Bể cá bị nóng mùa hè: cách hạ nhiệt an toàn và giữ bể mát

Vì sao bể nóng lại nguy hiểm

Nước càng ấm thì càng giữ được ít oxy hòa tan. Ở 90°F, nước chứa khoảng 7,4 mg/L oxy. Ở 45°F con số này là khoảng 11,9 mg/L. Thêm nữa, khi nước ấm thì cá và các sinh vật khác trong bể hoạt động mạnh hơn và dùng oxy nhanh hơn. Hai chuyện cộng lại khiến cá dễ bị ngạt khi bể quá nóng.

Cá nước ấm thường cần khoảng 5 mg/L oxy hòa tan để khỏe. Phần lớn cá bắt đầu khó chịu khi oxy ở mức 2–4 mg/L. Dưới 2 mg/L thì cá bị stress, dễ bệnh hoặc chết, và cá chết thường xảy ra ở mức này. Mỗi loài chịu thiếu oxy một khác. Oxy trong bể thường xuống thấp nhất ngay trước lúc rạng sáng, khoảng 4 đến 6 giờ sáng.

Phần lớn cá nước ngọt thường chịu được khoảng 30 °C trong vài ngày, nhất là khi nhiệt tăng từ từ. Một nguồn cho rằng nhiệt chỉ thật sự nguy hiểm cho cá và cây khi bể nóng kéo dài nhiều tuần, chứ vài ngày thì chưa sao. Nhưng đừng nghĩ cá nhiệt đới nào cũng chịu nóng giỏi. Nhiều loài cá nhiệt đới không chịu nổi các đợt nắng nóng mùa hè. Ngưỡng nhiệt nguy hiểm cũng tùy loài. Ví dụ cá neon gặp khó sớm hơn cá ram.

• Chịu nóng khá: cá sặc, cá betta và các loài cá Amazon sống ở vùng nước đồng bằng chảy chậm. Ngoài tự nhiên, chúng thường xuyên gặp nước ở mức đầu 30°C.
• Nguy nhất: các loài nước mát như cá vàng, cá đẻ con họ goodeid và axolotl.

Nhiệt độ phù hợp cho một số loài, theo từng nguồn:

Loài	Nguồn nước ngoài	Một trang cây thủy sinh Việt Nam
Cá betta	24–30°C
Cá neon	20–26°C
Dương xỉ Java	22–28°C
Ráy (Anubias)	22–28°C	chịu được khoảng 30–32°C
Bucephalandra		khoảng 28–30°C
Hẹ nước (Vallisneria)		đến khoảng 30°C

Với ráy, hai nguồn ghi khác nhau khá xa, bạn nên biết cả hai mức. Trang cây Việt Nam cũng cho biết Cryptocoryne wendtii và C. beckettii chịu nóng khá tốt, nhưng chúng nhạy với thay đổi đột ngột. Nóng thường làm cây thủy sinh chậm lớn hoặc ngừng lớn. Vi khuẩn nitrat hóa làm việc tốt nhất ở 25–30°C.

Dấu hiệu cá bị nóng

• Cá đớp khí trên mặt nước.
• Mang thở nhanh.
• Cá lừ đừ.
• Cá tụ quanh đầu ra của lọc.
• Cá bỏ ăn.
• Cá bơi bất thường.

Cá đớp khí trên mặt nước là dấu hiệu hay gặp của thiếu oxy, thường xuất hiện trước khi cá chết hàng loạt. Gặp dấu hiệu này thì đừng chần chừ.

Nguyên nhân làm bể nóng

• Nắng chiếu thẳng vào bể, bể đặt gần cửa gió nóng hoặc gần đồ điện tỏa nhiệt như lò nướng, máy sấy, máy chơi game.
• Đèn, máy bơm và nắp đậy kín. Ngay cả khi phòng ở 28 °C, mấy thứ này vẫn đẩy nước trong bể nóng hơn nhiệt độ phòng.
• Máy bơm có cánh quạt bẩn. Bơm kiểu này có thể nóng tới khoảng 40°C và truyền nhiệt vào nước.
• Đèn metal halide tỏa nóng nhất. Vài bóng T5 trong máng đèn kín cũng đủ làm bể quá nóng. Đèn LED thì mát hơn.
• Sưởi bị kẹt ở chế độ bật. Gặp đợt nắng nóng thì chuyện này nhanh chóng thành thảm họa, nên bạn kiểm tra sưởi trước.
• Bể xếp nhiều tầng trên kệ. Hơi nóng bốc lên trên, nên bể trên cùng và bể dưới cùng có thể chênh nhau vài độ.

