Tôm hùm đất đỏ

• Tên: tôm hùm đất đỏ (Red swamp crayfish)
• Tên gọi khác: tôm càng đỏ (Red crayfish), Mudbug
• Biến thể màu: Neon red crayfish (đỏ neon), Scarlet crayfish (đỏ tươi), Ghost crayfish (xanh "ma"), White specter crayfish (trắng), v.v.
• Tên khoa học: Procambarus clarkii
• Bể tối thiểu: 20 gallon (khoảng 90 lít)
• Độ khó nuôi: dễ
• Độ khó sinh sản: dễ
• Kích thước: 10–12 cm
• Nhiệt độ tối ưu: 22–27 °C
• pH tối ưu: 7,0–8,0 (6,0–9,0)
• GH tối ưu: 6–8 (3–22)
• KH tối ưu: 4–6 (2–18)
• TDS tối ưu: 150–200 (100–1000)
• Nitrat: dưới 60 ppm
• Thức ăn: ăn tạp / thiên về thực vật (khi trưởng thành), ăn tạp / thiên về động vật (khi còn non)
• Tính khí: rất hung dữ
• Tuổi thọ: tối đa 3 năm
• Dạng màu: cam, đỏ sẫm, xanh dương, vàng, trắng, đen, nhưng màu đỏ là chủ yếu.

Procambarus clarkii sống được trong gần như mọi bể nước ngọt và thuộc nhóm cư dân bể nước ngọt cứng cáp nhất mà dân chơi có thể tìm mua. Loài này thích nghi rất giỏi. Nhờ lớn nhanh và mau trưởng thành, nó đã trở thành loài tôm hùm đất nước ngọt chiếm ưu thế trên toàn thế giới. Vấn đề duy nhất là nó không hợp với bể trồng cây hay bể nuôi chung nhiều loài.

Tôm hùm đất đỏ còn chịu đựng rất tốt các áp lực từ môi trường, kể cả nhiệt độ khắc nghiệt, thiếu nước, độ mặn cao và nước có chất ô nhiễm. Với chừng ấy ưu điểm, đây là lựa chọn rất tốt cho người mới chơi.

TUYỆT ĐỐI KHÔNG thả Procambarus clarkii ra môi trường tự nhiên. Trước khi mua, bạn nên kiểm tra luật ở nơi mình sống. Một số bang của Mỹ và một số nước châu Âu hạn chế (cấm) loài này vì nó có nguy cơ trở thành loài xâm hại. Chẳng hạn, theo Quy định EU 1143/2014 về các loài ngoại lai xâm hại, loài này nằm trong danh sách 100 loài xâm hại tồi tệ nhất châu Âu.

Có nuôi chung với con khác được không? Tôm hùm đất có thể sống chung với tôm hùm đất khác và với cá, nhưng không nên. Tôm hùm đất đỏ vốn sống đơn độc và giữ lãnh thổ. Con nào mà chúng cho là đang xâm phạm nhà mình thì phần lớn trường hợp chúng sẽ lao vào tấn công. Tôm sống khỏe và thoải mái nhất khi ở riêng một mình trong một môi trường an toàn.

Cá. Về bản chất tôm hùm đất là loài ăn xác, nhưng chúng ăn tạp và ăn theo kiểu cơ hội. Nghĩa là hễ có dịp thì chúng sẽ ăn cá. Thường chúng không giết cá bằng một đòn. Chúng tấn công lắt nhắt nhiều lần, làm cá kiệt sức dần. Lâu dần, cá yếu đi vì vết thương và stress. Đến khi cá đã rất yếu, tôm sẽ bắt ăn. Nếu muốn có mồi sống cho tôm, bạn có thể thả cá mồi nhỏ vào bể. Ngoài ra, Procambarus clarkii còn ăn cả trứng cá.

Mẹo. Nếu có thả cá thì bạn đừng quá gắn bó với chúng. Cho tôm ăn mỗi ngày để tôm ít có lý do bắt cá hơn.

