Cá vàng Lưu kim (Ryukin)

Nguồn gốc

Nguồn gốc của Ryukin vẫn còn tranh cãi. Một nguồn cho rằng cá có gốc Trung Quốc và nhiều khả năng là đột biến từ cá vàng Wakin. Không ai biết chính xác cá ra đời năm nào.

Cái tên Ryukin lấy từ quần đảo Ryukyu. Người ta kể rằng cá theo con đường này sang Nhật. Các nguồn ghi mốc thời gian khác nhau: có nguồn nói cá đến Nhật vào những năm 1770, có nguồn chỉ tìm thấy ghi chép bằng văn bản từ năm 1833.

Có người nói cá xuất hiện ở Trung Quốc trước rồi người Nhật chọn lọc thêm. Người khác cho rằng đây là dòng thuần Nhật. Các nguồn tiếng Việt thường ghi người Nhật lai tạo Ryukin từ cá vàng đuôi quạt (Fantail) của Trung Quốc. Wikipedia tiếng Việt ghi xuất xứ là Nhật Bản, còn các trại nuôi thì nằm ở Trung Quốc.

Cái gù cao mà dân chơi bây giờ thích có vẻ khá mới. Nó chỉ xuất hiện trong ảnh chụp khoảng 20 đến 60 năm gần đây.

Nhận biết và các dòng

Ryukin có thân ngắn và sâu, đầu nhọn, sau đầu có cái gù rõ. Vây lưng cao. Đuôi thường dài khoảng gấp đôi thân và có 3 hoặc 4 thùy. Cá trưởng thành dài khoảng 15–21 cm, có nguồn ghi tới 25 cm.

Màu có nhiều kiểu: đỏ, đỏ trắng, trắng, bạc, xanh, đen, cam, xám oải hương, màu sắt và tam thể (calico). Con tam thể có đốm đen gọi là sakura.

Khi chấm cá, người ta xem mấy điểm sau:

• Đầu nhọn hình tam giác, không có u đầu, dài không quá 1/3 thân.
• Gù dựng lên dốc theo hình bán nguyệt. Các nguồn tiếng Việt khen con có gù nhô lên khoảng 45°.
• Vây lưng bắt đầu trước đỉnh gù và đứng thẳng.
• Nhìn ngang thân gần như tròn, đầy đặn, cân đối.
• Đuôi vểnh cao, các thùy rộng.
• Vây cân đối, không rách. Màu tươi và đều. Cá bơi thẳng người.

Người chơi Việt Nam chuộng con lưng càng cao càng quý.

Các dạng và dòng phụ:

• Dạng đuôi kép: đuôi tiêu chuẩn (vây dài), đuôi bướm (còn gọi là Chochokin) và đuôi ngắn.
• Tamasaba (Yamagata kingyo, sabao): Ryukin đuôi đơn đến từ tỉnh Yamagata, Nhật Bản. Dòng này khỏe và chỉ có màu đỏ trắng.
• Tetsu onaga: dạng đuôi dài màu sắt, khá hiếm.
• Các kiểu màu có tên riêng: Ginrin, Sakura, Tancho và Tiger.
• Ở Việt Nam, các shop còn bán dạng thân "short" như một loại riêng.

Nuôi thế nào

Các nguồn khuyên cỡ bể khác nhau. Một nguồn coi 132 lít (35 gallon Mỹ) là mức tối thiểu cho một con Ryukin lớn, và 151–189 lít thì tốt hơn. Nguồn khác tính 40–50 lít cho mỗi con, lý tưởng là từ 100 lít trở lên. Nên chọn bể dài thay vì bể tròn.

Mực nước nuôi cá lớn không nên sâu quá khoảng 60 cm. Nước sâu làm thân cá dài ra.

Bạn nên dùng lọc mạnh kèm sục khí, nhưng tránh để dòng chảy từ lọc quá mạnh. Thay nhiều nước mỗi tuần để giữ nitrate gần bằng 0. Đừng bày đồ trang trí sắc cạnh trong bể.

