Cá sặc lùn

Cá sặc lùn (Trichogaster lalius) là một loài cá mê cung, quê ở Pakistan, miền bắc Ấn Độ và Bangladesh. Toàn bộ cá bán trên thị trường đều do trại nhân giống hàng loạt. Ngoài dạng gốc còn có nhiều dòng màu lai chọn lọc, trong đó có 'Sunset' và 'Neon'. Chất lượng cá giống đã đi xuống rất nhiều. Kiểu nhân giống hàng loạt có thể đã làm lây lan iridovirus ở cá sặc lùn (DGIV). Loại virus này có vẻ rất dễ lây và có thể truyền sang các loài khác sống chung nước.

• Kích thước tối đa: 88 mm, tính theo chiều dài chuẩn (SL)
• Nhiệt độ: 22–27°C
• pH: 6,0–7,5
• Độ cứng: 2–18 dGH
• Độ khó: 5/8 (dễ)

Bể 60 x 30 x 30 cm (khoảng 56 lít) là tạm đủ cho một cặp, với điều kiện bể được set đúng cách (xem phần bên dưới).

• Nhiệt độ: 22–27°C
• pH: Cá hoang dã thường sống ở vùng nước mềm, có tính axit. Cá nuôi nhân tạo dễ thích nghi hơn và thường sống được ở bất kỳ mức pH nào trong khoảng 6,0–7,5.
• Độ cứng: 2–18 dGH

Giống phần lớn các loài cá mê cung, cá sặc lùn không thích nước chảy xiết hay xáo động. Bể nào có nuôi chúng thì bạn nên giữ dòng chảy càng yếu càng tốt. Cá sống khỏe nhất trong bể trồng dày cây, có nhiều bóng râm và chỗ trốn. Bản tính loài này vốn nhút nhát, nên dùng nền tối màu và thả thêm cây nổi để cá bớt căng thẳng. Thêm vài cành nhỏ, nhánh cây và một lớp lá khô dưới đáy thì bể sẽ trông rất tự nhiên. Dù vậy, cá nuôi nhân tạo ngày nay khá dễ thích nghi. Chúng vẫn sống tốt trong hầu hết các bể được chăm sóc đàng hoàng, miễn là có đủ chỗ trốn và vùng bóng râm. Những chỗ này rất cần, vì cá cái phải có nơi lánh khi bị cá đực quấy. Thêm nữa, trong bể bày trí sơ sài, cá dễ trở nên nhút nhát và thu mình hơn nhiều.

Ngoài tự nhiên, cá sặc lùn được cho là ăn tạp. Chúng ăn động vật không xương sống nhỏ, tảo và lớp sinh vật bám (aufwuchs). Trong bể, cá chịu ăn hầu hết các loại thức ăn, và thức ăn khô loại tốt có thể làm khẩu phần chính. Bạn nên cho ăn xen thường xuyên các loại mồi sống và đông lạnh cỡ nhỏ như trùng huyết để cá khỏe nhất và lên màu đẹp nhất.

Cá sặc lùn chỉ hợp bể cộng đồng ở mức có điều kiện, phần lớn là vì các vấn đề sức khỏe hay gặp ở loài này (xem phần ghi chú bên dưới). Bạn hoàn toàn có thể nuôi chúng chung với nhiều loài khác, nhưng đây không hẳn là loài cá cộng đồng "lý tưởng". Cá vừa nhút nhát vừa giữ lãnh thổ. Vì thế, trong bể nhỏ, bạn nên coi chúng là cư dân chính. Nuôi chung với các loài cá mê cung khác (kể cả cá betta) hoặc các loài màu mè như cá bảy màu có thể làm một số con đực trở nên rất hung dữ. Ngược lại, nuôi chung với cá to hơn hoặc bơi hăng hơn lại có thể khiến chúng rụt rè. Do đó, trong bể cỡ vừa phải, những đàn cá nhỏ hiền lành thuộc họ cá chép là bạn cùng bể rất tốt, vì chúng không gây áp lực cho cá sặc. Có thể kể đến cá tam giác Trigonostigma heteromorpha, nhiều loài rasbora và một số loài barb. Các loài chạch như Yasuhikotakia sidthimunki hay bất kỳ loài Pangio nào cũng là lựa chọn tốt. Trong bể trồng cây, một số loài tép nước ngọt đang được chuộng như tép cherry Neocaridina denticulata cũng có thể nuôi chung ổn. Nếu không cần bể đúng một vùng địa lý, bạn còn có thể thả thêm nhiều loài tetra phổ biến, cá da trơn (Corydoras và Otocinclus đặc biệt hợp) và các loài cá cầu vồng cỡ nhỏ. Trong bể lớn, tính lãnh thổ của cá tự nhiên ít lộ ra hơn. Khi đó bạn có thể tính đến các loài sặc khác, thậm chí một số loài cichlid hiền. Dù vậy vẫn phải chọn bạn cùng bể cẩn thận. Chúng không nên quá to, quá hiếu động hay quá hung dữ, nếu không cá sặc lùn sẽ bị dọa sợ hoặc bị tranh hết thức ăn.