Ốc. Tôm hùm đất đỏ chủ động săn ốc. Ở châu Phi, người ta từng đưa Procambarus clarkii vào để kiểm soát sinh học, giảm số lượng ốc, vì ốc là vật chủ trung gian của bệnh sán máng. Ốc to thì có thể sống sót được một thời gian kha khá. Nhưng nhìn chung, khó mà nuôi chung tôm với ốc trong bể cho thành công. Tôm hùm đất ăn được cả ốc nhỏ lẫn vỏ.

Tôm. Đừng bao giờ nuôi chung với tôm cảnh. Kiểu gì bạn cũng mất tôm.

Cây thủy sinh. Loài này phá cây. Nuôi chúng trong bể trồng cây là chuyện hoàn toàn không thể. Cây nào với tới được là chúng ăn, cắt và nhổ bật lên hết. Chúng chẳng khác gì cái máy cắt cỏ. Nếu cần một loài tôm hùm đất không phá cây, bạn có thể tính đến tôm hùm đất lùn Mexico (Dwarf Mexican Crayfish). Cho thêm rau vào khẩu phần cũng đỡ phần nào, vì rau thường giữ chân chúng khỏi cây được một thời gian.

Kết luận. Chỉ cần có môi trường sống phù hợp, tôm hùm đất đỏ là một vật nuôi tuyệt vời, ít tốn công và dễ cho sinh sản. Đây là loài rất bền. Người mới lỡ làm sai cũng không cần lo, vì chúng thích nghi được với điều kiện mới. Còn bể trồng cây đẹp thì không đi chung được với Procambarus clarkii.

Mỗi con tôm trưởng thành nên có một bể ít nhất 20 gallon (khoảng 90 lít). Tuy vậy, kể cả khi bể rộng rãi, không có gì đảm bảo tôm sẽ không giữ lãnh thổ, tấn công rồi thậm chí ăn luôn bạn cùng bể. Procambarus clarkii hoàn toàn vui vẻ khi là con vật duy nhất trong bể.

Quan trọng. Tôm hùm đất vượt ngục cực giỏi. Vì thế, bể nào cũng cần giấu kỹ hoặc che chắn hết dây điện.

Thông số nước lý tưởng: pH 7–8, nhiệt độ 22–27 °C, GH 6–8, KH 4–6. Bạn nên test nước thường xuyên để chắc chắn nước đủ cứng và pH nghiêng về kiềm. Nếu không, tôm có thể gặp khó khăn khi lột xác.

Procambarus clarkii chịu nước bẩn cực tốt. Dù chúng sống và sinh sản được trong rất nhiều kiểu môi trường nước, muốn chăm tôm cho tốt thì bạn vẫn cần một số kiến thức và kỹ năng riêng.

Nền. Procambarus clarkii đào bới rất nhiều. Vì vậy, lựa chọn tốt nhất là một lớp đất nền thủy sinh, cát hoặc sỏi mịn dày vài cm (khoảng 5–8 cm). Có lớp nền như vậy, tôm thấy an toàn và đỡ stress. Bố cục thủy sinh không trụ được với tôm hùm đất, vì chúng sẽ đẩy, kéo, đào bới và xếp lại mọi thứ trong bể.

Cây. Cây sống loại nổi, rẻ và mọc nhanh rất hợp với bể tôm hùm đất, vì tôm có thể ăn chúng như một nguồn thức ăn tự nhiên. Cây sống còn giữ bể sạch hơn và cho tôm chỗ núp an toàn. Có chỗ núp thì tôm có thể bớt giữ lãnh thổ và bớt hung dữ. Cây giả đỡ tốn công chăm hơn và cũng hoàn toàn ổn, vì nó vẫn làm được chỗ trốn cho tôm.

Trang trí và chỗ trốn. Hãy bố trí thật nhiều chỗ trốn. Nếu thiếu, chúng sẽ đào hang, đào bới còn nhiều hơn bình thường. Tôm hùm đất vốn thích có chỗ trú an toàn, dù đó là đá, lũa hay cây.

Lọc. Dùng lọc bông vi sinh (sponge filter) với loài tôm này là ý tồi, dù vẫn dùng được, vì chúng thích cạy và gặm miếng bông lọc. Lâu ngày, Procambarus clarkii sẽ xé nát miếng bông. Đừng thả tôm vào bể chưa chạy vi sinh (chưa cycle). Tôm khá khỏe và có thể sống sót cả trong lúc bể đang chạy vi sinh, nhưng bạn không nên liều.

