Hướng dẫn về pH, GH và KH cho người chơi cá

pH, GH và KH là ba thuật ngữ hay gặp khi nói về hóa học nước. Dù vậy, người chơi cá nước ngọt vẫn nhầm lẫn chúng rất nhiều. Ba thông số này khác nhau ở đâu, và chúng ảnh hưởng đến cá ra sao? Bài hướng dẫn thực hành dành cho người mới này giải thích ý nghĩa từng thông số, khi nào nên đo và cách nâng hoặc hạ chúng khi cần.

pH (độ pH)

pH đo lượng ion hydro trong chất lỏng. Nhìn vào pH, bạn biết nước đang có tính axit hay kiềm. Thang pH chạy từ 0 đến 14, và nước tinh khiết có pH trung tính là 7,0. Những chất lỏng có tính axit như nước cam hay giấm có pH dưới 7,0. Những chất lỏng có tính kiềm như trà xanh hay xà phòng có pH trên 7,0.

Mức pH lý tưởng cho bể cá là bao nhiêu?

Phần lớn cá nước ngọt sống khỏe ở pH từ 6,5 đến 8,0. Cá Nam Mỹ và tép pha lê Caridina thường thích pH thấp hơn. Cá cichlid châu Phi và cá đẻ con thì ngược lại, chúng thích pH cao hơn. Nếu bạn chỉ nuôi cá cho vui thì pH thường không phải con số bắt buộc phải đạt cho đúng. Nó chỉ quan trọng hơn khi bạn muốn cho một số loài sinh sản và ương cá bột.

Cách đo pH

Que thử đa chỉ tiêu (multi-test strip) có phần đo pH, và bạn nên đưa nó vào lịch chăm bể định kỳ. Ngoài lịch đó, còn hai lúc bạn nên đo pH. Lúc thứ nhất là khi bạn cần giữ pH ở một mức cụ thể, chẳng hạn để cho cá sinh sản. Lúc thứ hai là khi cá có vấn đề sức khỏe và bạn đang tìm nguyên nhân. Bể vừa bị sụt pH thì cá có thể có dấu hiệu stress như bơi hoảng loạn, lờ đờ, thở gấp hoặc những hành vi bất thường khác.

Điều cần nhớ. pH trong bể tự lên xuống trong ngày, và chuyện này là bình thường. Cái bạn cần là giữ pH tương đối ổn định, không để nó nhảy đột ngột. Làm được vậy thì hầu hết cá sẽ tự thích nghi. Với que thử đa chỉ tiêu, bạn đo được pH, KH và GH nhanh gọn chỉ trong 1 phút.

KH (độ cứng cacbonat)

KH đo lượng cacbonat và bicacbonat trong nước. Hai chất này quyết định khả năng đệm của nước, tức là khả năng trung hòa axit để pH không thay đổi quá nhanh. Khả năng đệm rất có ích, vì pH sụt đột ngột có thể làm cá bệnh. KH thấp thì nước đệm kém và pH dễ dao động. KH cao thì nước đệm tốt và pH khó thay đổi.

Bạn cứ hình dung KH như một cái thùng rác. KH càng cao thì thùng càng to. Thùng mà tràn thì pH sụt. Vì thế, những người có nước máy KH thấp thường dùng san hô vụn để nâng KH từ từ. Nói cách khác, họ làm cho cái thùng to ra để pH khỏi sụt.

Mức KH lý tưởng cho bể cá là bao nhiêu?

KH tính bằng dKH (độ KH) hoặc ppm (phần triệu), với 1 dKH bằng 17,9 ppm. Bể nước ngọt thông thường nên có KH trong khoảng 4–8 dKH (70–140 ppm). Nếu cần hạ pH cho những loài như cá đĩa hay tép pha lê, bạn sẽ phải giảm KH xuống 0–3 dKH (0–50 ppm). Cá cichlid châu Phi thì ngược lại. Chúng thích KH trên 10 dKH (180 ppm), và KH cao thường đi kèm pH cao.

Cách đo KH

Que thử đa chỉ tiêu là cách đo KH tiện nhất. Mỗi lần thay nước định kỳ, bạn có thể đo luôn. Ngoài ra, bạn nên đo KH khi muốn nâng KH để pH khỏi dao động, hoặc khi muốn hạ KH xuống thấp nhất có thể để giảm pH.

Điều cần nhớ. Nói chung, đừng để KH xuống 2 dKH hoặc thấp hơn. Ở mức đó pH rất dễ dao động và có thể làm chết vật nuôi. Ngoại lệ là khi bạn nuôi những loài thích pH thấp. Nếu KH trong bể đang rất thấp, bạn hãy thử nâng lên bằng các cách ở phần dưới.

GH (độ cứng tổng)

GH đo lượng ion canxi và magiê trong nước. Nói nôm na, nó cho biết nước cứng hay mềm. Đây là một trong những cách dễ nhất để biết nước bể có đủ muối khoáng cho các hoạt động sống bình thường hay không. Cá cần khoáng để phát triển cơ và xương. Tép cần khoáng để lột xác, ốc cần để tạo vỏ, còn cây cần để lớn.

