Cá Koi (Nishikigoi)

Nguồn gốc

Koi là dạng màu thuần hóa của cá chép Amur. Trước đây giới phân loại xếp cá chép Amur là Cyprinus carpio haematopterus, còn hiện nay các nhà phân loại xếp nó thành loài Cyprinus rubrofuscus. Nói cách khác, Koi là một loài cá chép đã qua chọn lọc màu sắc và hoa văn chứ không phải loài mới.

Việc lai tạo Koi làm cảnh một cách bài bản bắt đầu từ thập niên 1820 ở vùng Nijūmuragō (Ojiya và Yamakoshi), tỉnh Niigata, Nhật Bản. Không ai được ghi nhận là người tạo ra Koi. Một số dòng thì có tên người đứng sau. Kichigoro Akiyama tạo ra dòng Shūsui năm 1906. Kunizo Hiroi cố định dòng Kōhaku năm 1917. Người ta kể rằng cái tên Nishikigoi do Kei Abe, một cán bộ thủy sản ở Niigata, đặt ra.

Koi bướm có lịch sử riêng. Dòng này là kết quả lai Koi với cá chép vây dài Indonesia. Thái tử Akihito gợi ý phép lai này năm 1977, và Trạm Thí nghiệm Thủy sản tỉnh Saitama bắt đầu lai tạo từ năm 1980. Người được ghi nhận đặt tên "butterfly" là Randy LeFever.

Ở Việt Nam, Akikoi (Mỹ Đình, Hà Nội) đưa Koi Nhật và kinh nghiệm làm hồ kiểu Nhật về vào khoảng dịp kỷ niệm 40 năm quan hệ Việt – Nhật (2013).

Nhận biết và các dòng

Người lai tạo chọn và loại Koi dựa trên màu và hoa văn. Nhật Bản công nhận hơn 20 dòng Koi, mỗi dòng có chuẩn màu và cách gọi tên riêng. Các dòng hay gặp:

• Kōhaku: nền trắng với các mảng đỏ lớn.
• Taishō Sanshoku (Sanke): giống Kōhaku nhưng có thêm các đốm đen nhỏ.
• Shōwa Sanshoku: nền đen pha đỏ và trắng. Kōhaku, Sanke và Shōwa gộp lại gọi là nhóm Gosanke. Đây là nhóm được chuộng nhất.
• Bekkō: nền trắng, đỏ hoặc vàng có hoa văn đen.
• Utsurimono: nền đen có hoa văn trắng, đỏ hoặc vàng.
• Asagi: lưng xanh nhạt, phần dưới thường đỏ.
• Shūsui: kiểu Asagi nhưng không vảy hoặc vảy gương.
• Tanchō: chỉ có một mảng đỏ trên đầu.
• Ōgon: một màu ánh kim duy nhất.
• Kumonryū: đen trắng, màu đổi theo mùa.

Ở Việt Nam, Ginrin Red Chagoi và Tancho thuộc nhóm Koi được săn lùng nhiều nhất.

Người chơi Việt thường chia Koi làm hai nhóm. Koi tiêu chuẩn thường nuôi hồ. Koi bướm vây dài, thân thon hơn, và hay được nuôi trong bể kính. Koi bướm và Koi ma (ghost koi) là các dòng lai vây dài hoặc ánh kim, và một số người chơi không coi chúng là nishikigoi thật.

Khi chấm Koi, giám khảo cho điểm thân hình, chất lượng, độ hoàn thiện và hoa văn. Với cá lớn thì thân hình quan trọng nhất. Thân không được méo, hai bên phải cân đối, dáng đầy đặn. Về màu, đỏ (hi) phải dày và đều, đen (sumi) phải sâu, còn da trắng phải trông như sứ. Với Koi đỏ trắng, giám khảo chuộng các mảng tròn xếp thành ba hoặc bốn bậc. Ở Nhật, các hội thi chia Koi theo hạng kích thước gọi là "bu", mỗi hạng cách nhau 5 cm. Cá trên 55 bu được chấm riêng theo giới tính.

Người chơi Việt có vài mẹo nhận ra Koi Nhật thật:

• Râu dài và cứng.
• Màu đậm, sạch, không bị lem.
• Thân hơi mập.
• Nhìn từ trên xuống thấy phần hông ngắn.
• Vây ngực dày và đục.

Nuôi thế nào

Koi là cá hồ. Ở vùng khí hậu ấm, hồ nên sâu ít nhất 1 m. Nơi mùa đông khắc nghiệt thì hồ nên sâu khoảng 1,5 m. Hồ kiểu Nhật cần hệ lọc tuần hoàn riêng, nước trong và pH ổn định.

Về thể tích, một nguồn khuyên khoảng 38 lít cho mỗi 2,5 cm chiều dài cá trưởng thành. Tính ra một con dài 61–64 cm cần khoảng 950 lít. Cá con dưới 15 cm có thể bắt đầu trong bể 110 lít.

Các nguồn ghi thông số nước khác nhau:

Nước máy phải khử clo trước khi dùng. Oxy hòa tan nên giữ từ 2,5 mg/l trở lên. Điều quan trọng nhất là tránh thay đổi đột ngột, vì pH hay nhiệt độ dao động mạnh có thể làm Koi chết.