Sủi khí. Nếu bố cục bể khiến tôm không bò lên mặt nước được, hãy gắn thêm sủi khí, vì tôm cần nước nhiều oxy. Procambarus clarkii sống được ở đầm lầy, nhưng chúng không bơi lên xa để lấy oxy được. Vì vậy thỉnh thoảng chúng phải bò lên cạn.

Khả năng chịu đựng.

• Tôm hùm đất đỏ trưởng thành sống được ở độ mặn dưới 15%. Tôm càng lớn thì chịu mặn càng tốt. Tôm con mới nở chết ở độ mặn 15 phần nghìn (ppt), còn tôm non chết sau một tuần ở 30 ppt.
• Tôm chịu được nhiệt độ từ 8 đến 33 °C.
• Tuy là loài sống dưới nước, tôm chịu phơi ngoài không khí rất tốt. Nếu môi trường đủ ẩm, chúng có thể sống vài ngày ngoài nước.
• Chúng có thể ăn vào và dần tích trữ một lượng lớn kim loại nặng trong mô.
• Chúng chịu đồng rất tốt. Procambarus clarkii có cơ chế sinh lý tự điều chỉnh lượng đồng trong cơ thể. Nhờ vậy chúng chịu được nồng độ đồng cao hơn trong môi trường mà đồng không tích tụ sinh học trong mô.

Khi mua về, tôm thường nằm trong túi nilon hoặc hộp có nước. Đừng thả thẳng tôm vào bể, vì nhiệt độ nước đổi quá nhanh có thể làm tôm sốc. Tôm khỏe đến đâu thì cũng nên thuần nước, cho chúng làm quen dần với nước bể.

Lột xác. Muốn lớn, tôm hùm đất phải lột xác, tức là bỏ lớp vỏ cứng bên ngoài. Khoảng cách giữa các lần lột và tốc độ lớn phụ thuộc vào nhiệt độ nước, mật độ nuôi, chất lượng nước, cùng chất lượng và lượng thức ăn. Tùy tuổi tôm và nhiệt độ nước, hai lần lột xác cách nhau từ 4 đến 30 ngày. Chẳng hạn, tôm con cứ vài ngày lại lột một lần, còn tôm non có thể 7–10 ngày mới lột một lần.

Quá trình lột xác do các hormone môi trường và nội tiết nằm ở cuống mắt điều khiển. Giống mọi loài giáp xác, vài ngày trước khi lột Procambarus clarkii trở nên rất lờ đờ và ăn ít hẳn. Mắt đục là dấu hiệu tôm sắp lột xác.

Sau khi lột, cơ thể tôm cần đặc biệt nhiều canxi để làm cứng vỏ. Tôm dùng canxi để tạo lớp vỏ mới chắc khỏe. Các chất này cần có thật dồi dào, nhất là ngay sau lần lột.

Procambarus clarkii ăn tạp đủ thứ và là loài dọn xác tự nhiên. Vì hoạt động về đêm, chúng đi kiếm ăn hăng nhất vào sáng sớm và ngay trước khi trời tối.

Ngoài tự nhiên, tôm hùm đất ăn thực vật, tảo, mùn bã động vật, thực vật thủy sinh bậc cao (macrophyte), cùng động vật sống lẫn chết như thân mềm, côn trùng, giun đốt, giun tròn, giun dẹp, nòng nọc, cá giống, cá, ốc, v.v.

Tôm hùm đất không kén loại con mồi động vật nào. Theo nhiều nghiên cứu, tôm sắp trưởng thành và tôm trưởng thành thường ăn thực vật nhiều hơn, còn tôm non thì thiên về săn mồi. Không thể xếp tôm non vào nhóm thuần ăn mùn bã hay thuần ăn thực vật, vì chúng cần con mồi động vật để lớn nhanh. Ví dụ về thành phần khẩu phần:

Tuy vậy, khi thiếu thức ăn, tôm bớt kén chọn đi nhiều và sẽ ăn gần như mọi thứ, từ thực vật đến động vật.

