Ánh sáng, CO2 và dinh dưỡng: Vì sao cây thủy sinh khó phát triển

Ai chơi thủy sinh, dù mới vào nghề hay đã lâu năm, cũng có thể gặp trục trặc khi trồng cây, chữa bệnh cho cây, v.v. Muốn gỡ được những tình huống như vậy, bạn cần nắm cái gốc của vấn đề. Đó là vì sao cây lớn được, yếu tố nào tác động lên sự phát triển của cây và tác động như thế nào.

Chắc phần lớn mọi người đã nghe hoặc đã biết rằng cây thủy sinh cần ánh sáng, dinh dưỡng và thông số nước phù hợp. Nhưng biết chừng đó thì còn xa mới đủ. Muốn giữ cây khỏe trong bể, bạn phải hiểu ánh sáng, CO2, dinh dưỡng và thông số nước tác động qua lại với nhau ra sao.

Dưới đây là một sơ đồ cơ bản và trình tự các bước xử lý, dựa trên những nguyên tắc chăm cây thủy sinh, để bạn khắc phục tình trạng cây lên kém.

Kiến thức cơ bản

Hẳn ai cũng biết, hoặc ít ra đã nghe, rằng cây góp phần quan trọng vào cân bằng sinh học trong bể. Cây hút nitrat và photphat, hai chất có thể tích tụ dần trong bể, nhờ đó giảm nồng độ của chúng.

Khi quang hợp, cây hấp thụ carbon dioxide và nhả oxy. Nhờ vậy, quá trình oxy hóa chất thải của cá và xác hữu cơ diễn ra bình thường hơn. Tất nhiên cây còn mang lại nhiều lợi ích khác cho bể, như vẻ đẹp, nơi sinh sản, nơi kiếm ăn, chỗ trú ẩn, v.v.

Tuy vậy, cây thủy sinh cũng cần bạn để ý, chăm sóc và bảo dưỡng đúng cách thì mới trở thành một mắt xích bổ sung trong chuỗi cân bằng sinh học.

Quang hợp

Quang hợp là quá trình sinh học thiết yếu ở các sinh vật quang tự dưỡng. Nhờ các sắc tố quang hợp, như chlorophyll ở thực vật, chúng chuyển năng lượng ánh sáng thành năng lượng nằm trong liên kết hóa học của các chất hữu cơ.

Trong sinh lý học thực vật hiện đại, người ta thường gọi quang hợp là chức năng quang tự dưỡng. Chức năng này gồm một loạt quá trình hấp thụ, chuyển hóa và sử dụng năng lượng lượng tử của ánh sáng trong nhiều phản ứng thu năng lượng.

Một trong các phản ứng đó là biến CO2 (carbon dioxide) thành hợp chất hữu cơ. Nói đơn giản, khi quang hợp, cây dùng ánh sáng mặt trời để biến nước (H2O) và carbon dioxide (CO2) thành glucose (C6H12O6).

Ban ngày, phương trình quang hợp có thể viết như sau.

6CO2 + 6H2O = C6H12O6 + 6O2

Ban đêm thì diễn ra quá trình ngược lại. Glucose (C6H12O6) và oxy (O2) bị tiêu thụ để tạo ra carbon dioxide (CO2) và nước (H2O).

Về bản chất, hô hấp tế bào là quá trình ngược với quang hợp. Hô hấp phân giải phân tử glucose để giải phóng năng lượng dự trữ, còn quang hợp dùng năng lượng để tổng hợp glucose.

C6H12O6 + 6O2 = 6CO2 + 6H2O

Từ đây rút ra được kết luận chính. Để cây lớn khỏe, cần có:

• Trước hết là mức ánh sáng phù hợp.
• Nồng độ CO2 đầy đủ.
• Sau đó là dinh dưỡng đa lượng và vi lượng.
• Thông số nước.

Vì thế, khi cây trong bể lên kém, ngay cả người chơi lâu năm cũng thấy rất khó chỉ ra chính xác chỗ mất cân bằng nằm ở đâu. Với người mới thì dĩ nhiên còn khó hơn.

Cho nên cần bắt đầu dò từ những nguyên nhân đơn giản nhất, rồi mới chuyển sang những nguyên nhân phức tạp hơn.

