Giải phẫu cơ thể cá

Nhiệt độ cơ thể

Theo định nghĩa, cá là động vật có xương sống máu lạnh, và gần như không có ngoại lệ. Nghĩa là thân nhiệt của cá luôn xấp xỉ nhiệt độ nước xung quanh. Thú sống dưới nước như cá voi hay chuột nước thì khác. Giống con người, chúng thường giữ thân nhiệt cao hơn nhiều so với nước xung quanh, kể cả khi nước lạnh đến mức một con thú bình thường không sống nổi. Khi nước quá lạnh, hoặc con thú ở trong nước lạnh lâu đến mức cơ chế điều hòa thân nhiệt không theo kịp, nó rơi vào tình trạng gọi là hạ thân nhiệt. Lúc đó nhiệt độ lõi cơ thể giảm dần, tim đập chậm lại và cuối cùng con vật chết.

Giống như thú, cá cảnh nước ngọt nào cũng có một khoảng nhiệt độ nhất định để sống. Nếu nhiệt độ bể đi lệch xa khỏi khoảng đó, cá sẽ chết, vì chúng không có cơ chế tự điều hòa thân nhiệt nào cả. Mỗi loài cần một mức nhiệt khác nhau, tùy theo nhiệt độ vốn có của vùng nước nơi loài đó xuất xứ.

Cá thở như thế nào

Cá cảnh có xương sống (cột sống) giống con người và các loài thú khác. Cơ thể cá theo cùng một sơ đồ cơ bản, với hệ xương và các cơ quan cơ bản giống thú. Đáng ngạc nhiên hơn, trong nhiều trường hợp, một số loài cá biết chăm con, có ý thức về gia đình, nhận ra từng người cụ thể và thậm chí còn biểu lộ cảm xúc. Mình vẫn còn nhiều điều chưa biết về cá cảnh. Nhưng chúng không phải đồ trang trí. Chúng là thú nuôi, xứng đáng được tôn trọng và chăm sóc.

Cá cũng thở bằng oxy, nhưng thường chỉ lấy được oxy hòa tan trong nước qua mang. Mang là những cơ quan hình lá, thường có bốn chiếc mỗi bên cổ, nằm trong một khoang có nắp mang (tấm xương che mang) đậy bên ngoài. (Ngoại lệ là nhóm cá mê cung như cá sặc (gourami) hay cá betta. Chúng thở được không khí thật nhờ một cơ quan đặc biệt gọi là cơ quan mê cung.) Mang có rất nhiều mạch máu. Cá nuốt nước vào miệng, ép nước chảy qua mang rồi cho nước thoát ra qua khe hở giữa nắp mang và thân.

Cá thở nhanh hay chậm một phần do nhu cầu oxy và lượng oxy có trong nước xung quanh. Vì vậy, bể nhất định phải có đủ oxy hòa tan trong nước, chứ không chỉ ở mặt nước. Bọt khí sủi qua nước không giúp gì cho cá. Mang chỉ hấp thụ được oxy khi oxy đã hòa tan vào nước.

Các bộ phận cơ bản của cơ thể

Hình minh họa chi tiết có chú thích các bộ phận của một con cá cảnh nước ngọt, như vây, vảy và đường bên, cho bạn thấy trực quan cấu tạo cơ thể cá.

Nội tạng

Ở cá cũng như ở thú, quy luật nào cũng có nhiều ngoại lệ. Tuy vậy, nhìn chung các loài cá phổ biến trong bể nước ngọt đều có cấu tạo cơ thể chuẩn.

Thân cá chủ yếu là một khối cơ bên lớn ở mỗi bên cột sống. Các lớp mô liên kết chia khối cơ này thành từng đoạn, mỗi đoạn ứng với một đốt sống. Bạn có thể thấy cấu tạo này ở gần như bất kỳ con cá nấu chín nào trong nhà hàng hay hình cá in trong sách. Khối cơ này là cơ quan chính giúp cá bơi. Nội tạng thường chỉ chiếm một thể tích rất nhỏ ở phía trước, nên phần lớn cái mình tưởng là thân cá thật ra là đuôi (đừng nhầm với vây đuôi).

Muốn biết vùng nội tạng nằm đến đâu, bạn nhìn điểm bắt đầu của vây hậu môn. Điểm này nằm khá lệch về phía trước và đánh dấu chỗ kết thúc ống tiêu hóa. Cá có đủ các cơ quan quen thuộc với người học giải phẫu người, chỉ trừ phổi và khoang ngực. Chúng có dạ dày, ruột, gan, lách, thận và các cơ quan khác.

Da và vảy

Cá có da, và lớp da đó có vảy phủ. Da cá cũng có thể mắc bệnh, cũng chịu ảnh hưởng của ánh nắng và có thể bị vật sắc làm tổn thương. Lớp da này có nhiệm vụ bảo vệ nội tạng. Da có thể để trần, hoặc phủ vảy hay các tấm xương, và bên ngoài các lớp này lại có thêm một lớp phủ.