Khẩu phần của tôm cần giàu dinh dưỡng, nhất là canxi và iốt. Nếu không chắc thức ăn đang cho có những chất gì, hãy cho ăn thêm thức ăn viên dành cho giáp xác bán sẵn ở cửa hàng. Loại này có công thức chứa đủ các chất dinh dưỡng. Rau luộc như xà lách, bắp cải, bí ngòi, cà rốt... là món nhiều người hay cho ăn.

Tốt nhất nên cho ăn vào sáng sớm hoặc chập tối, vì đó thường là lúc tôm hoạt động mạnh nhất.

Mẹo. Khi thức ăn đã nằm trong bể vài tiếng vào giờ tôm ăn mạnh nhất, hãy vớt hết phần thừa để vi khuẩn có hại không sinh sôi trong bể.

Mẹo 2. Các loại thức ăn tăng màu như Hikari Shrimp Cuisine, Hikari Micro Wafers và Hikari Tropical Crab Cuisine có thể là lựa chọn tốt để giữ màu hoặc làm màu tôm đẹp hơn.

Procambarus clarkii có thể là vật nuôi trong bể rất tuyệt nếu bạn hiểu tập tính tự nhiên của chúng và chăm theo đúng tập tính đó.

Loài này hoạt động về đêm, dù có con vẫn chịu hoạt động cả ban ngày. Chúng di chuyển theo hai kiểu. Kiểu thứ nhất là một hoặc vài đợt ngắn bò đi liên tục và rất hăng (giai đoạn "lang thang"). Xen giữa các đợt đó là những quãng gần như không nhúc nhích, chỉ bò chậm hoặc đứng im (giai đoạn "đứng yên").

Chúng rất hung dữ và gần như lúc nào cũng gây gổ. Procambarus clarkii sống đơn độc và giữ lãnh thổ. Khi thấy bị đe dọa, chúng sẽ kẹp và cào. Nếu muốn thử nuôi nhiều con chung, bạn bắt buộc phải có bể lớn.

Khi tôm đang yên, bạn có thể để nó nằm trên lòng bàn tay mở phẳng, nhưng nhớ là nó biết tự vệ. Mẹo. Nếu bạn chưa quen cầm tôm hoặc để trẻ con cầm, khi cần bắt tôm thì nên dùng cốc nhựa xúc tôm lên.

Như nhiều loài tôm hùm đất khác, Procambarus clarkii đào hang rất giỏi. Khi không có chỗ trú, cả con đực lẫn con cái đều nhanh chóng bắt tay vào đào hang. Ngoài tự nhiên, chúng dùng hang để tránh kẻ săn mồi, tránh mất nước và tránh các tác động bất lợi từ môi trường. Hang cũng là chỗ làm tổ. Theo quan sát, các đường hang chúng đào dài trung bình 20–80 cm.

Chuyện thú vị. Hang quan trọng như vậy, nhưng sau mỗi chuyến đi kiếm ăn, chúng dường như không quay về cái hang đã ở trước đó, dù đã tốn bao thời gian và sức lực để đào.

Procambarus clarkii khi trưởng thành sinh dục có những đặc điểm dễ nhận ra, gồm màu sẫm hơn, càng to hơn và các cấu trúc sinh dục cứng lại. Con đực trưởng thành có các móc nổi rõ (lỗ sinh dục) ở gốc đôi chân bò thứ ba và thứ tư. Ở con cái, đôi phần phụ bụng thứ nhất không có biến đổi gì.

Giao phối. Đôi khi rất khó phân biệt tôm đang giao phối hay chỉ đang đánh nhau. Khi con đực tiến lại gần, ban đầu con cái thường phản ứng hung hăng. Sau khi nhận ra giới tính của nhau, con đực tán tỉnh con cái bằng một chuỗi động tác đặc trưng rồi mới giao phối. Con đực lật ngửa con cái và gắn túi tinh (spermatophore) vào một ngăn chứa có bảo vệ trên cơ thể con cái.

