pH, GH, KH trong bể cá là gì: cách đo, chỉnh và xử lý pH tụt

Là gì, vì sao cần

pH đo nồng độ ion hydro trên thang 0–14, trong đó 7,0 là trung tính. Đây là thang logarit. Mỗi bậc chênh một đơn vị nghĩa là độ axit chênh gấp mười lần. Vì vậy pH tụt từ 7 xuống 6 là thay đổi lớn hơn nhiều so với con số trông thấy.

KH (độ cứng carbonate) đo lượng carbonate và bicarbonate trong nước. Nó là phần đệm của bể. KH đủ thì pH khó tụt hay vọt lên đột ngột.

GH (độ cứng tổng) đo canxi và magie. Cá cần hai khoáng này cho xương và cơ. Tép cần chúng để lột xác, ốc cần để làm vỏ, và cây cũng cần để lớn.

Về đơn vị, 1 dKH bằng 17,9 ppm. Ba chỉ số này thường đi cùng nhau. Nước cứng thì thường KH cũng cao và pH cũng cao.

pH còn quyết định amoniac độc đến đâu. Dưới pH 6,5, phần lớn amoniac nằm ở dạng ion amoni, không độc. Trên 6,5, amoniac tích lại có thể nhanh chóng trở nên độc, và nước càng ấm thì càng độc. Ngược lại, dưới pH 6,5 vi sinh lọc nitrat hóa hoạt động chậm đi. Trên 7,5 thì amoniac tự do hình thành nhiều hơn, mà dạng này rất độc với tép.

Mức bao nhiêu là hợp

Các nguồn không ghi giống nhau về pH. Một nguồn cho rằng phần lớn cá nước ngọt sống tốt ở pH 6,5–8,0. Nguồn khác ghi khoảng 5,5–7,5, và nói thêm rằng nếu pH bể bạn nằm ở 7,5–8 mà ổn định thì không cần chỉnh. Nước ngọt ngoài tự nhiên dao động từ hơi dưới 6,0 đến khoảng 8,5. Phần lớn cá thích nghi được nếu pH đổi từ từ trong khoảng đó. Thứ hại cá là pH đổi nhanh.

Với KH và GH, một nguồn ghi mức thường gặp là 4–8 dKH (70–140 ppm) và 4–8 dGH (70–140 ppm). Một bài hội thảo thú y lại đưa mức lý tưởng cho đa số cá nước ngọt là độ kiềm 100–250 mg/L và độ cứng 100–250 mg/L. Hai nguồn lệch nhau một chút, nhưng cùng cho rằng cá dĩa thích nước mềm hơn, còn cichlid châu Phi thích nước cứng hơn.

Loại bể	KH khuyên dùng
Bể cộng đồng	3–8 dKH
Bể thủy sinh có châm CO2	2–5 dKH
Bể tép Caridina trên nền phân (aquasoil)	0–1 dKH
Bể cichlid châu Phi	8–15 dKH

Một nguồn khác ghi cá dĩa và tép Caridina (tép crystal) hợp với 0–3 dKH (0–50 ppm) và GH khoảng 3 dGH (50 ppm) trở xuống. Cichlid châu Phi hợp với trên 10 dKH (trên 180 ppm). Cá đẻ con, cá vàng và cichlid châu Phi đều thích GH cao. Ở Việt Nam, cá két và các dòng cá ali thích pH cao, còn cá vùng nước đen Amazon thì thích pH thấp.

Tép	GH	TDS
Caridina	3–4	khoảng 80–120 ppm
Neocaridina	4–8	khoảng 180–250 ppm
Sulawesi	6–8	khoảng 200 ppm

Dấu hiệu pH tụt và GH thấp

Khi pH tụt mạnh (dân chơi hay gọi là pH crash), cá thường có các dấu hiệu sau:

• Ngoi lên mặt nước đớp khí, thở gấp, bơi loạn xạ.
• Bạc màu, cụp vây, bỏ ăn, hoặc lờ đờ.
• Nặng hơn thì cá nằm đáy, tiết nhiều nhớt và chết đột ngột.

