Hãy luôn tính trước số killifish định nuôi, cùng số cá các loài khác sẽ nuôi chung. Nói chung, bể từ 75 lít trở lên là tốt nhất. Nếu chỉ nuôi vài con, chẳng hạn ba con, bể 38 lít cũng đủ rộng rãi cho chúng.

Killifish hợp nhất với ánh sáng yếu, dịu, nên khi trang trí bể hãy chọn cây không cần nhiều sáng. Giữ nhiệt độ nước trong khoảng 22–24°C, cần thì dùng sưởi. Về nền, nên chọn loại màu tối, như cát hoặc sỏi không làm cứng nước.

Sinh sản cơ bản

Cho những loài cá này sinh sản khá thử thách, nhưng hoàn toàn làm được.

• Với nhóm đẻ tầng mặt: rải một lớp than bùn (peat moss) đã luộc dày khoảng 1 cm dưới đáy bể đẻ. Lớp than bùn làm nước có tính axit, đồng thời tạo nền tối mà nhóm cá này ưa. Than bùn cần luộc năm phút rồi vắt thật khô để loại hết lượng axit dư thừa. Thả thêm cây nổi để cá đẻ trứng lên đó.
• Với nhóm đẻ tầng đáy: lớp than bùn nên dày khoảng 2,5 cm để cá có đủ độ sâu mà đẻ. Nên nhớ là phải cho những loài này "tưởng" rằng chúng đang chôn trứng đủ sâu để trứng qua được đợt hạn sắp tới.

Khi cho killifish đẻ, nên ghép một con đực với ba con cái, vì con đực rượt cái rất dữ. Con đực thường dễ nhận ra, vì ở nhiều loài chúng có vây hình đàn lia và màu sặc sỡ hơn con cái nhiều.

Trứng của nhóm đẻ trứng treo mất khoảng ba tuần mới nở. Với nhóm đẻ tầng đáy, bạn phải rút nước khỏi bể, để trứng nằm trong than bùn vừa đủ ẩm khoảng ba tháng (tùy loài), rồi mới cho nước trở lại.

Bạn cũng có thể tự mình chứng kiến vòng đời kỳ diệu của killifish bằng cách mua trứng qua mạng từ các trại nhân giống. Trứng gửi đến nằm trong than bùn ẩm và đã ủ đủ thời gian. Bạn chỉ cần thêm đúng loại nước theo hướng dẫn, vài giờ sau là có cá bột nở. So với mua cá trưởng thành, cách này rẻ và dễ hơn để có một bộ sưu tập killifish. Hơn nữa, vì killifish đoản thọ, nuôi từ trứng cho bạn ngắm chúng được lâu hơn.

Cá chocolate lyretail (Aphyosemion australe)

Loài killifish phổ biến này đến từ Tây Phi, sống trong các con suối và ao nhỏ giữa rừng mưa. Cá dài tối đa khoảng 6 cm. Phân biệt đực cái rất dễ, vì con đực có vây đuôi hình đàn lia đặc trưng. Chúng cần nước mềm, hơi axit, và thuộc nhóm đẻ trứng treo. Mỗi ngày chúng đẻ vài trứng vào giữa các sợi của một búi chổi nylon treo dưới miếng nút bần.

Cá blue lyretail (Fundulopanchax gardneri)

Loài killifish này cũng đến từ Tây Phi, dài khoảng 7,5 cm. Cá có hai dạng màu. Ở dạng vàng, con đực có mép vây đuôi, vây hậu môn và vây lưng màu vàng. Ở dạng xanh, màu vàng đó đổi thành xanh lam nhạt. Con cái trông rất giống con cái của mọi loài Aphyosemion. Đây cũng là loài đẻ trứng treo. Trứng mất tới 21 ngày mới nở, đôi khi lâu hơn tùy nhiệt độ.

