Cá bị xù vảy (bệnh phù, dropsy): nguyên nhân, cách chữa và phòng

Xù vảy là bệnh gì

Bệnh phù (dropsy), dân chơi hay gọi là xù vảy, là tình trạng dịch tích lại trong cơ thể cá. Dịch làm thân cá sưng lên và đẩy vảy dựng ra. Bình thường cá thải nước thừa qua thận và mang. Khi hai cơ quan này hỏng, nước đọng lại trong mô.

Phù chỉ là triệu chứng. Bên dưới nó luôn có một vấn đề khác, và mỗi trường hợp sau đều có thể làm dịch tích trong xoang bụng:

• Thận suy.
• Mang tổn thương, khiến nước vào nhiều hơn mức thận thải kịp.
• Gan tổn thương, làm tăng áp lực trong hệ tĩnh mạch cửa.

Bản thân chứng phù không lây. Tuy vậy, vi khuẩn, ký sinh trùng hay virus gây ra nó thì có thể lây. Con cá bệnh gần như chắc chắn đang mang mầm bệnh. Những con cùng loài trong cùng bể cũng có nguy cơ.

Dấu hiệu

• Thân sưng to.
• Vảy dựng ra như quả thông. Người nuôi betta ở mình hay tả là “bụng chướng, vảy xù như quả thông”.
• Mắt lồi.
• Phần đuôi dày lên.
• Cá khó khép miệng.
• Mang nhạt màu, vây cụp, cột sống cong, phân nhạt màu, vùng gần lỗ huyệt sưng.

Khoảng một hai ngày trước khi sưng, cá có thể bỏ ăn, lùi lại phía sau lúc cho ăn và không còn bơi chung với bạn cùng bể. Về sau cá bỏ ăn hẳn hoặc bơi khó. Triệu chứng thường lộ ra vài tuần sau khi vấn đề ban đầu xảy ra và có thể nặng lên rất nhanh.

Vảy hoặc các tấm xương dựng lên là dấu hiệu muộn. Lúc này nội tạng của cá đã suy nặng.

Bụng to chưa chắc đã là phù. Một số trường hợp trông giống nhưng khác:

Trường hợp	Cách phân biệt
Cá cái chín trứng hoặc mang bầu	Bụng tròn nhưng vảy phẳng. Cá vẫn ăn và bơi bình thường.
Kẹt trứng	Cá cái sưng bụng nhưng vảy không dựng. Không chữa thì cá chết. Bác sĩ thú y có thể chữa bằng oxytocin.
Táo bón	Vảy không dựng. Cá có thể đi phân dạng sợi và bơi khó. Hay gặp ở cá vàng.
Khối u	Thường sưng lệch về một bên và không có các dấu hiệu bệnh khác.
Cá đực Pachypanchax playfairi	Dựng vảy tự nhiên khi sinh sản.

Chỉ có mổ khám sau khi cá chết mới xác nhận chắc chắn trong xoang bụng có dịch thừa. Chẩn đoán có thể gồm khám cá, xem lại bể, đo nước, xét nghiệm máu hoặc dịch, soi mang hay da dưới kính hiển vi, siêu âm hoặc chụp CT.

Nguyên nhân

Về nguyên nhân phổ biến nhất, các nguồn ghi hơi khác nhau. Một nguồn cho rằng hay gặp nhất là cá bị stress kéo dài do nước xấu. Nguồn khác nói hay gặp nhất là nhiễm khuẩn cơ hội, bùng lên khi môi trường kém. Stress làm cá yếu sức đề kháng, nên vi khuẩn cơ hội như Aeromonas hydrophila mới có dịp gây bệnh.

Các thủ phạm hay gặp:

• Bể mới: amoniac hoặc nitrit cao do thả cá trước khi chu trình nitơ chạy xong.
• Bể cũ: pH thấp kéo dài do ít chăm bể.
• Nước thay đổi đột ngột, cá stress lâu ngày.
• Cá dữ trong bể làm cá stress thêm.
• Dinh dưỡng kém.
• Nhiễm vi khuẩn hoặc virus, ký sinh trùng nặng, bệnh gan, khối u.

Cá già có vẻ dễ bị hơn cá trẻ cùng loài. Riêng cá sặc gấm (dwarf gourami, Colisa lalia) còn có thể bị phù do Dwarf Gourami Iridovirus. Trong các loài cá cảnh, virus này chỉ gây bệnh cho loài cá này.

Làm gì ngay

1. Đo nước. Nhớ lại xem gần đây bể có gì thay đổi: thả cá, cây hay tép ốc mới, bắt cá ra vào, thiết bị hỏng.
2. Chuyển con cá bệnh sang bể riêng, có dụng cụ riêng. Nước bể này phải cùng thông số và nhiệt độ với bể chính.
3. Bể cách ly để ít đồ trang trí, nhưng cho cá một chỗ trốn đơn giản.
4. Theo dõi kỹ những con cùng loài còn lại trong bể chính.

Cách ly có tác dụng nhất khi bạn phát hiện bệnh sớm, nên đừng chờ cá sưng hẳn mới tách ra.

Chữa

Cách chữa tùy vào nguyên nhân. Hướng xử lý có thể gồm kháng sinh, sửa lại nước, tăng độ mặn cho cá nước ngọt dưới hướng dẫn của bác sĩ thú y, và chăm sóc hỗ trợ. Với ca phát hiện sớm, hướng thường được khuyên là thuốc kháng khuẩn, tắm muối, hoặc cả hai.