Làm gì ngay khi bể nóng

1. Đo nhiệt độ nước bằng nhiệt kế trước khi làm gì khác.
2. Nếu cá đang thiếu oxy, việc quan trọng nhất là bật máy sủi.
3. Thả đá sủi hoặc chỉnh đầu ra của lọc cho mặt nước gợn sóng. Làm vậy vừa tăng oxy vừa làm nước bay hơi nhiều hơn, nhờ đó nước mát đi.
4. Tắt đèn bể để bớt nguồn nhiệt. Cây chịu được một hai ngày không có đèn.
5. Thay một ít nước bằng nước mát đã khử clo. Chỉ nhắm hạ bể xuống vài độ thôi.
6. Trường hợp khẩn cấp, bạn có thể thả nổi một chai nước đông đá đậy kín vào bể, nhưng chỉ đặt ở chỗ dòng chảy mạnh. Một trang cây thủy sinh Việt Nam khuyên bọc chai trong khăn trước khi dùng.

Hạ nhiệt nhanh cỡ nào là vừa? Hai nguồn đưa ra mức khác nhau. Một nguồn nói không hạ quá 5°C/9°F trong 24 giờ. Một nguồn Việt Nam khuyên không hạ quá 3–4°C trong vòng 4 giờ. Nhiệt thay đổi nhanh làm cá stress và có thể gây bệnh đốm trắng. Tép trong bể biển cũng không chịu được nhiệt tăng nhanh.

Các bước giữ bể mát qua mùa nóng

1. Kéo rèm hoặc mành, không để nắng chiếu thẳng vào bể.
2. Tắt các thiết bị không cần thiết như đèn chìm, sưởi nền và những máy bơm không dùng tới.
3. Bỏ nắp hoặc thay bằng nắp lưới, rồi hạ mực nước xuống vài inch để cá nhảy không thoát ra ngoài.
4. Tạo gợn mặt nước bằng đá sủi hoặc lọc vi sinh (lọc bông chạy bằng máy sủi).
5. Hướng quạt, ví dụ quạt USB, vào mặt nước.
6. Cho ăn ở mức tối thiểu để cá bớt cần oxy và nước bớt bẩn.
7. Châm bù phần nước bay hơi, dùng nước RO nếu có.
8. Nếu bể cứ nóng đi nóng lại, hãy lắp máy làm lạnh (chiller).

Mỗi cách hạ được khoảng bao nhiêu độ:

Cách làm	Mức hạ nhiệt
Mở nắp cho nước bay hơi	khoảng 1–2 °C
Cắt 50% thời gian bật đèn	khoảng 1 °C
Quạt thổi ngang gắn ở mép bể, hướng vào mặt nước	2–4 °C
Ốp xốp hoặc tấm giấy bạc phản nhiệt ở mặt sau và hai bên bể, thêm mặt trước khi nóng gắt	vài độ

Về quạt, các nguồn không thống nhất. Một nguồn cho mức hạ 2–4 °C như trên, nguồn khác lại nói quạt thổi qua mặt nước chỉ làm nước mát đi chút ít. Khi ốp cách nhiệt, nhớ chừa mặt trên để khí còn trao đổi.

Về đèn, một trang cây thủy sinh Việt Nam khuyên mùa hè chỉ bật khoảng 6–8 tiếng mỗi ngày, có thể chia làm hai lần.

Về thay nước, các nguồn cũng khác nhau. Một nguồn nước ngoài khuyên giữ mức 25% như bình thường trong đợt nắng nóng. Các nguồn Việt Nam gợi ý thay hằng tuần 10–15% hoặc 30–40% bằng nước mát hơn một chút, và thay từ từ.

Máy làm lạnh là cách hạ nhiệt chắc ăn nhất. Đổi lại, máy rất đắt và tốn nhiều điện. Giá máy phụ thuộc vào kích thước bể.

