Cách xử lý 6 loại tảo phổ biến nhất trong bể cá

Bạn mơ có một bể thủy sinh đẹp, vậy mà ngày nào cũng phải vật lộn với tảo? Nhiều người chơi đã qua cảnh này rồi. Phần dưới đây giải thích tảo từ đâu ra, những loại tảo hay gặp nhất trong bể nước ngọt và cách giành lại thế chủ động.

Tảo có hại cho bể cá không?

Nhiều người nghĩ vậy, nhưng thật ra tảo không phải thứ xấu. Tảo quang hợp giống cây. Nó dùng ánh sáng và chất dinh dưỡng hữu cơ trong nước (như chất thải của cá) để lớn. Vì vậy ban ngày tảo cũng nhả oxy, còn ban đêm thì lấy oxy. Có điều tảo là dạng sống đơn giản hơn cây nên chịu được điều kiện "tệ" hơn. Nó hấp thụ được nhiều bước sóng ánh sáng hơn và ăn được cả những hợp chất cây không dùng tới.

Tảo thật ra có ích cho hệ sinh thái trong bể. Nhiều loài cá và động vật không xương sống thích ăn tảo. Tảo còn làm sạch nước, giống như một kiểu lọc. Vài loại tảo trông khá đẹp và làm bể có vẻ tự nhiên hơn. Dù vậy, phần lớn người chơi không ưa nhìn tảo, nhất là trong bể trồng cây, vì nó che mất bố cục và cản tầm nhìn vào bể.

Sự thật là chẳng có bể thủy sinh hoàn hảo nào sạch tảo 100%. Thử hình dung nhà hàng xóm có một bãi cỏ chăm chút kỹ lưỡng. Ngay cả bãi cỏ đó thỉnh thoảng vẫn mọc cỏ dại (giống tảo trong bể thủy sinh), và chủ nhà phải ra xử lý. Giờ giả sử bãi cỏ nhà bạn kém đẹp hơn, có năm cây bồ công anh cao tới khoảng 30 cm. Cắt cỏ xong, nhìn vào chẳng thấy cây cỏ dại nào. Tảo cũng vậy. Mục tiêu là kiểm soát tảo đúng cách để mắt thường không thấy nó, và bể trông gần như sạch bong.

Vì sao bể nhà mình nhiều tảo vậy?

Tảo xuất hiện do ánh sáng và dinh dưỡng trong bể mất cân bằng. Nói thì đơn giản nhưng hơi khó hình dung. Về cơ bản, cây cần lượng ánh sáng và dinh dưỡng vừa đủ mới phát triển tốt nhất. Nếu bạn cho quá nhiều ánh sáng mà thiếu dinh dưỡng để cây lấy làm nguyên liệu, tảo sẽ tận dụng phần ánh sáng dư để sinh sôi. Ngược lại, nếu dinh dưỡng nhiều mà ánh sáng thiếu, tảo sẽ ăn phần dinh dưỡng dư. Ánh sáng chính là thứ quyết định cây dùng dinh dưỡng nhanh hay chậm.

Khổ nỗi, gần như không thể có một bể cân bằng hoàn hảo. Dù hôm nay bạn cân được mọi thứ, cây vẫn tiếp tục lớn, hoặc bạn sẽ tỉa cây. Mỗi lần như vậy, lượng ánh sáng và dinh dưỡng cây cần lại thay đổi.

Làm sao để hết tảo trong bể?

Ánh sáng và dinh dưỡng lúc nào cũng lệch nhau một chút. Vì thế mục tiêu là đưa bể về gần cân bằng nhất có thể, rồi thả đội ăn tảo vào lo phần còn lại. Đánh hai đòn liền nhau như vậy khá hiệu quả, có thể kéo lượng tảo xuống mức gần như không còn thấy. Dưới đây là sáu loại tảo hay gặp nhất trong bể cá, kèm cách xử lý riêng cho từng loại.

