Bể cá bị mất điện: cách giữ cá sống và làm gì khi có điện lại

Mất điện thì bể gặp nguy gì

Cúp điện là lọc, sủi và sưởi ngừng cùng lúc. Ba mối nguy lớn nhất là oxy tụt, amoniac tăng và nhiệt độ dao động. Cá ngồi trong nước không lọc càng lâu thì nước càng xấu.

Cá chịu được bao lâu thì không có con số chung cho mọi bể. Thời gian đó tùy vào lượng oxy, nhiệt độ, mật độ nuôi, loài cá và kích thước bể. Mấy điểm sau nên nhớ:

• Nước ấm giữ ít oxy hơn nước mát. Nhiệt độ càng cao thì cá càng cần nhiều oxy.
• Bể thủy sinh có cây nhả oxy khi đèn sáng. Lúc tối, chính cây lại lấy bớt oxy trong nước.
• Bể lớn giữ nhiệt lâu hơn bể nhỏ.
• Bể nuôi thưa thì khi lọc ngừng, oxy tụt chậm hơn và amoniac cũng tăng chậm hơn.

Có nguồn cho rằng cá chịu được vài giờ không điện. Nhưng qua khoảng bảy giờ thì oxy giảm mạnh, và lọc coi như hết tác dụng.

Dấu hiệu cá thiếu oxy

• Cá nổi đầu đớp khí trên mặt nước.
• Mang thở nhanh.
• Cá tụ lại sát mặt nước hoặc chỗ nước còn chuyển động.
• Cá lờ đờ khác thường và bơi chậm hẳn.

Cá chậm chạp hoặc đớp khí trên mặt nước là dấu hiệu rõ nhất của thiếu oxy. Bảng dưới đây là mốc tham khảo, bể của bạn có thể nhanh hoặc chậm hơn.

Thời gian mất điện	Cá thường thế nào	Nên làm gì
Dưới 2 giờ	Gần như chưa có dấu hiệu	Chỉ cần theo dõi
2–4 giờ	Kém hoạt động hơn	Khuấy mặt nước đều đặn
4–8 giờ	Có thể lờ đờ, nổi đầu đớp khí	Tiếp tục khuấy, đóng kín phòng
8–24 giờ		Kiếm máy sủi chạy pin
Trên 24 giờ		Dùng máy sủi pin hoặc mượn máy phát điện
Trên một tuần		Nhờ tiệm cá giữ tạm, tốt nhất là tiệm còn điện

Cúp ngắn dưới hai giờ thì nhìn chung không sao dù lọc ngừng. Nếu có sủi hoặc có cách tạo dòng chảy thì cá thường qua được một đêm.

Làm gì ngay khi mất điện

1. Xem có thật là cúp điện không. Đôi khi chỉ là phích cắm bị lỏng.
2. Rút hẳn phích lọc. Nếu để cắm, lúc có điện lại lọc sẽ bơm ồ ạt nước bẩn và độc vào bể. Bể dùng lọc tràn, nhất là loại cũ, càng phải rút điện, vì nước trong bể có thể bị hút chảy ra ngoài.
3. Ngừng cho ăn. Phần lớn cá nhịn đói được khá lâu. Có nguồn nói vài ngày, thậm chí vài tuần. Nguồn khác nói khoảng một tuần. Thức ăn thừa chỉ làm nước thêm đạm thừa.
4. Đừng làm động cá. Cá nằm yên trong tối thì tốn ít oxy hơn.
5. Tạo oxy. Bạn nên bắt đầu sớm, trước khi cá đớp khí, vì cá đã yếu thì cần nhiều oxy hơn mới hồi lại được. Có mấy cách sau:
   • Múc nước trong bể bằng ca hay bình rồi dội lại, cho mặt nước vỡ ra.
   • Giơ ca cao lên rồi đổ xuống cho nước sủi bọt.
   • Khuấy nước bằng phới đánh trứng, nhất là khi trời nóng.
   • Vớt hết những thứ nổi trên mặt nước để nước trao đổi khí tốt hơn.
   • Chạy máy sủi pin với quả sủi. Mặt nước xao động thì khí trao đổi nhanh hơn.
6. Giữ nhiệt độ ổn định theo hướng dẫn ở mục dưới.