Mức GH lý tưởng cho bể cá là bao nhiêu?

Giống KH, GH tính bằng dGH (độ GH) và ppm. Mức lý tưởng cho bể nước ngọt là 4–8 dGH (70–140 ppm). Loài nào cũng cần một ít khoáng, nhưng một số loài như cá đẻ con, cá vàng và cá cichlid châu Phi thích GH cao hơn. Nếu muốn cho cá đĩa hay các loài cá nước mềm khác sinh sản, bạn có thể phải hạ GH xuống 3 dGH (50 ppm) hoặc thấp hơn.

Cách đo GH

Bạn nên đo GH bằng que thử đa chỉ tiêu khi muốn đạt một mức GH nhất định, hoặc khi cá, tép, ốc và cây có dấu hiệu không khỏe. Các triệu chứng của GH thấp gồm:

• Cá ăn kém, chậm lớn, lờ đờ hoặc nhạt màu
• Cây có dấu hiệu thiếu canxi hoặc các khoáng chất khác
• Tép lột xác khó khăn
• Ốc có vỏ mỏng, bong tróc hoặc rỗ

Bạn nhớ là GH đo cả canxi lẫn magiê. Nếu GH trong bể cao mà vẫn thấy những triệu chứng trên thì có thể nước chứa nhiều magiê nhưng lại rất ít canxi. Lúc đó, bạn hãy dùng bộ test canxi (loại dành riêng cho nước ngọt) để xem bể có đang thiếu canxi không.

Điều cần nhớ. Đừng để GH xuống quá thấp. GH thấp có thể làm vật nuôi và cây chậm lớn, thậm chí chết.

pH, KH và GH ảnh hưởng lẫn nhau ra sao?

Cả pH, KH và GH đều đo những loại ion nhất định. Một nguồn khoáng tự nhiên cho vào bể thường nhả ra nhiều loại ion cùng lúc, vì vậy nó tác động lên nhiều thông số nước. Lấy ví dụ đá vôi. Đá vôi chứa nhiều canxi cacbonat, chất này có cả ion canxi lẫn ion cacbonat, nên nó nâng cả GH lẫn KH. Muốn chỉ nâng GH mà không nâng KH, bạn phải bổ sung đúng các ion của GH (canxi và magiê) và tránh các ion làm thay đổi KH (cacbonat và bicacbonat). Thực tế, người nuôi cichlid châu Phi hay mua hoặc tự pha hỗn hợp muối riêng để nâng KH và GH tách biệt.

Như đã nói ở trên, KH gắn trực tiếp với pH vì nó giữ cho pH không thay đổi nhanh. Trong bể cá, pH thường giảm dần theo thời gian. KH càng cao thì nước trung hòa được càng nhiều axit, nên pH thường giữ ở mức cao hơn. Quan sát thực tế cho thấy nếu pH đang ở mức cao 8,0 mà bạn thêm chất đệm như san hô vụn, KH sẽ tăng nhưng pH gần như không nhích lên. Còn nếu pH đang thấp mà thêm san hô vụn, cả pH lẫn KH thường cùng tăng.

Cách thay đổi pH, KH và GH

Có rất nhiều cách để nâng hay hạ pH, KH và GH trong bể. Có cách tác dụng kém, có cách lại mạnh đến mức nguy hiểm. Cẩn thận vẫn hơn, bạn nên chọn những cách nhẹ nhàng.

Muốn hạ pH, KH, GH để làm mềm nước, cách nên dùng là để bể tự axit hóa dần theo thời gian. Bạn thay nước ở mức tối thiểu và pha dần nước RODI vào. RODI là nước đã lọc qua hệ thống thẩm thấu ngược kết hợp khử ion.

Muốn nâng pH, KH, GH để làm cứng nước, lựa chọn đầu tiên là san hô vụn. Bạn có thể trộn nó vào nền, hoặc cho vào túi làm vật liệu lọc trong lọc treo hay lọc thùng. Một cửa hàng cá ở Washington có nước máy rất mềm, nên bể nào ở đó cũng có san hô vụn để giữ cá khỏe. Nếu trộn vào nền, bạn nên bắt đầu với khoảng 0,5 kg san hô vụn cho mỗi 40 lít nước. pH càng thấp thì san hô tan càng nhanh. Vì thế, có thể bạn sẽ phải thay san hô vụn sau mỗi 6–12 tháng để nó tiếp tục bổ sung khoáng cho nước.

Một cách khác để làm cứng nước là dùng Wonder Shells hoặc Seachem Equilibrium. Nếu nước máy nhà bạn vốn đã cứng thì có thể bạn không cần đến những sản phẩm này. Khi đó, chỉ cần thay nước nhiều hơn là có thể giữ khoáng ở mức cao.

Cả người mới lẫn người chơi lâu năm đều hay xem nhẹ pH, KH và GH. Đừng mặc định các thông số này lúc nào cũng ổn. Bạn hãy tập thói quen đo chúng đều đặn để phòng bệnh. Đo thường xuyên thì bạn sẽ phát hiện sớm nhiều vấn đề trước khi chúng thành thảm họa.