Tảo silic nâu

Tảo silic nâu (đôi khi có màu xanh) trông như một lớp bụi mịn như bột phủ lên kính, nền và các bề mặt khác trong bể. Loại tảo này rất mềm, lau bằng miếng bọt biển chùi tảo là sạch. Nhiều loài cũng thích ăn nó, như cá otocinclus, ốc và tép. Tảo silic hay gặp nhất ở bể mới set cây, và thủ phạm thường là photphat và silicat cao. Đây là một trong những loại tảo dễ trị nhất. Bạn chỉ cần chờ một thời gian. Cây sẽ tự hút bớt lượng photphat và silicat dư, còn đội dọn bể thì rất mê loại tảo này.

Tảo chùm đen (BBA)

BBA là một trong những loại tảo khó chịu nhất người chơi hay gặp, vì ít loài chịu ăn nó. Đúng như tên gọi, BBA mọc thành từng chùm dày, xù như râu, thường màu đen hoặc xám (đôi khi ngả đỏ hoặc nâu). Nó thích bám trên lũa, đồ trang trí và cây. Nếu để mặc, BBA có thể phủ kín cả bể trong một đến hai năm. Tiếc là BBA mọc vì rất nhiều nguyên nhân, nên không có cách trị đơn giản nào dùng chung được.

Nếu không ưa vẻ ngoài của nó, bạn có thể thử thả cá ăn tảo Siamese, cá Florida flagfish hoặc tép Amano. Riêng tép thì ăn rất chậm, trừ khi bạn có cả một đội quân tép. Để khởi động, bạn cũng có thể lấy cây hoặc đồ trang trí dính BBA ra khỏi nước rồi xịt hydrogen peroxide 3% (oxy già, mua ở hiệu thuốc) lên. Để yên 5 phút, rửa sạch hóa chất rồi cho lại vào bể. Tảo sắp chết sẽ chuyển sang màu đỏ hoặc trong suốt. Lúc tảo yếu như vậy, các con vật trong bể có thể ăn nó. Nhớ là không có cách nào trị nhanh. BBA có thể mất sáu đến tám tháng mới bám chắc, nên muốn diệt nó bạn cũng phải chuẩn bị tinh thần mất ít nhất ngần ấy thời gian.

Tảo tóc

Nhóm này gồm nhiều loại tảo trông như tóc ướt khi vớt ra khỏi bể, ví dụ tảo tóc, tảo sừng hươu, tảo sợi và tảo chỉ. Chúng khó chịu vì mọc rất nhanh hoặc rất khó dứt. Thủ phạm thường là dư một vài chất dinh dưỡng (như sắt), ánh sáng quá nhiều, hoặc dinh dưỡng không đủ so với thời gian chiếu sáng dài. Vì vậy bạn thử rút ngắn thời gian bật đèn, tăng lượng phân châm hoặc giảm sắt. Cá ăn tảo Siamese, tép Amano, cá molly và cá Florida flagfish đều là lựa chọn tốt cho đội dọn bể. Bạn cũng có thể phụ chúng một tay bằng cách dùng bàn chải đánh răng gỡ bớt những búi tảo lớn.

Tảo đốm xanh (GSA)

GSA là những đốm xanh nhỏ, cứng, bám trên kính và trên các cây chậm lớn. Loại này rất khó cạo sạch. Nhiều thứ có thể làm GSA bùng lên, chẳng hạn ánh sáng quá nhiều hoặc photphat mất cân bằng. Để cạo tảo trên kính, bạn thử dùng lưỡi dao lam nếu là bể kính, hoặc một tấm thẻ quà tặng nếu là bể acrylic. Ốc nerite cũng là tuyến phòng thủ đầu tiên đáng thử, vì có vẻ chúng thích ăn GSA. Có điều bạn nên biết trước một chuyện. Loài ốc này không sinh sản được trong bể nước ngọt, nhưng vẫn đẻ trứng trắng (trông như hạt mè nhỏ) khắp bể, và một số người thấy vậy không đẹp.

Tảo lam (BGA)

Nói cho đúng thì BGA không phải tảo mà là vi khuẩn lam. Nó mọc thành một lớp nhầy phủ lên nền, cây và đồ trang trí như một tấm chăn. BGA có mùi khá đặc trưng. Nhiều người chơi cá quen tới mức ngửi là nhận ra, trước cả khi nhìn thấy khuẩn lạc. Chưa ai biết chắc 100% nguyên nhân gây ra BGA. Nhìn chung, chăm bể kỹ hơn và tăng lưu thông nước bằng sủi khí hoặc máy tạo dòng có thể giữ nó tránh xa. Các loài ăn tảo thường không đụng tới thứ này. Trường hợp này bạn không trông cậy vào chúng được.