Theo các nghiên cứu, con cái không phải lúc nào cũng thụ động. Nếu con cái đang rất sẵn sàng giao phối mà con đực lại không động tĩnh gì, thỉnh thoảng con cái có thể tự tìm cách chui xuống dưới con đực. Tôm thường giao phối ở vùng nước thoáng, trước khi con cái bắt đầu đào hang.

Con cái ôm trứng nhỏ nhất từng bắt được dài 39,5 mm. Con đực thường trưởng thành khi dài 25–40 mm.

Chuyện thú vị. Sức mạnh không quyết định chuyện giao phối. Kể cả khi con cái to và khỏe hơn con đực, nó vẫn để con đực "thắng" và lật ngửa mình. Nghiên cứu cho thấy nếu con cái chưa sẵn sàng giao phối, nó luôn chạy thoát, kể cả khi con đực to và khỏe hơn.

Sinh sản. Tùy điều kiện môi trường, sau khi giao phối con cái trốn vào hang và bắt đầu đẻ trứng. Ngoài tự nhiên, con cái cũng có thể đẻ ở vùng nước thoáng, nhưng chuyện này rất hiếm.

Số trứng phụ thuộc vào kích thước con cái và nhiệt độ nước. Một con cái dài 10 cm có thể đẻ tới 500–900 trứng, còn con nhỏ hơn đẻ khoảng 100–200 trứng. Ở nhiệt độ thấp (13 °C), ngay cả con cái lớn cũng chỉ đẻ 30–40 trứng, tức là ít hơn tới mười lần.

Trứng trải qua 6 giai đoạn phát triển. Đường kính trứng tăng từ 0,3 mm ở giai đoạn 2 lên tới 1,6 mm ở giai đoạn 6. Trong quá trình phát triển, trứng to dần và chuyển từ màu nhạt sang màu sẫm.

Sau khi đẻ, ở 21–24 °C trứng có thể nở chỉ sau 3 tuần, còn ở 12–15,6 °C thì phải mất 4 đến 5 tháng. Dưới 12 °C, quá trình phát triển bị kìm lại.

Chuyện thú vị. Procambarus clarkii có thể sinh sản trong nước hơi lợ (độ mặn 5 g/L).

Nuôi tôm con. Hãy tách con cái ôm trứng ra khỏi những con khác, càng sớm càng tốt. Bạn sẽ cần thêm một bể, nhưng bể này không cần to. Lúc này con cái ít di chuyển và gần như lúc nào cũng trốn trong chỗ trú (hoặc trong hang).

Tôm con mới nở bám vào chân bơi (pleopod) dưới bụng tôm mẹ qua vài lần lột xác, khoảng 30–35 ngày. Sau lần lột xác thứ hai, tôm con không còn bám vào chân bơi nữa nhưng vẫn ở cạnh tôm mẹ thêm vài tuần.

Khi tôm con đã rời khỏi đuôi mẹ, hãy đưa tôm mẹ về bể chính và để tôm con lại bể mới, tránh để tôm mẹ tấn công con.

Sau khi tách hẳn khỏi mẹ, tôm con ăn rất dữ trong 2 đến 3 tuần. Giai đoạn này chúng cần nhiều đạm. Nếu thiếu thức ăn, chúng có thể nhanh chóng quay sang ăn thịt lẫn nhau. Vì vậy hãy bố trí nhiều chỗ trốn bằng đá và vụn vật liệu rời để tôm con có chỗ trốn nhau.

Trong điều kiện lý tưởng 22–30 °C, tôm có thể trưởng thành sau 3 tháng. Tôm con phải lột xác ít nhất 11 lần mới đến tuổi trưởng thành sinh dục.

Loài này có nguồn gốc ở một số vùng của Mexico và Mỹ. Nó đã lập quần thể ở mọi châu lục, trừ châu Nam Cực và châu Đại Dương.

Tôm hùm đất đỏ sống ở nhiều kiểu thủy vực nước ngọt. Ngoài tự nhiên, bạn có thể gặp chúng ở các vùng nước ngọt tĩnh như hồ, ao, kênh, mương thủy lợi, ruộng lúa, bãi lầy và đầm lầy.