Thức ăn chính là cám Koi, cho thêm các loại thức ăn khác cho đa dạng. Mỗi lần chỉ cho lượng cá ăn hết trong 1–2 phút. Lịch cho ăn thay đổi theo nhiệt độ nước:

• Dưới 10 °C: không cho ăn, vì hệ miễn dịch của cá yếu khi nước lạnh.
• Dưới khoảng 13 °C: vài ngày cho ăn một lần.
• 13–21 °C: ngày một bữa.
• Trên 21 °C: ngày hai bữa.

Tài liệu tiếng Việt thì khuyên cho ăn khoảng 5% trọng lượng cơ thể mỗi ngày, chia hai bữa.

Koi hiền và thích sống theo đàn. Bạn nên nuôi từ năm con trở lên. Cá nuôi chung cần chịu được cùng mức nước mát như Koi.

Sinh sản

Koi đẻ vào mùa xuân và mùa hè. Trứng chìm và dính vào bề mặt, mỗi lứa có thể ra hàng nghìn cá con. Cá bột bắt đầu ăn sinh vật phù du từ khoảng ngày thứ 3. Từ ngày 15 đến một tháng tuổi, cá chuyển sang ăn trùn và lăng quăng, sau đó mới ăn thức ăn của cá lớn.

Koi không giữ được nét bố mẹ một cách ổn định. Phần lớn cá con bị loại vì màu xấu hoặc dị tật, và chưa tới 1% thành cá hạng đầu. Cá loại thường bán làm mồi hoặc bán làm Koi thả hồ. Koi bướm cùng loài với Koi thường nên chúng lai với nhau và với các cá chép khác cùng loài, con lai sinh sản bình thường.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Hai mối đe dọa lớn nhất là bệnh herpes trên Koi (KHV) và bệnh vi-rút mùa xuân ở cá chép. Cả hai đều không có thuốc chữa. Cách phòng chính là an toàn sinh học: cách ly và khử trùng. Israel tiêm phòng KHV cho cá bằng vắc-xin KV3.

Ở Việt Nam, tiêu chuẩn TCVN 8710-6:2019 quy định về KHV (CyHV-3) trên cá chép và Koi. Dịch bùng phát khi nước ở 18–28 °C, tỷ lệ chết từ 80 đến 100%. Dấu hiệu gồm mang tổn thương, mắt trũng và xuất huyết ở gốc vây.

Koi còn hay gặp các bệnh khác:

• Đậu mùa cá chép (carp pox).
• Ký sinh trùng.
• Nhiễm nấm và nhiễm khuẩn.
• Thối vây, thối mang.
• Cá cái bị kẹt trứng.

Koi bướm có điểm yếu riêng. Vây dài dễ rách và dễ bị thối vây. Chúng bơi chậm hơn nên dễ bị cá khác giành mất phần ăn.

Koi sống lâu. Nhiều con sống 25–35 năm hoặc hơn. Những chuyện cá sống trên 200 năm, như con "Hanako", vẫn còn bị tranh cãi. Một số nguồn khác chỉ chấp nhận mức hơn 50 năm một chút.

Chọn mua

Một con Koi khỏe thường có những đặc điểm sau:

• Thân cân đối, không dị tật, không trầy xước.
• Vây và vảy còn nguyên vẹn.
• Màu sáng, rõ.
• Bơi thẳng, nhanh nhẹn.
• Ăn tốt. Bạn nên xin cho cá ăn thử trước khi mua.

Giá Koi phụ thuộc vào dòng, kích thước, xuất xứ và dòng máu. Koi Nhật nhập khẩu và "Koi Nhật lai" nuôi ở Việt Nam chênh nhau rất xa. Cá đầu bảng thì cực kỳ đắt. Ở Việt Nam từng có một con Ginrin Red Chagoi dài 81 cm bán với giá hàng trăm triệu đồng. Nếu thấy cá rẻ hơn hẳn giá thị trường thì nên cẩn thận.

Cá mới mua về phải cách ly trước khi thả chung hồ. Các nguồn khuyên thời gian khác nhau: một nguồn ghi khoảng 14 ngày, nguồn khác ghi 4–6 tuần.

Tranh cãi

Koi bị thả ra tự nhiên đã lan tới mọi châu lục trừ Nam Cực. Chúng nhanh chóng trở lại màu hoang dã. Cá sục bùn làm đục nước và phá cây thủy sinh. Bang Queensland và New South Wales của Úc xếp Koi vào danh sách cá gây hại. Ở Nhật, Koi bị thả ra làm ô nhiễm nguồn gen của cá chép bản địa. Việc buôn bán Koi sống cũng là một con đường chính khiến KHV lan khắp thế giới.

Việc loại cá mạnh tay là chuyện bình thường trong nghề lai Koi. Phần lớn cá con bị tiêu hủy hoặc bán làm mồi.

Koi bướm cũng gây tranh cãi trong giới chơi. Các tổ chức truyền thống như ZNA và Hiệp hội Giám khảo Koi Anh không công nhận Koi bướm là Koi thi đấu và không chấm loại cá này. Ngược lại, các hội thi ở Mỹ thường xếp Koi bướm thành một hạng riêng.