Cá Luciosoma spilopleura

Luciosoma spilopleura là một loài cá chép nhỏ. Người ta mới chỉ biết đến nó ở Sumatra và phần Borneo thuộc Indonesia. Ở đó nó thích sống trong những con suối đầu nguồn nước chảy xiết. Loài này còn rất ít thông tin và không có mặt trên thị trường cá cảnh. Dù vậy, suốt nhiều thập kỷ, tên của nó vẫn bị gán nhầm cho nhiều loài Luciosoma khác. Mẫu lớn nhất từng ghi nhận dài 81,9 mm, nên có vẻ loài này nhỏ hơn nhiều so với các loài cùng giống.1

Có thể xem đây là loài đặc hữu của Indonesia, vì người ta chỉ biết đến nó ở Sumatra và Kalimantan, tức phần Borneo thuộc Indonesia. Ở Sumatra, loài này có ghi nhận trong hệ thống sông Batang Hari và sông Musi ở nửa phía nam của đảo. Ở Borneo, nó có mặt ở thượng nguồn sông Kapuas thuộc tỉnh Tây Kalimantan (Kalimantan Barat) và lưu vực sông Mahakam ở Đông Kalimantan (Kalimantan Tengah).

Nơi thu mẫu chuẩn được ghi là 'Lahat, tỉnh Palembang, Sumatra, Indonesia'. Địa điểm này ứng với sông Lematang, một nhánh thuộc lưu vực sông Musi rộng lớn. Ngày nay khu vực đó nằm trong huyện Lahat, tỉnh Nam Sumatra (Sumatera Selatan), Sumatra, Indonesia.1

Theo Roberts (1989), loài này thích những con suối đầu nguồn nhỏ, nước chảy xiết, nền là đá tảng, đá cuội và sỏi. Tuy vậy, người ta cũng từng bắt được cá con ở dòng chính sông Kapuas, quanh các nhà nổi và trong đám cây ven bờ bị ngập nước (Kottelat & Widjanarti, 2005).1

Nhìn chung L. spilopleura còn rất ít thông tin và không có mặt trên thị trường cá cảnh. Dù vậy, suốt nhiều thập kỷ, tên của nó vẫn bị gán nhầm cho nhiều loài Luciosoma khác. Các loài cùng giống thường được bán dưới tên 'apollo shark', 'shark minnow' hoặc những tên na ná như vậy. Chúng cũng hay bị ghi sai tên khoa học.

Tên Luciosoma spilopleura là một ví dụ. Tên này được dùng rất phổ biến, nhưng có thể chưa ai từng bắt loài này về nuôi bể. L. pellegrinii cũng tương tự. Loài này sống ở vùng rất ít có hoạt động đánh bắt thương mại, nên dân chơi cá gần như không biết đến nó. Thế nhưng tên của nó vẫn thường xuyên bị gắn nhầm cho loài khác.

Những loài có bán trên thị trường chỉ hợp với những bể nhà cỡ lớn nhất. Hàng bán thường xuyên gồm cá gần trưởng thành của L. setigerum, L. bleekeri và một loài chưa định danh có kiểu màu rất riêng.

Con cá trong ảnh được định danh dựa trên Bleeker (1855, 1860), Roberts (1989) và các hình vẽ của Bleeker. Theo đó, có thể phân biệt L. spilopleura với các loài khác trong giống nhờ tổ hợp các đặc điểm sau:

• Đầu nhọn vừa phải.
• Chóp mõm và toàn bộ mặt dưới hai bên hàm dưới có nhiều nốt sần mọc dày.
• Tia đầu tiên của vây bụng không kéo dài thành sợi, đôi khi chỉ hơi dài ra một chút.
• Hai bên thân có một hàng đốm sẫm thuôn dài theo chiều đứng, chạy từ mép sau nắp mang đến cuống đuôi.
• Vây đuôi có một sọc sẫm ở giữa, thêm một sọc chạy gần mép ở cả thùy trên lẫn thùy dưới.

Oijen và Loots (2012) đã dịch lại phần viết về loài này trong Bleeker (1860). Bleeker mô tả màu sắc của nó như sau:

• Nửa trên thân màu xanh lục, nửa dưới màu bạc.
• Mống mắt màu hồng hoặc vàng.
• Mỗi bên thân có 13 đốm tím ánh xanh, hình bầu dục hơi tròn, xếp thành một hàng dọc.
• Các vây trong, ánh vàng hoặc ánh hồng.
• Vây đuôi màu hồng, có 3 dải dọc màu tím đen. Dải giữa nằm ở giữa các tia vây. Hai dải bên bắt đầu từ các tia ngắn ở hai bên vây và kết thúc ở mép sau của vây, nằm phía trong chóp vây.
• Vây lưng và vây hậu môn có một dải dọc hơi sẫm chạy ở khoảng giữa vây.

Có một loài cá chưa rõ nguồn gốc địa lý khớp với hầu hết đặc điểm định danh của L. setigerum. Điểm khác duy nhất là sọc sẫm bên thân của nó không có ở phần trước cơ thể và không do các đốm nối liền nhau tạo thành. Loài cá này khá phổ biến trên thị trường cá cảnh. Ở đây tạm gọi nó là L. cf. setigerum cho đến khi xác định được chính xác nó là loài gì.1

• Bleeker, P. (1855). Nalezingen op de vischfauna van Sumatra. Visschen van Lahat en Sibogha. Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië v. 9, 257-280
• Oijen, M. J. P. van and G. M. P. Loots (2012). An illustrated translation of Bleeker’s Fishes of the Indian Archipelago Part II Cyprini. Zoologische Mededelingen 86, 1-469
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-663
• Bleeker, P. (1860). De visschen van den Indischen Archipel, Beschreven en Toegelicht. Deel II. [Cyprini. Ordo Cyprini. Karpers.]. Acta Societatis Regiae Scientiarum Indo-Neêrlandicae v. 7 (N. S., v. 2), 1-492 + i-xiii
• Kottelat, M. and E. Widjanarti (2005). The fishes of Danau Sentarum National Park and the Kapuas Lakes area, Kalimantan Barat, Indonesia. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 139-173
• Parenti, L. R. and K. K. P. Lim (2005). Fishes of the Rajang Basin, Sarawak, Malaysia. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 175-208
• Tan, H. H. and M. Kottelat (2009). The fishes of the Batang Hari drainage, Sumatra, with description of six new species. Ichthyological Exploration of Freshwaters 20(1), 13-691