Bước 1: Kiểm tra xem ánh sáng có đủ không

Có lẽ đây là lý do số một khiến nhiều người trồng cây thất bại. Thiếu sáng thì cây khó tạo đủ năng lượng để sống và lớn. Hậu quả là cây còi cọc, lá vàng và cuối cùng là chết.

Mỗi loại cây cần mức sáng và kiểu ánh sáng khác nhau (có cây ưa bóng, có cây ưa sáng). Vì vậy bạn cần cấp lượng ánh sáng hợp với các cây trong bể của mình.

Chiều cao của bể cũng phải tính vào.

Đọc thêm:

• Hướng dẫn nâng cao về ánh sáng cho bể thủy sinh

Bước 2: Kiểm tra xem CO2 có đủ không

Thứ hai, bạn cần xem lại mức CO2. Bể có đủ CO2 không?

CO2 trong bể nghe có vẻ không quan trọng lắm, nhất là với bể low-tech (bể không châm CO2). Nhưng bể low-tech tồn tại không làm thay đổi một sự thật là cây cần CO2 như người cần ăn.

Theo các nghiên cứu, carbon thường chiếm khoảng 40-50% khối lượng khô của cây. Lý do là cây cấu tạo chủ yếu từ các hợp chất hữu cơ như carbohydrate, protein và chất béo, và chất nào cũng chứa nguyên tử carbon.

Carbon dioxide là nguyên liệu thiết yếu, giúp cây thủy sinh lớn nhanh hơn rõ rệt. Vì vậy, muốn cây lớn và khỏe thì phải cấp đủ CO2. Về cơ bản, bạn nên ưu tiên CO2 ngang với ánh sáng.

Muốn cây lên tốt, không gì hiệu quả bằng CO2.

Nồng độ CO2 khuyến nghị cho bể thủy sinh là từ 15 đến 30 mg/l, trong đó 30 mg/l là mức trần cho cá và tép.

Đọc thêm:

• Hướng dẫn CO2 trong bể thủy sinh
• CO2 trong bể tép

Bước 3: Kiểm tra tỷ lệ giữa ánh sáng và CO2

Bể có khỏe hay không phụ thuộc rất nhiều vào sự cân bằng giữa lượng CO2 cấp vào và cường độ ánh sáng.

Bạn phải luôn nhớ rằng chỉ tăng đèn thì SẼ KHÔNG BAO GIỜ bù được phần CO2 bị thiếu. Làm vậy thậm chí còn có thể khiến tảo bùng phát. Ngược lại, đèn không đủ sáng thì CO2 dù đã bão hòa cũng thành vô ích. Trường hợp tệ nhất, quá nhiều CO2 có thể làm ngạt mọi sinh vật trong bể.

Ngoài ra, còn một số yếu tố khác cũng có thể ảnh hưởng, chẳng hạn tổng lượng cây trong bể.

Giả sử bể chỉ có vài cây. Lúc đó, tăng đột ngột ánh sáng và/hoặc CO2 có thể là quá sức với chúng. Kết quả là tảo mọc tràn lan.

Vì vậy, lúc nào cũng nên thay đổi ánh sáng và CO2 từ từ. Làm vậy bạn sẽ dần đạt được cân bằng thật sự mà không bị tảo mọc khắp bể.

Bước 4: Kiểm tra thời gian chiếu sáng

Có vài cách thiết lập chế độ chiếu sáng cho bể trồng cây.

Tùy cách set bể, thời gian chiếu sáng khuyến nghị dao động từ 8 đến 12 giờ mỗi ngày. Lý tưởng nhất là chia bậc để mô phỏng cả bình minh, giữa trưa và hoàng hôn.

Thế nhưng nhiều người nghĩ rằng cây lên kém thì cứ kéo dài thời gian chiếu sáng (số giờ bật đèn mỗi ngày) là bù được phần ánh sáng thiếu. Đây là một ngộ nhận phổ biến, và bạn nên hiểu vì sao nó sai.

Kéo dài thời gian chiếu sáng không bù được cho ánh sáng không đủ!