Giữ nhiệt khi trời lạnh, hạ nhiệt khi trời nóng

Khi cần giữ ấm, bạn đậy nắp bể rồi quấn khăn, mền, túi ngủ, giấy báo hoặc tấm xốp quanh bể. Đừng bịt kín đến mức bể hết chỗ thoáng khí. Nhớ để nhiệt kế trong bể mà theo dõi.

Phần lớn cá nhiệt đới chịu được khoảng thấp 60 hoặc cao 50 °F trong vài giờ. Khi nước xuống đến khoảng giữa 50 °F thì phải bắt đầu làm ấm. Có mấy cách sau:

• Đun nước bằng bếp gas, rót vào chai nhựa đậy kín rồi thả nổi trong bể. Cách này hợp khi cúp điện kéo dài vài giờ.
• Thả túi chườm nước nóng vào bể. Cứ làm ấm từ từ, vì nhiệt tăng quá nhanh có thể làm cá bị sốc.
• Nếu không chuyển cá đi được, châm dần nước ấm đã khử clo. Mỗi lần thay khoảng 10%, cách nhau một hai tiếng, thì thường không hại cá.

Khi trời nóng, cá nhiệt đới và cá ôn đới thường chịu được khoảng cao 80 hoặc thấp 90 °F trong một ngày hoặc lâu hơn. Nếu bể nóng quá, bạn che không cho nắng chiếu thẳng vào. Muốn hạ nhiệt từ từ thì mở nắp, cho đá vào túi nilon buộc kín rồi thả nổi trong bể. Đá tan thì thay túi khác.

Lọc và vi sinh trong lúc cúp điện

Lọc thùng tắt máy có thể hết sạch oxy bên trong chỉ sau bốn đến sáu giờ. Cúp điện lâu thì amoniac và khí hydro sulfua tích lại trong lọc. Lúc có điện, lọc đẩy hết đống đó ngược vào bể. Lọc không chạy thì vi sinh cũng làm việc kém, amoniac tăng lên và có thể làm chết cá.

Các nguồn hướng dẫn giữ vật liệu lọc hơi khác nhau:

• Một nguồn khuyên xả hết nước trong lọc và giũ bông mút bị tắc trong xô nước bể. Sau đó giữ bông ẩm trong túi hoặc hộp kín, có rất ít nước hoặc không có nước. Bông ngâm trong nước tù thì vi sinh sẽ chết ngạt.
• Nguồn khác khuyên giũ vật liệu lọc bằng nước bể rồi bỏ lại vào bể để giữ vi sinh.
• Vật liệu lọc sinh học như bio ball hay sứ lọc thì nên để ngập nước cho vi sinh sống.

Nếu bể dùng lọc đáy thì nên xả hết nước trong phần lọc để bỏ chất độc ra.

Khi có điện lại

1. Nếu cúp hơn hai giờ thì đừng bật lại lọc thùng ngay, vì nước bên trong có thể đã hết oxy.
2. Đổ bỏ nước cũ trong thân lọc, rửa thân lọc rồi cho vật liệu lọc vào lại. Sau đó mồi lọc bằng nước mới rồi mới cắm điện.
3. Vệ sinh cánh quạt của lọc. Cánh quạt bẩn hay làm lọc không chạy lại được.
4. Kiểm tra sưởi xem còn chạy không.
5. Đo amoniac, nitrit và pH. Chỉ số cao thì thay nước một phần (xem mục tiếp theo).
6. Có người chơi khuyên tăng sủi sau khi có điện, vì lúc đó vi sinh trong lọc cần nhiều oxy hơn.
7. Chờ 24 giờ hoặc đến khi nước về bình thường rồi mới cho ăn lại. Bữa đầu nên cho ít hơn mọi khi.
8. Theo dõi cá thêm vài tuần. Bệnh đốm trắng có thể xuất hiện đến hai tuần sau một lần sốc nhiệt.

Thay nước bao nhiêu

Các nguồn đưa ra con số khác nhau, tùy tình huống:

• Cúp điện hơn hai giờ thì đo amoniac và nitrit. Nếu chỉ số cao thì thay một phần nước. Nếu nhiệt độ nước mới và nước bể chênh nhiều thì chỉ thay ít thôi.
• Amoniac vượt 1 ppm thì thay 10 đến 30% nước.
• Nếu bạn vắng nhà suốt lúc cúp điện thì khi về nên thay 25–50% nước để giảm chất độc đã tích lại.
• Một người chơi không có UPS (bộ lưu điện) thì sau khoảng 1 giờ mất điện đã hút ra và thay 20–50% nước, đồng thời không cho cá ăn.