Sai lầm hay gặp

• Thả đá viên, túi giữ lạnh hoặc thay nước lạnh. Nhiệt độ sẽ dao động mạnh và làm cá stress. Nhiều nguồn nước ngoài cùng khuyên không thả đá vào bể. Đừng đổ nước lạnh thẳng vào bể.
• Làm nước quá lạnh. Nước quá lạnh và quá nhiều oxy có thể tạo bọt khí trong máu cá, gây tắc mạch.
• Thả chai đông đá ở chỗ nước đứng. Bể sẽ có vùng nóng vùng lạnh, cá có thể bị sốc.
• Rút điện hoặc vặn nhỏ sưởi. Lỡ quên bật lại thì cá có thể bị sốc lạnh. Đừng đụng vào sưởi, chỉ cần kiểm tra nó không bị kẹt ở chế độ bật.
• Dùng quạt máy tính (quạt PC). Quạt này không thổi phủ mặt nước, không chỉnh hướng được, không hợp với môi trường nước, và có thể chập điện hoặc gây thương tích nếu bị nước bắn vào.
• Treo quạt cắm điện lưới phía trên bể.
• Giảm dòng chảy mặt nước khi trời nóng. Lúc này càng không nên giảm.
• Mở nắp mà không có lưới. Cá hay nhảy sẽ thoát ra ngoài.
• Trông cậy vào nước máy để thay nước mát. Những ngày nóng nhất, nước máy có thể không còn mát.
• Tự chế máy lạnh bằng ống cuộn ngâm trong nước đá. Cách này làm lạnh kém và phải theo dõi sát.
• Vùi sỏi ướp tủ lạnh xuống nền. Cách này hầu như không làm mát được bao nhiêu.

Phòng bể nóng từ trước

• Dùng nhiệt kế điện tử có báo động nhiệt cao và thấp. Loại có màn hình ngoài và ghi mức cao nhất, thấp nhất cũng là lựa chọn đáng cân nhắc.
• Gắn bộ điều khiển quạt theo nhiệt độ. Bộ này tự tắt quạt khi nước về đúng mức đã cài.
• Chuyển sang đèn LED. Có thể cân nhắc thay lọc thùng công suất lớn bằng lọc vi sinh chạy máy sủi.
• Xếp cá nước mát ở các bể tầng dưới cùng của kệ.
• Kiểm tra và vệ sinh cánh quạt máy bơm để bơm không làm nóng nước.
• Thêm đá sủi trước khi có bão, vì áp suất không khí thấp làm oxy trong nước giảm.
• Khi trời nóng, giảm châm phân và đo Fe, NO3, K, Mg thường xuyên.
• Dùng máy sủi có pin dự phòng để sủi không bị ngắt.
• Đặt bể xa cửa sổ, xa nắng trực tiếp và xa nguồn nhiệt, hoặc che bằng rèm hay tấm chắn. Đo nhiệt độ mỗi ngày.
• Nếu phòng có máy lạnh, để chế độ tự động để nhiệt độ phòng ổn định.

Mùa nóng ở Việt Nam

Một nguồn Việt Nam cho rằng 23–26°C là lý tưởng với phần lớn bể thủy sinh. Vào mùa hè, nước dưới 29–30°C vẫn chấp nhận được nếu cá và cây nhiệt đới khỏe.

Ở đây có bán quạt kẹp làm mát bể cá (quạt tản nhiệt), chọn theo chiều dài bể. Một người bán ghi bể dưới 40 cm dùng 1 quạt, bể 40–60 cm dùng 2 quạt. Máy làm lạnh thì các nguồn trong nước coi là cách triệt để nhất nhưng tốn kém, chủ yếu dùng cho bể cao cấp.

Về cây, một trang cây thủy sinh Việt Nam khuyên mùa hè nên chọn các loại chịu nóng:

• Ráy (Anubias)
• Bucephalandra
• Hẹ nước (Vallisneria)
• Cryptocoryne
• Crinum calamistratum
• Echinodorus

Các loại ưa mát như rêu thì nên tránh trồng vào mùa hè. Trang này cũng khuyên tăng sủi hoặc tăng dòng chảy mặt nước, nhất là vào ban đêm.

Kiểm tra lại

• Bạn đã đọc nhiệt độ hôm nay chưa, và mức cao nhất trong ngày là bao nhiêu?
• Sưởi có bị kẹt ở chế độ bật không?
• Sủi hoặc đầu ra lọc có đang làm gợn mặt nước không?
• Cánh quạt máy bơm có sạch không?
• Nước bay hơi đã châm bù chưa?
• Lượng thức ăn đã giảm xuống mức tối thiểu chưa?
• Bể trồng cây thì Fe, NO3, K, Mg đã đo gần đây chưa?