Cá thần tiên Koi (Koi angelfish)

Nguồn gốc

Cá thần tiên Koi không phải cá lai giữa hai loài. Đây là một dạng màu của cá thần tiên thường (Pterophyllum scalare), do nhiều gen màu cộng lại mà thành.

Koi ra mắt năm 1987 qua hai bài viết của Jones, cùng tên "Ghianni's koi angel", đăng trên tạp chí Freshwater and Marine Aquarium và Tropical Fish Hobbyist. Ngoài chừng đó, hai bài không nêu tên người lai tạo và cũng không ghi cá ra đời ở đâu.

Năm 1988, Tiến sĩ Joanne Norton dựa vào ảnh và dữ liệu về cá bố mẹ để xác định koi là cá gold marble blushing. Nói dễ hiểu, koi là cá gold marble mang thêm hai bản gen stripeless (gen không sọc). Norton cũng viết rằng lai cá gold blushing với gold marble thì trong vòng hai thế hệ sẽ ra koi. Theo ký hiệu gen, koi có kiểu gen Gm/Gm S/S hoặc Gm/g S/S.

Nhận biết và các dòng

Một con koi điển hình có thân trắng điểm đốm đen. Trên đầu cá có một mảng vàng cam giống cái vương miện. Hiện nay đã có những dòng mà phần lớn thân, thậm chí cả thân, là màu vàng cam. Tỉ lệ cam, đen và trắng ở mỗi con một khác, nên con nào cũng có hoa văn riêng.

Koi thật phải mang hai bản gen stripeless (S/S), vì vậy vây cá không có sọc. Cá Gm/Gm thường nhiều đen hơn và cam đậm hơn cá Gm/g.

Mảng đỏ ở nắp mang gọi là "blushing". Nắp mang của những con này không có sắc tố nên màu đỏ của mang lộ ra ngoài. Khi cá lớn, sắc tố mọc lại và mảng đỏ thường nhạt dần. Cá gold marble nhìn khá giống koi nhưng không có mảng đỏ này.

Mảng cam trên đầu đậm dần theo tuổi và theo thức ăn, nên cá con thường chưa có nhiều cam. Người chơi chấm koi theo phần trăm thân phủ cam. Người mua thường tìm những con phủ cam từ 75% trở lên. Cá đẹp còn phải có vân đen sạch và thân không ngả xám.

Các dòng phụ có trong ghi chép:

• Red Devil (Red Devil Koi): dòng koi phủ cam cao, nhân dòng qua nhiều đời, nhiều đỏ và cam hơn hẳn koi thường. Một người chơi cho rằng về di truyền, nó giống hệt koi phủ cao của các trại khác.
• Koi Red: dạng màu đỏ bán ở Đức, cá sinh sản tại Đức (DNZ). Cá có thân sáng màu với các đốm cam và đốm đen.
• Blue Koi (Gm/+ S/S): màu xanh xám đục. Trong dự án lai với cá hoang của trại Angels Plus, vài con lộ ra một lớp cam bên dưới màu xám.
• Koi vây dài: veil koi và superveil koi là các dạng vây dài.
• Koi Marble: một shop ở Việt Nam xếp đây là một biến thể của cá thần tiên marble, có ba màu đỏ, đen và trắng.

Để đưa thêm cam vào koi, Angels Plus cho một con scalare đực hoang dã từ Peru phối với một con koi cái vây veil. Những con koi mang 25% máu hoang lên cam kín thân mà vây và dáng vẫn đẹp.

Nuôi thế nào

Các nguồn ghi cỡ cá khác nhau một chút. Một nguồn ghi 12–15 cm, nguồn khác ghi khoảng 15 cm. Cá trưởng thành cao khoảng 26 cm nếu tính cả vây, nên bể phải cao để vây dài có chỗ.

Về cỡ bể, mỗi nguồn khuyên một kiểu:

• Một nguồn khuyên bể cao, ít nhất khoảng 300 lít, dài chừng 120 cm.
• Một nguồn khác khuyên ít nhất 200 lít, cao 50 cm. Theo nguồn này, bể 100x45x45 cm vừa cho một cặp hoặc một bộ ba.
• Một nguồn ghi tối thiểu 30 gallon (khoảng 114 lít).
• Các shop Việt Nam ghi tối thiểu 60 lít cho một cặp thần tiên marble hoặc koi.