Nói chung không nên nuôi cá sặc lùn theo nhóm, và loài này thường được bán theo cặp đã chia đực cái. Mấy năm gần đây có một xu hướng đáng lo là nhiều bể bán chỉ toàn cá đực. Cần nói rõ rằng mua hai con đực là cầm chắc rắc rối, trừ khi bạn có bể rất lớn. Mua một cặp đực cái là cách nuôi loài này tốt hơn hẳn. Ngay cả khi nuôi đúng cặp, vẫn có thể có chuyện, vì đôi khi cá đực đối xử với cá cái rất dữ.

Cá đực to hơn một chút và sặc sỡ hơn nhiều so với cá cái, vốn màu bạc và trơn hơn. Khi trưởng thành, cá đực còn có vây lưng và vây hậu môn dài ra, còn cá cái thì không. Loài này có nhiều dạng màu, nhưng dạng nào cũng phân biệt đực cái rất dễ theo cách này.

Giống nhiều loài cá mê cung, cá sặc lùn đẻ trong tổ bọt. Cho chúng sinh sản không quá khó, dù hành vi của cá đực đôi khi khá khó đoán. Bạn cần set một bể riêng để cho đẻ. Bể dài khoảng 45–60 cm là được. Không cần rải nền, nhưng một hai nắm sợi than bùn (peat) có thể có ích. Hãy thả thêm vài bụi rong đuôi chó cỡ khá hoặc một loại cây lá nhỏ khác, cùng ít cây nổi như Riccia. Một lọc bông nhỏ chạy bằng sủi khí, để chạy nhẹ, là đủ lọc. Người ta thường khuyên hạ mực nước xuống khoảng 15–20 cm và nâng nhiệt độ lên 26,5–29°C. Cách này chắc chắn hiệu quả, nhưng thực tế cũng cho thấy cá khỏe thì sẽ tự đẻ khi chúng muốn. Các thông số khác không quan trọng lắm, miễn là nằm trong giới hạn đã nêu ở trên. Bể phải có nắp đậy thật khít (một số người nuôi dùng màng bọc thực phẩm thay nắp để chắc chắn không hở chỗ nào). Lý do là cá bột cần một lớp không khí ấm và ẩm phía trên mặt nước. Thiếu lớp không khí này, cơ quan mê cung của cá con có thể phát triển kém. Một số người nuôi cũng rất tin vào lá bàng khô (Ketapang) và thả lá vào cả bể cá bố mẹ lẫn bể cá bột.

Tốt nhất bạn nên vỗ béo cặp cá bố mẹ ở bể khác trước khi chuyển sang bể đẻ. Cho ăn nhiều mồi sống và đông lạnh thì chẳng bao lâu cá sẽ vào độ sinh sản. Khi cá cái trông thật tròn bụng và căng trứng, hãy thả nó vào bể đẻ trước. Để nó ở đó vài ngày (vẫn cho ăn bình thường) rồi mới thả cá đực vào. Nên thả cá đực lúc trời tối.

Nếu mọi chuyện suôn sẻ, cá đực sẽ sớm bắt đầu xây tổ bọt. Đầu tiên nó thổi một mảng bọt trên mặt nước. Sau đó nó dùng những mẩu cây nhỏ để gia cố tổ. Cảnh này xem rất thú vị. Trong lúc xây tổ, hễ thấy cá cái lởn vởn gần đó là cá đực sẽ tấn công. Đây là một lý do khiến bể đẻ bắt buộc phải có cây thì mới thành công. Khi tổ xong, bạn sẽ thấy cách hai con cư xử với nhau thay đổi. Cá đực thôi hung hăng với bạn tình. Lúc này cá cái lại chiếm thế chủ động. Nó dùng mõm huých để lùa cá đực vào dưới tổ, thậm chí còn dùng "râu" vuốt ve vùng bụng của cá đực.

Cá đẻ ngay dưới tổ theo kiểu "ôm" đặc trưng của cá mê cung. Cá đực uốn mình quấn quanh cá cái, và trứng cùng tinh trùng được phóng ra cùng lúc. Đến cao điểm, cá đực sẽ mềm oặt hẳn đi. Sau đó hai con rời nhau ra, và cá cái kiệt sức trôi dần xuống đáy bể. Trứng nổi, nên vừa ra là trôi lên và nằm lại trong tổ. Trứng nào không tự lên được thì cá đực ngậm vào miệng rồi đặt vào tổ. Cả quá trình này có thể lặp lại nhiều lần, giữa các lần có nghỉ, cho đến khi cá cái hết trứng. Đẻ xong, cá đực một mình canh giữ và chăm sóc ổ trứng. Lúc này nó hoàn toàn không chịu nổi cá cái, nên bạn cần vớt cá cái ra cho an toàn.