Khi phải chuyển cá hoặc chuyển bể

Chuyển cá sang bể hay hồ khác chỉ nên là cách cuối cùng, vì cá dễ bệnh và dễ cắn nhau hơn. Nếu buộc phải đóng bao, bạn cho cá vào thưa, khoảng 5 inch cá cho mỗi gallon nước. Mỗi bao một phần ba nước, hai phần ba không khí, tốt hơn nữa là bơm oxy nguyên chất. Nếu nhiệt độ bên ngoài phù hợp thì cá sống được ít nhất 36 giờ.

Muốn khiêng bể đi chỗ khác thì có thể đổ bớt tới 70% nước cho nhẹ. Mỗi gallon nước nặng khoảng 8 pound.

Hồ ngoài trời

Cá hồ ôn đới như cá vàng, cá koi thường vẫn ổn nếu bạn cứ để yên. Nếu cần thêm oxy, bạn có thể hạ mực nước xuống còn khoảng 10 cm trên lưng cá cho mặt nước tiếp xúc với không khí nhiều hơn. Bạn cũng có thể trữ sẵn viên oxy và thỉnh thoảng thả vào hồ.

Sai lầm hay gặp

• Đổ nước nóng thẳng vào bể. Nước nóng tạo điểm nóng cục bộ, có thể làm bỏng cá và làm thay đổi hóa tính của nước.
• Để lọc cắm điện. Có điện lại là nước bẩn ùa vào bể, cá có thể bị stress hoặc chết.
• Chạy sưởi bằng UPS. Sưởi tốn điện nên rút cạn pin rất nhanh.
• Tin lời người bán hoặc thông số trên hộp về thời gian chạy của máy sủi pin. Nhiều người mua về không chạy thử, đến lúc cúp điện mới biết máy chạy không được lâu.
• Tưởng máy sủi pin giá rẻ dùng được mãi. Có người bị hỏng van sau 3–4 tháng. Có máy ngừng chạy sau gần 2 năm.

Chuẩn bị trước khi cúp điện

• Bộ dự phòng gồm máy sủi pin, quả sủi và dây hơi dự phòng, pin, đèn pin, bộ test nước, khăn hoặc tấm xốp.
• Mua máy sủi pin hoặc máy sủi sạc trước khi cần, và chạy thử ngay khi mua về.
• UPS có thể chạy lọc khá lâu. Phần lớn UPS tự chuyển sang pin khi mất điện.
• Nếu tính cấp điện dự phòng cho sưởi thì để ý công suất. Sưởi 10 watt ăn điện ít hơn hẳn sưởi 100 watt.
• Máy phát điện hoặc dây nối điện từ chỗ khác cũng chạy được sưởi và lọc. Một cách khác nữa là chuyển cá tới chỗ ấm hơn.
• Nuôi thưa cá thì lúc lọc ngừng, bể trụ được lâu hơn.

Máy sủi pin ở Việt Nam

Máy sủi chạy pin sạc bán khá phổ biến, có loại kèm sẵn bộ sạc. Khi pin chai, thay pin mới rẻ hơn mua máy mới.

Thời gian chạy thực tế thì mỗi người nói một kiểu. Có người bán nói pin chạy khoảng 10 giờ, trong khi chủ tiệm khác nói chỉ khoảng 5 giờ. Một người chơi kể máy lúc mới chạy hơn 10 giờ, nhưng sau nửa năm chỉ còn khoảng 2 giờ. Vì vậy bạn nên tự chạy thử định kỳ, đừng chỉ dựa vào con số lúc mua.

Kiểm tra lại

• Đã rút hẳn phích lọc chưa?
• Mặt nước có đang xao động hoặc có sủi pin không?
• Nhiệt kế đang chỉ bao nhiêu, có cần giữ ấm hay hạ nhiệt không?
• Đã ngừng cho ăn chưa?
• Vật liệu lọc có còn ẩm hoặc còn ngập nước không?
• Có điện lại rồi thì đã rửa lọc, mồi nước, đo amoniac, nitrit, pH chưa?
• Trong hai tuần sau đó cá có lên đốm trắng không?