Kháng sinh. Với ca phù do vi khuẩn ở cá cỡ lớn như cichlid và cá vàng, có thể dùng erythromycin hoặc minocycline. Đi kèm kháng sinh, một nguồn khuyên thêm muối Epsom với liều 1 thìa cà phê cho 5–10 gallon nước và nâng nhiệt độ lên 82–86°F.

Muối ăn. Pha muối ăn tới 3 g/l làm lượng nước thấm vào cơ thể cá giảm khoảng một phần ba. Muối có tác dụng khi thủ phạm là thận suy. Nếu gan hoặc lách đã tổn thương thì muối ít tác dụng. Mỗi loài chịu muối một khác, và các loài nước mềm chịu muối kém hơn. Bạn cần kiểm tra mức chịu muối của loài mình nuôi trước khi cho muối.

Tắm muối. Ngâm cá trong nước pha muối hồ cá hoặc muối Epsom có thể làm giảm áp lực dịch nhờ thẩm thấu.

Cá betta. Nếu phát hiện sớm, betta bị phù có thể chữa bằng muối hồ cá kèm thuốc. Chọn sai thuốc lại làm bệnh nặng hơn, nên hãy hỏi bác sĩ thú y thủy sản trước.

Có và không có bác sĩ thú y. Bác sĩ thú y có thể lấy mẫu hoặc sinh thiết để tìm mầm bệnh, rồi chọn loại kháng sinh mà nó nhạy. Cách này tốn kém, thường chỉ dùng cho cá giá trị như koi hay cá đĩa bố mẹ. Nếu không có bác sĩ, những gì bạn làm được là cách ly, cải thiện nước và có thể dùng thêm một loại thuốc sát khuẩn phổ rộng.

Một số cá khá lên sau vài ngày đến vài tuần, nhất là khi chữa sớm. Chỗ sưng thường xẹp dần chứ không xẹp ngay.

Malawi bloat là chứng khác. Chứng phình bụng ở cá Malawi (Malawi bloat) được tính là một bệnh riêng, không phải phù. Thuốc chữa là metronidazole. Nếu cá còn ăn thì trộn thuốc vào thức ăn sẽ có tác dụng. Hòa thuốc vào nước, tối đa 50 mg mỗi gallon, kém hiệu quả hơn nhiều. Các nguồn ghi nhận chứng này hay đi cùng khẩu phần ít rau, ít chất xơ, nhiều đạm và chất béo, cùng với nước xấu và dùng muối sai cách.

Sai lầm hay gặp

• Thả cá khi chu trình nitơ chưa chạy xong.
• Bỏ bê bể lâu ngày, để pH tụt dần.
• Tự cho thuốc mua ngoài tiệm vào bể mà không hỏi bác sĩ thú y. Thuốc có thể làm hại vi sinh có lợi trong bể.
• Cho muối ăn vào bể Malawi và Tanganyika. Muối ăn không làm cứng nước và không nâng pH. Chứng phình bụng có vẻ còn gặp nhiều hơn ở những bể dùng muối.
• Làm lạnh hoặc bỏ tủ đông để an tử cá. Cách này kéo dài sự đau đớn của cá, nhất là với cá vàng và koi.

Phòng

• Giữ nước sạch và đo nước ít nhất mỗi tháng một lần.
• Cho ăn cân đối, đúng loại thức ăn hợp với loài. Thay hộp thức ăn mới mỗi sáu tháng, dùng trước hạn và cất ở chỗ khô mát.
• Không nuôi quá dày, để ý cá dữ và cách ly cá mới trước khi thả chung.
• Thay nước đều, vệ sinh lọc, hút nền. Chọn thông số nước, bạn cùng bể và thức ăn hợp với loài mình nuôi.
• Nước máy phải khử clo trước khi cho vào bể. Với betta, một nguồn khuyên thay 25–50% nước mỗi tuần hai lần.
• Cichlid hồ Rift Valley cần amoniac và nitrit bằng 0, nitrat không quá 20 mg/l.

Một số loài đặc biệt nhạy với bệnh này: cá ram, các loại barb nhỏ (cherry, checker, gold), cá sặc gấm, cá bình tích và cá vàng. Người mới chơi nên tránh các loài này.

Khi nào cần lo

Khi vảy đã dựng thì cá thường đã tổn thương nặng và tiên lượng nhìn chung là xấu. Có nguồn nói chưa có thuốc nào chữa khỏi phù một khi cá đã bắt đầu sưng, và khuyên an tử nhân đạo khi vảy đã dựng. Nguồn khác cũng cho rằng cá đã có những triệu chứng này thì khó đảo ngược. Với cá nhỏ như tetra và guppy, cơ hội hồi phục rất thấp, an tử là lựa chọn tốt hơn.

Nếu cá bỏ ăn hoặc không còn bơi bình thường được, an tử nhân đạo có thể là lời khuyên phù hợp.

Các nguồn cũng không hoàn toàn thống nhất ở điểm này. Lời khuyên cũ là hủy cá bệnh. Lời khuyên mới hơn là thử tắm muối và dùng kháng sinh trước. Nếu cá còn ăn, bệnh mới chớm và vảy chưa dựng nhiều, thử chữa là đáng. Còn khi cá đã xù vảy khắp người và bỏ ăn thì khả năng cứu rất thấp.