Tép Caridina như Crystal Red hay Taiwan Bee thường chết trước khi cá kịp có biểu hiện. Nếu tép tự dưng chết, bạn nên đo pH ngay. pH đo được dưới 6,0 là xác nhận bể đã tụt pH. Còn nếu pH lên xuống thất thường thì thủ phạm thường là KH quá thấp, không đủ đệm.

GH thấp thì biểu hiện chậm hơn. Cá ăn kém, chậm lớn, lờ đờ, nhạt màu. Cây có dấu hiệu thiếu khoáng. Tép khó lột xác, và vỏ ốc mỏng hoặc rỗ.

Vì sao pH tụt

• Vi sinh lọc tiêu thụ carbonate, nên độ kiềm cứ giảm dần theo thời gian. Độ kiềm thấp có thể khiến pH đổi đột ngột và làm chết cá.
• Quá trình nitrat hóa, châm CO2, nền phân và axit hữu cơ đều ăn dần KH. Khi KH còn khoảng 0–1 dKH thì nước gần như hết đệm.
• CO2 quá liều có thể kéo pH từ 6,8 xuống dưới 5,5 trong vòng một giờ. Chuyện này hay xảy ra khi van điện từ bị kẹt mở, hoặc bình CO2 sắp cạn xả ồ ạt.
• Nền phân thường hết khả năng đệm sau 12–24 tháng.
• Một số loại nền làm đổi pH. Bạn nên kiểm tra nền ảnh hưởng thế nào trước khi dùng.

Làm gì ngay khi pH tụt

1. Tắt CO2. Tăng sục khí và cho mặt nước xáo động mạnh hơn.
2. Thay 20–30% nước đã khử clo. Đừng thay 50% trở lên một lần. pH chỉ nên tăng tối đa khoảng 0,3–0,5 đơn vị mỗi giờ.
3. Nếu pH vẫn thấp, đo lại mỗi giờ và thay thêm 15–20% nước, mỗi lần cách nhau khoảng một giờ. Mục tiêu là đưa bể về lại trong khoảng 4–8 giờ, không vội hơn.
4. Nếu cần nâng KH khẩn cấp, dùng khoảng 1 thìa cà phê baking soda (khoảng 5 g) cho 100 L nước. Bạn hòa với nước trong bể rồi đổ vào từ từ. Liều này nâng KH thêm khoảng 2–3 dKH. Không cho nhiều hơn mức này trong một lần.

Các bước chỉnh pH, KH, GH

1. Đo pH, KH và GH. Tra xem từng loài trong bể cần mức nào.
2. Tìm và loại bỏ thứ đang đẩy pH lệch khỏi mức mong muốn, rồi mới chỉnh.
3. Chỉnh KH trước. Muốn hạ pH lâu dài thì giảm KH. Muốn pH ổn định thì nâng KH.
4. Thay đổi từ từ. Đo lại sau mỗi lần thay nước hay châm thuốc, và ghi sổ để theo dõi xu hướng.

Cách tăng KH, GH, pH

• Baking soda: dùng như liều khẩn cấp ở trên.
• Chất đệm KH bán sẵn: cho từng chút một và đo lại sau mỗi lần.
• San hô vụn: nâng cả pH, KH và GH. Dùng khoảng 1 lb (pound) cho mỗi 10 gallon, trộn vào nền hoặc bỏ túi lưới đặt trong lọc. Thay mới sau 6–12 tháng. Ở pH 8,0, san hô vụn chủ yếu nâng KH, pH ít đổi hơn. Ở pH thấp hơn, nó nâng cả pH lẫn KH.
• Đá dolomite nghiền hoặc san hô trong nền: nhả canxi carbonate nên làm tăng pH.
• Canxi carbonate nâng cả GH lẫn KH. Nếu chỉ muốn tăng GH, bạn dùng muối canxi và magie không chứa carbonate hay bicarbonate. Trên thị trường cũng có các sản phẩm khoáng bổ sung chuyên để tăng độ cứng.
• Thay nước bằng nguồn nước có độ kiềm cao hơn. Ở nơi nước máy vốn đã cứng, chỉ cần thay nước nhiều hơn có thể đã đủ giữ độ cứng.