Vảy có thể đục hoặc trong suốt. Khi vảy trong suốt, vẻ ngoài và màu sắc của cá có thể đến từ sắc tố trên da chứ không phải từ màu hay cấu trúc của vảy, ví dụ như ở cá vàng calico. Các tấm xương thì bạn có thể thấy ở cá chuột Corydoras hoặc cá da trơn bọc giáp Nam Mỹ (Plecostomus).

Vây

Gần như mọi loài cá đều có hai cặp vây chẵn và ba vây lẻ. Hai cặp vây chẵn là vây ngực và vây bụng (vây chậu), lần lượt tương ứng với tay và chân của người. Chúng nối với các đai xương trong cơ thể, tương ứng với đai vai và đai chậu của chúng ta.

Ba vây lẻ là vây lưng, vây hậu môn và vây đuôi, như trong hình kèm theo. Các vây này có tia vây nâng đỡ, tia có khi bằng xương, có khi bằng sụn. Ở một số họ cá, vây lưng tách hẳn thành hai phần. Phần trước mang tia gai, còn phần sau mang tia phân nhánh. Ở nhóm characin (như cá tetra) và một số nhóm khác còn có một vây mỡ nhỏ, cấu tạo từ mô mỡ và không có tia vây.

Bóng hơi (bóng bơi)

Ngoài ra, cá thường có một cơ quan rất đặc trưng là bóng hơi. Đây là một túi dài chứa đầy khí, nằm trong khoang cơ thể. Bóng hơi có thể kín hoàn toàn, hoặc thông với ống tiêu hóa qua một ống dẫn. Đôi khi bóng hơi chia thành hai phần khá tách biệt nhưng vẫn thông với nhau. Bóng hơi điều chỉnh tỷ trọng của cá, giống cách các két lặn của tàu ngầm điều khiển sức nổi của tàu. Nói cho đúng thì phải so sánh ngược lại mới phải.

Ở cá có bóng hơi chia ngăn, trọng tâm cơ thể cũng có thể thay đổi. Bóng hơi thực chất tương ứng với phổi của các động vật có xương sống bậc cao. Dấu hiệu của điều này đã thấy ở nhóm gọi là cá phổi. Chúng đưa không khí vào bóng hơi và thở không khí thật, theo cách tương tự thú.

Những con "cá phổi" này thật ra có tên là "cá mê cung", thuộc họ Anabantidae và một số họ cá khác. Cơ quan mê cung là một cơ quan hoàn toàn riêng biệt, khác hẳn mang, và các loài này vẫn có mang. Ngoài tự nhiên, cá dùng cơ quan mê cung khi nước nơi chúng sống bẩn đến mức còn rất ít hoặc hết hẳn oxy, hoặc khi chúng mắc kẹt trong vũng nước quá nhỏ, không đủ oxy để sống. Cơ quan mê cung nằm gần mang. Không khí đi qua hoặc đi vào cơ quan này rồi thoát ra qua miệng hoặc khe mang. Vì vậy cá trông như đang đớp khí trên mặt nước.

Đường bên

Phần lớn cá cảnh nước ngọt có đường bên chạy từ đầu dọc theo thân. Đường bên gồm những ống chứa chất tiết dạng keo, dưới gốc có các lông cứng. Đây là cơ quan cảm giác bắt được rung động tần số thấp, có thể coi là "tai" của cá. Nhờ đường bên, cá cảm nhận được khoảng cách, biết có chướng ngại vật dù không nhìn thấy và né được kẻ săn mồi.

Lỗ mũi

Nghe thì lạ, nhưng cá đúng là có lỗ mũi. Thường thì cá có tới 4 lỗ mũi. Đây là cơ quan khứu giác. Lỗ mũi cá không tham gia vào việc thở vì chúng không thông với miệng hay mang.

Lời kết

Giải phẫu cá là chủ đề rất thú vị và còn nhiều điều để tìm hiểu. Hy vọng bạn đã hiểu thêm đôi chút về những thú nuôi mà mình vẫn gọi là cá cảnh nước ngọt.

Câu hỏi thường gặp

• Đường bên của cá có chức năng gì? Đường bên là một hệ cảm giác chuyên biệt. Nhờ nó, cá phát hiện được rung động, cảm nhận chướng ngại vật và tránh kẻ săn mồi.
• Cá thở dưới nước như thế nào? Cá thường thở bằng cách lấy oxy từ nước qua mang. Mang là những cơ quan hình lá có rất nhiều mạch máu.
• Tại sao một số cá trông như đang "đớp khí" trên mặt nước? Một số loài như cá mê cung có cơ quan mê cung để thở không khí khi nước thiếu oxy. Lúc đó trông chúng như đang đớp khí trên mặt nước.

Nguồn tham khảo

• What is Hypothermia? Centers for Disease Control and Prevention.