Xin nhắc lại, chỉ kéo dài giờ đèn thì không giải quyết được những vấn đề này. Thực tế nó còn có thể làm mọi thứ tệ hơn.

Kéo dài giờ đèn chỉ là cấp thêm đúng thứ ánh sáng vốn đã thiếu hoặc kém chất lượng. Nếu ánh sáng đã yếu hoặc kém sẵn, cây có thể còn bị hại nhiều hơn. Tiếc là kết quả vẫn y như cũ, tảo mọc khắp nơi.

Cây cần đủ lượng và đúng chất lượng ánh sáng thì mới phát triển tốt. Vì vậy bạn phải cho cây một chế độ chiếu sáng phù hợp để cây lớn đều và khỏe.

Bước 5: Châm phân mất cân bằng

Một sai lầm phổ biến khác, nhất là ở người mới, là xem nhẹ chuyện dinh dưỡng vi lượng và đa lượng cho cây. Nhiều người nghĩ cây sẽ tự kiếm đủ trong bể, chẳng hạn từ chất thải của cá hay thức ăn thừa.

Trong phần lớn trường hợp, nghĩ vậy là sai.

Bạn phải quản lý dinh dưỡng đa lượng và vi lượng trong bể thật cẩn thận, vì thiếu hay thừa đều có thể hại cây. Châm phân thiếu có thể làm cây bị đói, còn châm thừa có thể gây bùng tảo.

Cần theo dõi nitrat (NO3) và photpho (P), giữ chúng ở tỷ lệ 1:10. Sắt, magiê, kẽm và các vi chất khác mà mất cân bằng cũng có thể gây rắc rối cho bể. Tin vui là bạn có thể sửa nhanh bằng cách thay nước hoặc châm phân.

Đọc thêm:

• Mọi điều về nitrat trong bể thủy sinh
• Photphat trong bể nước ngọt

Bước 5: Kiểm tra thông số nước

Thông số nước có tương quan trực tiếp với hàm lượng khoáng, thậm chí cả mức CO2 trong nước. Dĩ nhiên những yếu tố này ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của cây.

• Nước mềm thường có tính axit hơn và ít khoáng hơn. Còn nước cứng thường có tính kiềm hơn và nhiều khoáng hơn.
• Trong nước mềm và có tính axit, khoảng 70% tổng lượng carbon tồn tại ở dạng CO2 và 30% ở dạng bicarbonate (HCO3-). Còn nước cứng (GH) chứa nhiều bicarbonate hơn.

Một mặt, nhiều loài cây thường cần đủ vi chất để phát triển, nên có thể kết luận rằng nước cứng có lợi hơn cho chúng.

Mặt khác, nước rất cứng chứa ít CO2 hơn, và chuyện này cũng kìm sự phát triển của cây. Lý do là nước mềm ít khoáng, pH hơi axit, nên có ít khoáng hòa tan để phản ứng với CO2. Kết quả là trong nước còn nhiều CO2 tự do hơn. Ngược lại, nước cứng nhiều khoáng, pH cao hơn, nên nhiều CO2 hơn sẽ phản ứng với khoáng hòa tan và tạo thành bicarbonate.

Cũng cần lưu ý rằng pH, nhiệt độ và lượng khoáng hòa tan đều ảnh hưởng đến lượng bicarbonate và CO2 chính xác trong nước. Mỗi loài cây thủy sinh lại có nhu cầu riêng, và nhu cầu đó cũng ảnh hưởng đến sự phát triển và sức khỏe của cây.

Kết luận

Trồng cây thủy sinh có thể khá khó. Nhưng muốn cây lớn khỏe thì nhất định phải nắm được các nguyên tắc cơ bản.

Để cây phát triển tốt, cần có mức ánh sáng phù hợp, nồng độ CO2 đầy đủ, dinh dưỡng đa lượng và vi lượng, cùng thông số nước phù hợp.

Các nguyên tắc này gắn với nhau và phụ thuộc lẫn nhau, nên vi phạm bất kỳ nguyên tắc nào cũng sẽ khiến cây lên rất tệ. Nói cách khác, bạn không thể bù chỗ thiếu này bằng cách thêm thứ khác. Làm vậy đơn giản là SẼ KHÔNG hiệu quả!