Koi bướm (Butterfly koi)

Nguồn gốc

Nguồn gốc koi bướm có hai câu chuyện, và có nguồn nhắc đến cả hai.

Câu chuyện thứ nhất diễn ra ở Nhật. Năm 1977, Thái tử Akihito đến thăm Trạm Thực nghiệm Thủy sản tỉnh Saitama và đề xuất lai cá chép vây dài Indonesia với koi. Việc lai tạo bắt đầu từ năm 1980. Khoảng hai năm sau, tức quanh năm 1982, những con cá vây dài đầu tiên ra đời. Người Nhật gọi chúng là onagagoi hoặc hire naga nishikigoi, nghĩa đại khái là "cá chép đuôi dài".

Câu chuyện thứ hai đến từ Mỹ. Vào thập niên 1980, người ta tìm thấy những con cá chép vây dài màu xám và nâu ở kênh rạch Indonesia. Một công ty ở New York mua về nhưng bán không chạy. Sau đó trại cá Blue Ridge Fish Hatchery ở North Carolina đem chúng lai với koi. Nguồn kể chuyện này ghi Blue Ridge là nơi tạo ra koi bướm. Cái tên "butterfly" (bướm) cũng có từ đây: Randy, con trai của người nuôi cá Wyatt LeFever, nói những con cá này trông như cánh bướm.

Về cá bố mẹ phía Indonesia, các nguồn cũng không thống nhất. Có nguồn ghi tên Cyprinus carpio var. flavipinnis. Có nguồn chỉ tả là cá chép vây dài xám nâu, không nêu loài. Một nguồn khác nhắc lời đồn đó là "cá chép châu Á", đồng thời khẳng định koi bướm không phải con lai giữa koi và cá vàng.

Nhận biết và các dòng

So với koi thường, koi bướm có vây dài hơn hẳn và thân thon hơn. Các nguồn tả độ dài vây theo cách khác nhau:

• Một nguồn nói vây và đuôi có thể dài tới khoảng hai phần ba chiều dài thân.
• Một nguồn khác đưa tỉ lệ vây trên thân vào khoảng 1:3, trong khi koi thường chỉ khoảng 1:5. Thỉnh thoảng có con vây dài bằng cả thân.

Vây tiếp tục dài ra khi cá lớn tuổi. Những con già có vây dài nhất và trông giống rồng. Râu của chúng cũng có thể mọc dài và có hình dạng lạ.

Khi chấm cá, người chơi nhìn vào bộ vây trước. Con đẹp có tia vây đầu cứng cáp, đỡ vây chắc, và vây ngực xòe như cái quạt chứ không rủ như dải ruy băng. Vây lỏng lẻo, mềm oặt thì càng già càng yếu. Ngoài vây, giá trị con cá phụ thuộc nhiều vào hoa văn và màu sắc.

Các dòng thường gặp:

• Các kiểu hoa văn koi truyền thống như kohaku, sanke, showa, utsuri, ogon đều có bản vây dài. Có điều hoa văn trên koi bướm trông hơi khác so với trên koi thường.
• Soragoi/Sorogoi vây dài: màu xám, có vân lưới đen.
• Karasu vây dài: màu đen, không vảy, vây rất dài. Đây là loại hiếm nhất và thường lớn con.
• Koi ánh kim vây dài như platinum và lemon ogon: nằm trong nhóm được chuộng nhất, nhất là con platinum trơn màu và lemon ogon.

Nuôi thế nào

Cách nuôi koi bướm gần như giống koi thường, và bạn có thể thả nó chung hồ với koi. Có một điểm cần để ý. Koi bướm bơi chậm hơn, nên dễ bị đuối khi dòng chảy mạnh và dễ bị giành mất phần ăn. Lúc cho ăn, bạn nhớ xem nó có được phần không.

Về hồ, các nguồn đưa ra mức tương tự nhau:

• Một nguồn khuyên khoảng 3.800 lít (1.000 gallon) cho mỗi con, hồ sâu ít nhất 90 cm.
• Nguồn khác nói hồ tối thiểu 3.800 lít, sâu hơn 1 m.

Hồ xi măng làm pH tăng, nên cần được xử lý kín bề mặt. Nước sạch và lọc tốt là thứ bảo vệ bộ vây.