Cá panchax sọc (Aplocheilus lineatus)

Loài "panchax" khỏe, chắc con này đến từ Ấn Độ, dài khoảng 10 cm. Chúng sống tốt trong bể cộng đồng, nhưng có thể ăn cá nhỏ hơn và cá bột bảy màu. Con đực màu sáng hơn con cái. Con cái có đuôi tròn hơn. Đây là loài đẻ trứng treo điển hình, trứng nở sau khoảng hai đến ba tuần tùy nhiệt độ. Chúng chịu ăn thức ăn khô. Loài này có một biến thể lai tạo trong bể, màu ngả vàng hơn, gọi là golden wonder killifish.

Aphyosemion bivittatum

Loài killifish này cũng đến từ Tây Phi, dài khoảng 5 cm. Thân cá thon dài, màu tươi, mỗi bên thân có hai dải sẫm chạy dọc, tạo thành từ các đốm đỏ. Màu sắc khác nhau tùy quần thể. Con đực thường có lưng nâu vàng, hai bên thân ánh xanh lam và bụng vàng. Đây là loài đẻ trứng treo (đẻ tầng mặt) điển hình. Ngoài tự nhiên, chúng đẻ trứng lên rễ cây nổi, còn trong bể thì chịu đẻ lên chổi nylon thả nổi. Trứng nở sau 14 đến 21 ngày. Giống mọi loài "killie" (cá chép răng đẻ trứng), đây không phải loài hợp bể cộng đồng.

Cá blue gularis (Aphyosemion sjoestedti)

Loài này cũng đến từ Tây Phi và to hơn phần lớn các loài Aphyosemion, dài tới 11 cm. Con đực dễ nhận ra nhờ chiếc đuôi chẻ ba mũi. Cá đẻ trứng ở đáy, lẫn trong các sợi than bùn. Bạn nên nhặt trứng ra, cho vào hộp nhựa kín cùng than bùn vừa đủ ẩm và để khoảng sáu tuần. Sau đó thêm nước mềm vào là cá bột sẽ nở.

Cá ngọc trai lùn Argentina (Cynolebias nigripinnis)

Loài killifish đẻ trứng chôn (đẻ tầng đáy) này đến từ Argentina, dài tối đa khoảng 4 cm. Chúng sống trong những ao tạm, nước bốc hơi hết vào mùa khô, và chôn trứng trong bùn dưới đáy ao. Trong bể, chúng cần lớp nền than bùn hoặc bùn, nhiệt độ khoảng 21°C và nước mềm. Trứng phải ủ trong than bùn vừa đủ ẩm suốt 16 tuần.

Cá cờ Mỹ (Jordanella floridae)

Loài cá này đến từ Florida và Trung Mỹ, sống trong ao và đầm lầy. Con đực dài gần 7,5 cm, con cái nhỏ hơn một chút. Vào mùa sinh sản, chúng có thể khá hung hăng. Con cái thường mập hơn con đực, màu xỉn hơn con đực sặc sỡ, và có một đốm sẫm trên vây lưng. Ở những con đực thật đẹp, màu sắc trông giống lá cờ Mỹ, nên cá mới có tên như vậy. Cá đẻ trứng lên các búi sợi than bùn dưới đáy bể. Trứng nở sau bảy đến 10 ngày.

Câu hỏi thường gặp

• Killifish ăn gì? Hãy cho killifish ăn đa dạng. Ngoài thức ăn khô dạng mảnh, nên cho chúng ăn mồi sống, món chúng thích nhất (ví dụ giun và ấu trùng côn trùng). Bạn cũng có thể cho ăn đồ đông lạnh như trùng huyết và Artemia.
• Killifish có hợp với người mới chơi không? Có một số loài killifish hợp với người mới. Chúng nhỏ và có thể dễ nuôi, nhưng cần chế độ ăn đa dạng.
• Killifish có hung hăng không? Một số loài killifish có thể hung hăng với cá khác. Killifish đực cũng có thể gây gổ với nhau. Nếu định nuôi nhiều loại cá chung trong bể cộng đồng, bạn cần chọn đúng những loài sống hòa thuận được với nhau.