BGA cũng quang hợp, nên bạn có thể thử tắt đèn, che tối bể một tuần. Có điều cây có thể chịu khổ vì cách này. Hướng tốt hơn là gỡ tay càng nhiều BGA càng tốt, thay nước kèm hút nền, rồi trị bể bằng kháng sinh. Bạn dùng một gói Maracyn (thành phần là kháng sinh erythromycin) cho mỗi khoảng 40 lít nước, để bể yên một tuần rồi mới thay nước tiếp. Ca nào cứng đầu thì làm thêm một đợt nữa.

Nước xanh

Nếu nước bể xanh như súp đậu, nhiều khả năng bể đang bị nước xanh. Thủ phạm là thực vật phù du đơn bào trôi lơ lửng sinh sôi quá mức. Tiếc là chúng nhân lên nhanh tới mức thay nước nhiều cũng không xả hết được. Nước xanh có thể do chiếu sáng quá nhiều, nhất là khi bể dính nắng trực tiếp vào lúc nào đó trong ngày. Nó cũng có thể do dư dinh dưỡng, chẳng hạn lỡ tay châm phân gấp đôi. Một nguyên nhân khác là amoniac tăng vọt, như ở bể mới chưa chạy vi sinh hoặc khi người trông hộ cho cá ăn quá tay. Để trị nước xanh, bạn có thể che tối bể ít nhất một tuần, nhưng cây sẽ chịu khổ. Cách khác là mua đèn UV diệt khuẩn. Đèn UV sẽ diệt tảo trong vòng hai đến ba ngày.

Cách cân bằng ánh sáng và dinh dưỡng

Nhắc tới chống tảo, ai cũng mặc định phải giảm đèn, giảm phân, hoặc giảm cả hai. Nhưng có lúc tăng một trong hai, hoặc tăng cả hai, mới là hướng đúng hơn. Quay lại ví dụ bãi cỏ xanh có năm cây bồ công anh. Ngừng tưới cả bãi cỏ (tức là ngừng bật đèn và châm phân) chỉ để diệt vài cây cỏ dại là vô lý, vì nhiều khả năng cỏ cũng chết theo. Cách hợp lý là nhổ cỏ dại đi (tức là gỡ tảo bằng tay hoặc thả ốc vào ăn), và/hoặc bón thêm cho bãi cỏ để cỏ khỏe hơn và cỏ dại khó mọc lại. Bạn nên dồn sức trồng thật nhiều cây cho tốt, chứ không nhất thiết phải diệt tảo bằng mọi giá.

Để cân bằng bể, bạn cắm đèn qua ổ cắm hẹn giờ cho ánh sáng cố định. Sau đó tăng hoặc giảm dần lượng dinh dưỡng bằng một loại phân tổng hợp (all-in-one). Đừng đổi nhiều thứ cùng lúc, cũng đừng đổi mạnh tay. Phải mất ít nhất hai đến ba tuần mới thấy cây có khác biệt, và lúc đó bạn mới biết các điều chỉnh có làm bể cân bằng hơn hay không. (Muốn xử lý kỹ hơn, bạn có thể xem bài về thiếu dinh dưỡng ở cây để biết cây có thể đang thiếu chất gì.)

Trên mạng có người nói chỉ cần làm đúng mọi thứ thì bể sẽ không bao giờ có tảo. Ngoài đời thực, chuyện này rất khó xảy ra. Ngay cả Takashi Amano, người được coi là cha đẻ của thủy sinh hiện đại, cũng dùng tép Amano ăn tảo để giữ bể cây sạch đẹp, và chính ông làm cho cách này trở nên phổ biến. Vậy nên cứ mạnh dạn thả những loài ăn tảo phù hợp vào phụ một tay, trong lúc bạn chỉnh lại cân bằng giữa ánh sáng và dinh dưỡng. Chúc bạn chơi cây vui!