Cá nhỏ có thể nuôi trong bể kính. Một nguồn Việt Nam còn khuyên chọn koi bướm cho bể kính vì dáng bơi uyển chuyển. Nhưng cũng như các loại koi khác, nó chỉ đạt hết cỡ khi nuôi trong hồ.

Các thông số nước và kích thước mỗi nguồn ghi một khác:

Thông số	Nguồn thứ nhất	Nguồn thứ hai
Nhiệt độ	0,5–32°C	20–27°C
pH	6,8–7,2	7–7,5
Kích thước trưởng thành	30–38 cm	91–102 cm

Thức ăn nên cân đối, giàu đạm, thêm rau, thỉnh thoảng cho ăn giun đất hoặc tôm. Một nguồn đưa ra con số chung cho koi: oxy hòa tan tối thiểu khoảng 2,5 mg/L, cho ăn khoảng 5% trọng lượng cơ thể, chia hai lần mỗi ngày.

Koi bướm sống từ 25 đến 35 năm hoặc hơn.

Sinh sản

Koi bướm sinh sản được và cho con với rất nhiều màu. Gen vây dài là gen trội. Khi người ta lai ngược trở lại với koi để lấy lại màu gốc, vây dài vẫn không mất đi. Nhờ ghép gen vây dài của cá chép với màu sắc của koi mà có koi bướm như ngày nay. Hiện phần lớn các trại koi nổi tiếng ở Nhật đều có sản xuất koi bướm.

Lưu ý là cá có thể bị thương trong lúc đẻ.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Bộ vây dài là điểm phải để ý nhất. Vây dễ rách, dễ bị thương và dễ thối vây, nhất là khi hồ có vật sắc nhọn hoặc nước bẩn. Vây phơi ra nhiều cũng có thể khiến cá dễ bị ký sinh trùng hơn. Vợt và tay người bắt cũng dễ làm hỏng vây.

Vây đã rách hay cong thì hỏng luôn, không trở lại như cũ. Dù vậy, tổn thương này chỉ ảnh hưởng đến vẻ ngoài. Vây phát triển đẹp nhất khi cá lớn chậm và đều.

Về độ khỏe, các nguồn nói khác nhau. Một nguồn Việt Nam cho rằng koi thường khỏe gấp khoảng hai lần koi bướm, nên khuyên nuôi koi thường nếu dùng hồ xi măng. Trong khi đó, trang của một cửa hàng bán cá lại tả koi vây dài là rất khỏe và kháng bệnh tốt.

Chọn mua

Một con khỏe có màu tươi, vảy mịn và liền, mắt trong và lanh lợi. Thân không có vết thương, không có mảng bạc màu, vây không cụp sát thân.

Với koi bướm, bạn xem kỹ bộ vây. Tia vây đầu phải cứng, vây ngực xòe hình quạt. Con nào vây mềm oặt, rũ xuống thì bỏ qua.

Shop cá cảnh và shop đồ hồ cũng có bán, nhưng mua ở trại chuyên koi thì tốt hơn. Giá koi tùy vào dòng, kích cỡ, xuất xứ, độ thuần và màu sắc. Con nào giá rẻ hơn hẳn mặt bằng chung thì bạn nên dè chừng.

Tranh cãi

Koi bướm không được giới koi truyền thống chấp nhận hoàn toàn. Hội Zen Nippon Airinkai của Nhật từ lâu đã không cho koi bướm dự thi, và Hiệp hội Giám khảo Koi Anh (UK Koi Judges Association) cũng loại chúng. Lý do họ đưa ra là thân cá thon hơn, vây vượt xa tỉ lệ chuẩn và hoa văn trông khác.

Ở Mỹ, có tin Associated Koi Clubs of America đã đặt tiêu chuẩn chấm riêng cho koi bướm từ năm 2006. Các cuộc thi ở Mỹ thường xếp chúng vào hạng riêng, và chúng hiếm khi đoạt giải cao.

Trong giới chơi, một số người Nhật phản đối koi bướm vì nó không phải giống thuần. Một số nhà sưu tầm không coi nó là koi thật, và một số người sành koi xếp nó dưới koi truyền thống.

Cách phân loại cũng chưa thống nhất. Wikipedia gọi koi bướm là một giống của cá chép thường (Cyprinus carpio), cùng loài với koi. Còn các nguồn chơi cá thì gọi nó là con lai giữa koi và cá chép vây dài Indonesia.