Thời gian trứng nở tùy nhiệt độ, nhưng thường là trong vòng 36 giờ. Dấu hiệu trứng đã nở là tổ bọt bắt đầu tan ra. Soi bằng kính lúp, bạn sẽ thấy hàng trăm con cá bột li ti. Phần lớn cá đực có thể để chung với cá bột trong vài ngày đầu, cho đến khi cá bột tiêu hết noãn hoàng. Để cá đực ở lại đến khi cá bột bơi tự do hay vớt ra ngay sau khi trứng nở là tùy bạn. Cá sặc con cực kỳ nhỏ. Trong khoảng tuần đầu, chúng cần thức ăn cỡ trùng cỏ (infusoria), đến khi đủ lớn mới ăn được giun vi sinh (microworm) hoặc ấu trùng Artemia. Bạn cần chuẩn bị sẵn ít nhất hai bể ương đang chạy ổn định để tách cá lớn và cá nhỏ khi chúng lớn dần. Cá con lớn không đều, và nếu không tách bể như vậy thì cảnh con lớn bắt nạt con nhỏ rất hay xảy ra. Mỗi lứa có thể lên tới 700 trứng.

Loài này phân bố rộng khắp Pakistan, miền bắc Ấn Độ và Bangladesh. Những ghi nhận ở Nepal và Myanmar giờ được xem là do nhận nhầm loài. Ngoài ra, ở một vài nước như Singapore, Mỹ và Colombia còn có những quần thể cá thoát ra ngoài và sống hoang. Ngày nay toàn bộ cá bán ra đều do các trại nhân giống hàng loạt để phục vụ thị trường, nên bạn rất khó gặp cá bắt ngoài tự nhiên.

Cá chủ yếu sống ở những nơi nước chảy chậm và nhiều cây cỏ, như ao, đầm lầy, mương, suối và kênh thủy lợi.

Cá sặc lùn là một trong những loài cá nước ngọt phổ biến nhất trong giới chơi cá cảnh, và phải công nhận đây là loài cá đẹp. Người ta đã lai chọn lọc ra nhiều dòng màu để bán, và các dòng này cũng rất được chuộng. Trong số đó có dòng "Sunset" (còn bán dưới tên "Red" hoặc "Robin") và dòng "Neon". Dù vậy, chuyện các dòng này có đẹp rực rỡ bằng dạng tự nhiên hay không thì vẫn còn rất nhiều tranh cãi.

Đáng tiếc là mấy năm gần đây, chất lượng chung của cá sặc lùn bán cho người chơi đã đi xuống rất mạnh. Một số cửa hàng thậm chí đã thôi nhập loài này. Họ không mua được cá sạch bệnh từ các trại ở Viễn Đông (chủ yếu là Singapore) và đã bị chết cá rất nhiều. Người ta cho rằng kiểu nhân giống hàng loạt để bán có thể đã gây ra một đợt dịch lan rộng của bệnh iridovirus ở cá sặc lùn (DGIV). Virus thuộc chi Megalocytivirus này có vẻ rất dễ lây, và đến nay vẫn chưa có cách chữa. Một nghiên cứu ở Úc năm 2006 cho thấy có tới 22% cá sặc lùn xuất từ Singapore mang mầm bệnh này. Trước đây, người ta đổ cho các bệnh do vi khuẩn như lao cá và các bệnh kiểu Nocardia là lý do cá sặc lùn hay ốm. Nhưng giờ có vẻ DGIV có thể là một nguyên nhân rất đáng kể. Đáng lo hơn, gần đây đã có nghiên cứu cho thấy DGIV có thể lây sang các loài khác sống chung nước với cá sặc bị nhiễm.

Vì vậy, trước khi mua, bạn nhất định phải quan sát cá thật kỹ. Bể nào có cá trông lờ đờ hoặc bị sậm màu thì bỏ qua. Hãy hỏi cá có nguồn gốc từ đâu, và cửa hàng có bị chết cá không. Tìm một người nhân giống ở gần chỗ bạn là phương án rất đáng tính đến.

Giống các loài khác trong phân bộ Anabantoidei, cá sặc lùn có một cơ quan hô hấp phụ gọi là cơ quan mê cung. Cái tên này xuất phát từ cấu trúc ngoằn ngoèo như mê cung của nó. Cơ quan mê cung giúp cá thở được không khí ở một mức độ nhất định. Nó hình thành từ cung mang thứ nhất biến đổi mà thành, gồm nhiều lớp da gấp nếp chằng chịt mạch máu. Mức độ phức tạp của cơ quan này khác nhau tùy loài. Những loài sống ở vùng nước đặc biệt thiếu oxy thường có cơ quan mê cung phát triển hơn.