Thông số	Các nguồn ghi
Nhiệt độ	18–23 °C, 18–22 °C, có nguồn ghi 22–28 °C
pH	6,5–7,5 hoặc 6–8
GH	4–20 hoặc 5–19

Ryukin chịu lạnh sâu kém. Nếu nuôi hồ ngoài trời, bạn cần cho cá làm quen với nhiệt độ từ sớm và cho ăn đầy đủ trước mùa đông.

Cá ăn tạp. Bạn nên ngâm thức ăn viên cho mềm trước khi cho ăn, rồi bổ sung trùn chỉ (bloodworm), bo bo (daphnia) và rau luộc sơ như đậu Hà Lan.

Bạn cùng bể hợp nhất là các dòng cá vàng cảnh khác như Oranda, Lionhead (Sư tử) và Ranchu. Đừng nuôi chung với cá vàng thân thon vì chúng tranh hết phần ăn. Cá quá nhỏ và tép có thể bị Ryukin ăn. Cá cũng hay nhổ bật cây thủy sinh.

Một điểm riêng của dòng này: Ryukin có thể là dòng cá vàng duy nhất hay hung hăng với bạn cùng bể, có khi cắn rách vây con khác.

Sinh sản

Ryukin dễ đẻ và đẻ rất sai. Các nguồn tiếng Việt nói cá có thể đẻ từ khoảng 5 tháng tuổi. Đến mùa, con đực nổi các nốt trắng trên nắp mang.

Cá đẻ trứng bám lên cây hoặc lên búi sợi giăng trong bể. Một con cái có thể đẻ tới 10.000 trứng. Cá bố mẹ ăn trứng. Trứng nở sau khoảng một tuần.

Con đực đuổi cái rất dữ và có thể làm cái bị thương. Vì vậy dân lai tạo hay vuốt trứng bằng tay, dùng tinh của 2–3 con đực cho mỗi con cái.

Không phải con nào cũng giữ được nét của bố mẹ. Người lai tạo phải lọc cá con nhiều đợt: loại con dị tật khi cá bắt đầu bơi, chọn đuôi khi cá dài khoảng 2,5 cm, rồi chọn đầu và gù lúc 2–3 tháng tuổi.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Do thân ngắn và sâu, Ryukin hay bị bệnh bong bóng và mất thăng bằng. Con nào nổi lềnh bềnh hoặc chúi đầu xuống thì có thể đang bị.

Bệnh bong bóng thường đi kèm nitrate cao. Cá cái kẹt trứng cũng có thể mất khả năng giữ thăng bằng trong nước.

Nắp mang cong hoặc khuyết là lỗi do lai tạo. Không nên cho những con này đẻ.

Cá bị nhiễm lạnh trong nước lạnh có thể bị nhiễm trùng máu khi sang xuân.

Các bệnh hay gặp khác gồm đốm trắng, lở loét, sình bụng (dropsy), chướng bụng và thối vây. Đậu Hà Lan bóc vỏ giúp cá tiêu hóa tốt hơn.

Chọn mua

• Chọn con bơi thẳng, nhẹ nhàng và nhanh nhảu bơi tới khi cho ăn.
• Tránh con nằm đáy hoặc bơi nghiêng, con có đốm trắng, vết thương hay vây rách.
• Tránh con bụng lép hoặc thân quá dài.
• Xem vây có cân đối không, vây ngực và vây bụng có bị quăn không.
• Kiểm tra nắp mang. Bỏ qua con có nắp mang cong hoặc bị khuyết.

Cá mới mua về nên cách ly ít nhất hai tuần trước khi thả chung.

Tranh cãi

Một số người phê phán, trong đó có cây bút Charlie Morton, cho rằng cá vàng cảnh bị lai cận huyết quá nhiều. Theo họ, thân bị ép ngắn và cột sống cong làm cá mắc bệnh bong bóng kinh niên và chịu đau đớn. Cá vàng mắt bong bóng (Bubble Eye), một dòng bị chỉ trích trong đó, được mô tả là dòng phát triển từ Ryukin.

Wikipedia, dẫn lời SPCA New Zealand, viết rằng việc chọn giống cho thân tròn làm thay đổi hình dạng bong bóng và có thể hại cột sống cùng nội tạng. Một số người nuôi cá và nhà hoạt động vì quyền động vật gọi đây là hành vi tàn nhẫn.