Cách giảm pH, KH, GH

• Pha dần nước RO/DI vào nước thay. Nước RO loại khoảng 90–99% tạp chất và có pH gần 7. Bạn phải bổ sung lại khoáng cho hợp với loài mình nuôi.
• Thay nước thưa hơn để bể tự chua dần.
• Châm CO2: làm giảm pH mà không đổi KH.
• Lũa: nhả tannin làm giảm pH và nhuộm nước màu nâu. Màu này không hại cá hay cây.
• Lá khô: dân chơi Việt hay dùng lá bàng, lá chuối, lá ổi, lá xoài, lá nhãn, khoảng 1 lá cho 30 L. Dùng đủ lá bàng thì pH có thể xuống khoảng 6,0. Một lá mất khoảng 2 tháng mới phân hủy hết, trừ khi tép ăn. Đừng luộc lá trước khi dùng vì luộc làm lá yếu đi. Bạn ngâm lá vài ngày, và nhớ lấy than hoạt tính ra khỏi lọc.

Thuốc hạ pH chỉ có tác dụng tạm, vì KH sẽ kéo pH về lại. Liều ghi trên bao bì cũng chỉ đúng khi dùng với nước RO. Muốn hạ pH lâu dài thì phải giảm KH bằng nguồn nước khác hoặc nước RO.

Nước cho bể tép ở Việt Nam

Bể tép nên dùng nước RO/DI rồi bổ sung khoáng chỉ chứa canxi và magie. Ví dụ từ một trại tép là 9 ml khoáng cho tép trong bể 50 L, cho TDS khoảng 100 ppm. Liều này tùy loại khoáng, nên bạn cứ đo TDS mà chỉnh.

Nếu chưa có máy RO, một trại tép gợi ý dùng bình nước tinh khiết 20 L hoặc chai nước suối 5 L. Không dùng nước khoáng, và lúc nào cũng đo TDS trước khi dùng. Dân nuôi tép trong nước hay dùng bút đo TDS để theo dõi lượng khoáng.

Đo bằng gì

Có nhiều loại bộ test: que thử, viên thử khô, test dạng nước nhỏ giọt, máy đo điện tử và máy quang phổ. Máy quang phổ chính xác hơn cả. Que thử đa chỉ tiêu đo được pH, KH và GH cùng lúc, tiện để đo khi bảo dưỡng bể, khi cho cá sinh sản hoặc khi bể có chuyện. Giấy quỳ và bút đo pH rẻ tiền không hiệu chuẩn thì khó tin được. Test dạng nước chính xác hơn.

Sai lầm hay gặp

• Cố giữ pH đứng yên tuyệt đối. pH dao động một chút trong ngày là bình thường. Cái nguy hiểm là pH đổi đột ngột.
• Đổi pH quá nhanh hoặc thay một lượng nước quá lớn một lần.
• Châm hóa chất chỉnh pH theo cảm tính mà không đo lại.
• Nghĩ GH cao là đủ canxi. Nước có thể nhiều magie nhưng ít canxi. Nếu cá, tép vẫn có triệu chứng thiếu khoáng thì nên đo riêng canxi.
• Luộc lá trước khi thả. Ngâm vài ngày thì lá giữ được tác dụng hơn.
• Cho rằng chất thải của cá làm tăng pH. Có bài viết tiếng Việt nói vậy, nhưng người phản biện bài đó chỉ ra rằng chất thải và chất hữu cơ phân hủy thường làm giảm pH.

Kiểm tra lại

• Thay khoảng 25% nước đã khử clo, mỗi tuần với bể mới và 1–2 lần mỗi tháng với bể đã chạy ổn.
• Đo KH mỗi tháng, hoặc hai tuần một lần nếu bể châm CO2 hay dùng nền phân. Thấy KH giảm dần thì xử lý ngay, đừng đợi nó về 0.
• Không để KH xuống 2 dKH hoặc thấp hơn, vì lúc đó pH dao động đến mức nguy hiểm. Bể thủy sinh có CO2 nên giữ KH trên khoảng 2–3 dKH.
• Thay nền phân sau khoảng 12–24 tháng.
• Ghi sổ các lần đo để thấy xu hướng, thay vì chỉ nhìn một con số.