Thông số nước giữa các nguồn cũng không giống nhau:

Thông số	Mức các nguồn ghi
Nhiệt độ	22–28°C (hai nguồn), 26–28°C (một nguồn)
pH	6–7,5 / 6–8 / 6,8–7,4
GH	3–15 / 3–8

Một nguồn nói koi thích nước hơi mềm, pH hơi thấp. Nguồn khác cho rằng giữ nước ổn định quan trọng hơn chạy theo con số chính xác. Bạn nên đặt bể ở chỗ rộng, yên tĩnh và tránh nắng chiếu thẳng.

Lịch thay nước cũng mỗi nơi một khác. Một shop khuyên thay một phần nước khoảng hai lần mỗi tháng và không bao giờ thay toàn bộ. Các shop khác ở Việt Nam ghi thay 20–30% nước hai lần mỗi tuần và trồng nhiều cây sống.

Koi ăn được mọi thứ: thức ăn khô, thức ăn sống và đông lạnh. Bạn nên xen kẽ thức ăn tăng màu với mysis đông lạnh và trùng huyết. Mỗi ngày cho ăn hai lần, mỗi lần một ít. Cho ăn quá nhiều làm cá chướng bụng và nhạt màu.

Cá nuôi chung hợp với koi gồm tetra mũi đỏ (rummynose), các loài rasbora cỡ lớn, cá ram Bolivia, cá chuột Corydoras và cá tỳ bà bristlenose. Không nên thả chung neon vì neon có thể bị koi ăn. Cá hay rỉa vây cũng nên tránh.

Sinh sản

Koi có khả năng sinh sản, và người lai tạo vẫn dùng koi để lai ra ngoài dòng. Theo Jones, dòng koi ban đầu cho ra 75% cá con là koi và 25% là gold blushing.

Gen stripeless là gen lặn. Vì vậy hai con bố mẹ đều blushing thì đàn con cũng toàn blushing. Một hướng dẫn của shop ghi rằng koi phối với koi thì gần như 100% cá con là gold marble. Đem koi phối với cá silver thì màu cam sẽ loãng đi.

Ngay cả dòng đỏ đậm, phủ cam cao vẫn ra một số cá con ít đỏ hơn. Khi Angels Plus lai cá hoang với koi, đời F1 toàn là cá "silver gold marble ghost" trơn. Kiểu hình koi chỉ xuất hiện lại ở đời sau và khi lai ngược.

Một cặp đẻ trứng trên các mặt đứng, cứ 10–14 ngày một lứa. Một shop Việt Nam cho biết trứng nở sau khoảng hai ngày và khuyên tách cặp cá sang bể riêng cho đẻ.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Người chơi cho rằng koi và thần tiên đen là những dòng cận huyết nặng nhất trong cá thần tiên, nên cá yếu hơn. Họ cho rằng thủ phạm là việc phối anh em trong dòng quá lâu mà không lai ra ngoài.

Cho ăn quá nhiều làm cá chướng bụng và nhạt màu. Bạn cũng nên để ý các bệnh nấm và ký sinh trùng.

Chọn mua

Nên chọn cá con hiếu động, trên đầu đã có chút vàng và vân đen sạch. Tránh những con màu nhợt hay ngả xám.

Cá con thường ít cam. Màu có thể đậm lên khi cá trưởng thành, nhưng cuối cùng cá phủ cam được bao nhiêu thì không có gì bảo đảm.

Muốn phân biệt koi thật với gold marble, bạn hãy xem cá lúc còn nhỏ. Koi thật có vây không sọc và có mảng đỏ ở mang. Ở cá trưởng thành, mảng đỏ này có thể đã nhạt, nên xem lúc lớn khó chắc hơn.

Tranh cãi

Trên diễn đàn, nhiều người chơi chê koi là dòng cận huyết nặng và hay yếu. Họ cho rằng các đột biến màu ở cá thần tiên đã được giữ bằng cách phối cận huyết từ những năm 1950.

Người chơi cũng chưa thống nhất về Red Devil. Một số người coi đây là một dòng riêng. Số khác cho rằng Red Devil chỉ là tên thương mại đặt cho koi phủ cam cao.