Nhìn chung, loài này có thân (mai) màu đỏ sẫm. Tuy vậy, trên thị trường cá cảnh có thể gặp nhiều biến thể màu khác nhau:

• Cam (Neon red crayfish)
• Đỏ sẫm (Scarlet crayfish)
• Xanh dương (Ghost crayfish)
• Vàng (Orange ghost hoặc Fireball crayfish)
• Trắng (White specter crayfish)
• Các dạng màu đen

Một điểm đặc biệt của chúng là có móc trên càng. Ngoài ra, khác với các loài tôm hùm đất khác, Procambarus clarkii không có areola trên lưng (điểm này khác với họ hàng của nó là Procambarus alleni, tôm hùm đất xanh).

Tôm non thường có màu xanh lá nhạt, với một sọc sẫm hẹp ở mỗi bên bụng và một sọc rộng, nhạt màu hơn chạy dọc lưng.

Procambarus clarkii trưởng thành có thể dài 3,5–12 cm. Có báo cáo cho thấy ngoài tự nhiên một số con có thể dài tới 15 cm. Tuổi thọ của chúng không quá 3 năm, nhưng ở vùng vĩ độ cao có thể lên tới 5 năm.

Tài liệu tham khảo:

• Red Swamp Crayfish (Procambarus clarkii). Ecological Risk Screening Summary. U.S. Fish and Wildlife Service, February 2011. Revised May 2015
• Crayfish, Procambarus clarkii and P. zonangulus, Habitat Suitability Index Model. Report: Final. April 2017.
• Reproductive biology and life cycle of the invasive crayfish Procambarus clarkii (Crustacea: Decapoda) in diverse aquatic habitats of South-Western Spain. Fundamental and Applied Limnology / Archiv für Hydrobiologie. December 2008. DOI: 10.1127/1863-9135/2008/0173-0197
• Red swamp crayfish: biology, ecology and invasion – an overview. Nauplius 23(1): 1-19, 2015. DOI: http://dx.doi.org/10.1590/S0104-64972014002214
• Food choice by the introduced crayfish Procambarus Clarkii. Ann. Zool. Fennici 40: 517–528, 2003
• Burrowing activity of Procambarus clarkii on levees: analysing behaviour and burrow structure. Wetlands Ecology and Management. June 2019. DOI: 10.1007/s11273-019-09674-3
• Global Invasive Species Database (GISD) 2015. Species profile Procambarus clarkii.
• Diet of the red swamp crayfish Procambarus Clarkii in natural ecosystems of the donana national park temporary fresh-water marsh (Spain). Journal of Crustacean biology, 18(1): 120-127, 1998
• Metal Accumulation in Crayfish, Procambarus clarkii, Exposed to a Petroleum-Contaminated Bayou in Louisiana. Ecotoxicology and environmental safety 37, 267–272 (1997).
• Reproductive plasticity of a Procambarus clarkii population living 10°C below its thermal optimum. Aquatic Invasions (2015) 10(2): 199–208.
• Feeding of the exotic Louisiana red swamp crayfish, Procambarus clarkii (Crustacea, Decapoda), in an African tropical lake: Lake Naivasha, Kenya. Hydrobiologia 488: 129–142, 2002.
• Physiological and agonistic behavioural response of Procambarus clarkii to an acoustic stimulus. The Journal of Experimental Biology 216, 709-718.
• Distribution and reproduction of Procambarus clarkii in relation to water management, salinity and habitat type in the Camargue. Aquatic Conservation Marine and Freshwater Ecosystems. June 2014.
• Feeding preferences of the invasive crayfish, Procambarus Clarkii. BFPP/Bull. Fr. Pêche Piscic. (2007) 385: 07-20
• Inducing Molting by Eyestalk Ablation in the Red Swamp Crayfish, Procambarus clarkii from the Egyptian Freshwaters. American Journal of Life Sciences. Vol. 3, No. 6-1, 2015, pp. 69-75.
• Heavy metals effects on life traits of juveniles of Procambarus clarkii. AIMS Environmental Science, 6(3): 147–166.
• Courtship in the crayfish Procambarus clarkii (Girard) (Decapoda, Astacidea). Crustaceana. 1981